Cầu xin người kế tục chính trực

Tafsir của Sheikh Abdurrahman as-Sa'di

“Người ấy sẽ kế thừa ta và kế thừa dòng dõi của Ya‘qub; và lạy Thượng Đế của con, xin Ngài làm cho người ấy được hài lòng” — nghĩa là, làm cho người ấy thành một bề tôi chính trực mà Ngài hài lòng và khiến các bề tôi của Ngài yêu mến. Tóm lại, ông cầu xin Allah ban cho một người con trai chính trực, sống sau khi ông qua đời, làm người kế tục ông, và là một vị tiên tri được Allah cũng như tạo vật hài lòng. Đó là điều tốt đẹp nhất mà con cái có thể đem lại. Một biểu hiện lòng thương xót của Allah đối với người bề tôi là ban cho người ấy một đứa con chính trực, hội đủ những phẩm cách cao quý và đức hạnh đáng khen. Thượng Đế đã thương xót ông và đáp lại lời cầu xin của ông.

“Lạy Thượng Đế của con! Quả thật, xương cốt của con đã suy yếu” — nghĩa là, đã yếu đi và suy nhược. Khi xương cốt, vốn là trụ cột của thân thể, suy yếu thì những bộ phận khác cũng suy yếu theo. “Và đầu đã bạc trắng”: tóc bạc là dấu hiệu của sự yếu đuối và tuổi già, là sứ giả, người dẫn đường và lời cảnh báo về cái chết.

Vì thế, ông khẩn cầu Allah Toàn Cao bằng sự yếu đuối và bất lực của mình. Đây là một trong những phương tiện khẩn cầu được Allah yêu thích nhất, bởi nó cho thấy người cầu xin từ bỏ việc cậy vào sức lực và quyền năng của bản thân, còn trái tim thì gắn bó với quyền năng và sức lực của Allah. “Và lạy Thượng Đế của con, con chưa từng thất vọng khi cầu xin Ngài”: nghĩa là, lạy Thượng Đế, Ngài chưa từng từ chối con, khiến con trở về tay trắng hay bị tước mất lời đáp; trái lại, Ngài luôn quan tâm đến con và đáp lời cầu xin của con.

Ân huệ của Ngài vẫn luôn tiếp nối đến con, và lòng nhân từ của Ngài không ngừng đến với con. Đây là cách ông khẩn cầu Allah bằng những ân huệ Ngài đã ban và những lời cầu xin trước đây Ngài đã đáp lại; ông cầu xin Đấng từng đối xử tốt với mình hoàn tất lòng tốt ấy trong tương lai.

“Và quả thật, con lo cho những người kế tục sau khi con qua đời”: nghĩa là, con lo rằng sau khi con chết, những người nắm quyền trong con cháu Israel sẽ không phụng sự tôn giáo của Ngài một cách xứng đáng và sẽ không kêu gọi các bề tôi của Ngài đến với Ngài. Ý nghĩa hiển nhiên là ông không thấy ai trong số họ đủ tư cách làm người dẫn dắt trong tôn giáo. Điều này cho thấy lòng thương xót và sự chân thành khuyên bảo của Zakariya, cầu xin bình an cho ông. Ông xin có con không giống như những người khác chỉ mong lợi ích thế tục; mục đích của ông là lợi ích cho tôn giáo và lo sợ tôn giáo bị mai một.

Ông thấy những người khác không thích hợp với trách nhiệm ấy. Gia đình ông vốn nổi tiếng về tôn giáo, là dòng dõi của sứ mệnh tiên tri và nơi có nhiều điều thiện. Vì vậy, ông cầu xin Allah ban cho một người con tiếp nối ông phụng sự tôn giáo. Ông cũng thưa rằng vợ ông hiếm muộn, nghĩa là hoàn toàn không sinh con, còn ông đã già yếu đến mức tuổi tác ấy hiếm khi còn có ham muốn và có con.

“Vậy xin Ngài ban cho con từ nơi Ngài một người kế tục”: sự kế tục ở đây là kế tục trong tôn giáo, thừa hưởng sứ mệnh tiên tri, tri thức và việc hành đạo.

Tafsir của Imam Ibn Kathir

Mujahid nói về lời Ngài: “Người ấy sẽ kế thừa ta và kế thừa dòng dõi của Ya‘qub”: “Sự kế thừa của người ấy là tri thức; Zakariya thuộc dòng dõi của Ya‘qub.” Hushaym thuật lại với chúng tôi, từ Isma‘il ibn Abi Khalid, từ Abu Salih, về lời Ngài: “Người ấy sẽ kế thừa ta và kế thừa dòng dõi của Ya‘qub”: “Người ấy có thể là một vị tiên tri, như các bậc cha ông của người ấy từng là những vị tiên tri.” ‘Abd al-Razzaq thuật lại từ Ma‘mar, từ Qatadah, từ al-Hasan: “Người ấy sẽ kế thừa sứ mệnh tiên tri và tri thức của ông.” Al-Suddi nói: “Người ấy sẽ kế thừa sứ mệnh tiên tri của ta và sứ mệnh tiên tri của dòng dõi Ya‘qub.”

Malik thuật lại từ Zayd ibn Aslam về lời Ngài: “Và kế thừa dòng dõi của Ya‘qub”: “Sứ mệnh tiên tri của họ.” Jaber ibn Nuh và Yazid ibn Harun, cả hai đều thuật lại từ Isma‘il ibn Abi Khalid, từ Abu Salih, về lời Ngài: “Người ấy sẽ kế thừa ta và kế thừa dòng dõi của Ya‘qub”: “Người ấy sẽ kế thừa tài sản của ta và kế thừa sứ mệnh tiên tri từ dòng dõi Ya‘qub.” Đây là cách giải thích mà Ibn Jarir chọn trong Tafsir của mình.

‘Abd al-Razzaq thuật lại với chúng tôi, từ Ma‘mar, từ Qatadah rằng Sứ giả của Allah ﷺ nói: “Cầu xin Allah thương xót Zakariya; ông đã có những người thừa kế. Và cầu xin Allah thương xót Lut; quả thật, ông đã nương tựa vào một chỗ dựa vững chắc.”

Ibn Jarir nói: Abu Kurayb thuật lại với chúng tôi, Jaber ibn Nuh thuật lại với chúng tôi, từ Mubarak — tức Ibn Fadalah — từ al-Hasan, rằng Sứ giả của Allah ﷺ nói: “Cầu xin Allah thương xót người anh em Zakariya của ta; ông đã có những người thừa kế tài sản khi ông nói: ‘Vậy xin Ngài ban cho con từ nơi Ngài một người kế tục, người ấy sẽ kế thừa ta và kế thừa dòng dõi của Ya‘qub.’” Những lời thuật này là mursal [chuỗi truyền bị khuyết người kể thuộc thế hệ bạn đồng hành], không thể đối lập với những hadith xác thực. Allah biết rõ nhất.

Lời Ngài: “Và lạy Thượng Đế của con, xin Ngài làm cho người ấy được hài lòng” nghĩa là, làm cho người ấy được Ngài và tạo vật hài lòng; Ngài yêu thương người ấy và khiến tạo vật yêu mến người ấy vì tôn giáo và phẩm hạnh của người ấy.

“Ông thưa: ‘Lạy Thượng Đế của con! Quả thật, xương cốt của con đã suy yếu’” nghĩa là, ông đã yếu đi và sức lực đã suy kiệt. “Và đầu đã bạc trắng” nghĩa là tóc bạc đã lan vào mái tóc đen, như Ibn Durayd nói trong bài thơ Maqṣūrah của ông: “Nếu ngươi thấy đầu ta, màu sắc của nó giống vệt bình minh dưới những vạt áo của đêm tối; phần tóc bạc đã lan vào mái tóc đen của họ như lửa cháy lan giữa than al-Ghada.” Ý nghĩa của lời này là thông báo về sự yếu đuối và tuổi già, cùng những dấu hiệu hiển hiện bên ngoài và bên trong của chúng.

Lời Ngài: “Và lạy Thượng Đế của con, con chưa từng thất vọng khi cầu xin Ngài” nghĩa là, ông chưa từng biết đến điều gì từ Ngài ngoài việc Ngài đáp lại lời cầu xin; Ngài chưa bao giờ từ chối điều ông thỉnh cầu.

Lời Ngài: “Và quả thật, con lo cho những người kế tục sau khi con qua đời”: đa số đọc chữ yā’ trong từ “al-mawālī” ở thể fatḥah, khiến từ này làm tân ngữ. Al-Kisa’i truyền rằng chữ yā’ được đọc sukūn, như trong câu thơ: “Dường như đôi tay họ trên bãi đất bằng là tay những cô gái đang chuyền cho nhau những đồng tiền.” Một nhà thơ khác nói: “Chàng trai, nếu tranh tài với mặt trời, khiến mặt trời phải buông khăn che mặt; còn nếu tranh tài với vầng trăng đang trôi, chàng khiến trăng phải buông dây cương.”

Tương tự là lời Abu Tammam Habib ibn Aws al-Ta’i: “Thơ ca ganh đua với chàng khi chàng thức vì nó, đến nỗi ta tưởng các vần thơ của chàng sắp giao chiến với nhau.”

Mujahid, Qatadah và al-Suddi nói rằng “al-mawālī” ở đây chỉ những người thuộc thân tộc. Abu Salih nói: những người thừa kế xa. Có lời thuật lại rằng Amir al-Mu’minin ‘Uthman ibn ‘Affan — cầu xin Allah hài lòng về ông — đọc câu này với chữ fā’ được nhấn mạnh: “Ta lo rằng thân tộc của ta sẽ ít đi sau khi ta qua đời.” Theo cách đọc thứ nhất, nguyên do ông lo là ông sợ họ sẽ cai quản người dân sau ông một cách tồi tệ.

Vì vậy, ông cầu xin Allah ban cho một người con trai, người sẽ là một vị tiên tri sau ông, cai quản họ bằng sứ mệnh tiên tri của mình và bằng điều được mặc khải cho mình. Allah đã đáp lại lời cầu xin ấy. Không phải ông lo họ thừa kế tài sản của ông; một vị tiên tri có địa vị cao cả và phẩm giá lớn lao đến mức không thể bận lòng về tài sản như thế, rồi sợ rằng thân tộc thừa kế mình và xin có con trai để người ấy lấy phần thừa kế thay vì họ.

Có một lý do khác: ông không được nói là có tài sản; ông là thợ mộc, sống bằng công sức lao động của đôi tay. Người như vậy không tích lũy tài sản, nhất là các vị tiên tri — cầu xin bình an cho họ — vốn là những người xa lánh thế gian nhất. Lý do thứ ba: đã được xác thực trong nhiều lời thuật thuộc hai bộ Ṣaḥīḥ rằng Sứ giả của Allah ﷺ nói: “Chúng ta không để lại tài sản thừa kế; những gì chúng ta để lại là sadaqah.” Trong một lời thuật ở Jāmi‘ al-Tirmidhī, với chuỗi truyền xác thực, có câu: “Chúng ta, cộng đồng các vị tiên tri, không để lại tài sản thừa kế.”

Vì vậy, lời ông: “Vậy xin Ngài ban cho con từ nơi Ngài một người kế tục, người ấy sẽ kế thừa ta” nhất định phải được hiểu là kế thừa sứ mệnh tiên tri. Bởi thế, ông nói: “Và kế thừa dòng dõi của Ya‘qub”, như lời Allah Toàn Cao: “Và Sulayman kế thừa Dawud” (Qur’an 27:16), nghĩa là kế thừa sứ mệnh tiên tri. Nếu là thừa kế tài sản thì Sulayman đã không được nêu riêng trong số các anh em của mình; hơn nữa, việc thông báo như vậy cũng chẳng có lợi ích đáng kể, bởi trong mọi luật lệ và tôn giáo, con cái thừa kế cha mẹ là điều đã biết rõ. Nếu không phải là sự kế thừa đặc biệt thì Allah đã không thông báo về điều đó.

Tất cả những điều này được củng cố và xác nhận bởi hadith xác thực: “Chúng ta, cộng đồng các vị tiên tri, không để lại tài sản thừa kế; những gì chúng ta để lại là sadaqah.” Qur’an 27:16.

Tafsir của al-Baghawi

“Ông thưa: ‘Lạy Thượng Đế của con! Quả thật, xương cốt của con đã suy yếu’”: nghĩa là yếu đi và trở nên mỏng manh vì tuổi già. Qatadah nói: ông than phiền về việc răng hàm rụng. “Và đầu đã bạc trắng” nghĩa là tóc trên đầu đã trắng; “bạc trắng” là tóc hoa râm.

“Và lạy Thượng Đế của con, con chưa từng thất vọng khi cầu xin Ngài”: ông nói rằng Ngài đã quen đáp lời con trước đây và chưa từng làm con thất vọng. Cũng có ý kiến nói rằng câu này có nghĩa là: khi Ngài gọi con đến với đức tin, con đã tin và không khốn khổ vì từ bỏ đức tin.

“Người ấy sẽ kế thừa ta và kế thừa dòng dõi của Ya‘qub”: Abu ‘Amr và al-Kisa’i đọc động từ ở cả hai chỗ với chữ thā’ mang sukūn, theo cấu trúc đáp lại lời cầu xin; những người khác đọc ở thể marfū‘, theo nghĩa một người kế tục đang thừa hưởng hoặc làm tính từ cho “người kế tục”. Các học giả bất đồng về ý nghĩa của sự kế thừa này. Al-Hasan nói: nghĩa là người ấy kế thừa tài sản của ta và kế thừa sứ mệnh tiên tri cùng chức vị lãnh đạo các học giả tôn giáo từ dòng dõi Ya‘qub.

Có ý kiến nói rằng ông muốn nói đến sự kế thừa sứ mệnh tiên tri và tri thức; có ý kiến cho rằng ông muốn nói đến chức vị lãnh đạo các học giả tôn giáo, bởi Zakariya là người đứng đầu các giáo sĩ Do Thái. Al-Zajjaj nói: “Tốt hơn nên hiểu là sự thừa kế không phải tài sản, bởi thật khó tin rằng Zakariya, một vị tiên tri, lại lo các con chú bác sẽ thừa kế tài sản của mình. Ý nghĩa là ông sợ các con chú bác làm thất lạc tôn giáo của Allah và thay đổi những phán quyết của Ngài, dựa trên điều ông đã chứng kiến ở con cháu Israel: họ bóp méo tôn giáo và giết các vị tiên tri.

Vì vậy, ông cầu xin Thượng Đế ban cho một người kế tục chính trực, người mà ông có thể tin tưởng giao phó cộng đồng, để người ấy kế thừa sứ mệnh tiên tri và tri thức của ông, hầu tôn giáo không bị mai một.” Đây là ý nghĩa trong lời của ‘Ata’ thuật lại từ Ibn ‘Abbas — cầu xin Allah hài lòng về hai người.

“Và lạy Thượng Đế của con, xin Ngài làm cho người ấy được hài lòng”: nghĩa là một người con ngoan chính trực, kính sợ Allah và được Ngài hài lòng.

“Và quả thật, con lo cho những người kế tục”: “al-mawālī” là những người thuộc thân tộc. Mujahid nói: thân tộc bên cha. Abu Salih nói: những người thừa kế xa. Al-Kalbi nói: những người thừa kế. “Sau khi con qua đời” nghĩa là sau cái chết của con.

Ibn Kathir đọc “min warā’iya” với chữ yā’ mang fatḥah; những người khác đọc chữ ấy với sukūn.

“Vợ của con là người hiếm muộn” nghĩa là không sinh con. “Vậy xin Ngài ban cho con từ nơi Ngài” nghĩa là: xin ban cho con từ nơi Ngài. “Một người kế tục” nghĩa là một người con.