Prośba o prawe potomstwo

Tafsir szejka Abdurrahmana as-Saʿdiego

„Panie mój! Moje kości osłabły” — to znaczy: stały się słabe i kruche. Gdy słabną kości, które są podporą ciała, słabnie również reszta. „A głowa rozjaśniła się siwizną”, ponieważ siwizna jest oznaką słabości i podeszłego wieku, zwiastunem i heroldem śmierci.

Zachariasz zwrócił się do Boga Najwyższego, przywołując swoją słabość i bezsilność. Jest to jeden z najbardziej miłych Bogu sposobów zwracania się do Niego, gdyż świadczy o wyrzeczeniu się własnej mocy i siły oraz o związaniu serca z mocą i siłą Boga. „A ja nigdy, Panie mój, nie byłem w modlitwie do Ciebie nieszczęśliwy” — to znaczy: Panie, nigdy nie odprawiłeś mnie zawiedzionego ani nie pozbawiłeś odpowiedzi. Zawsze otaczałeś mnie troską i odpowiadałeś na moje modlitwy; Twoja łaska nieustannie mnie ogarniała, a Twoja dobroć do mnie docierała.

W ten sposób Zachariasz odwołał się do łask, jakimi Bóg go obdarzył, i do odpowiedzi na jego wcześniejsze modlitwy, prosząc Tego, który wcześniej okazał mu dobroć, aby dopełnił jej także w przyszłości.

„Obawiam się moich bliskich po mojej śmierci” — to znaczy: obawiam się tych, którzy po mojej śmierci przejmą władzę nad synami Izraela, że nie będą należycie przestrzegać Twojej religii ani wzywać Twoich sług do Ciebie. Z tych słów wynika, że nie widział wśród nich nikogo godnego przewodzenia w sprawach religii. Świadczy to o trosce i szczerym napominaniu Zachariasza (pokój z nim). Nie prosił o potomka, jak proszą inni, mając na względzie wyłącznie korzyści doczesne.

Pragnął dobra dla religii i obawiał się jej utraty; uważał, że inni się do tego nie nadają. Jego dom należał do znanych rodów religijnych, był źródłem posłannictwa i miejscem, w którym można było oczekiwać dobra. Zwrócił się więc do Boga z prośbą o potomka, który po nim będzie stał na straży religii. Skarżył się, że jego żona jest bezpłodna, to znaczy w ogóle nie rodzi, a on sam osiągnął już skrajnie podeszły wiek, w którym pragnienie i potomstwo są rzadkością.

„Obdarz mnie więc od Siebie następcą” — chodzi o następstwo w religii oraz dziedzictwo proroctwa, wiedzy i czynów.

„Będzie po mnie dziedziczył i będzie dziedzicem rodu Jakuba; Panie mój, uczyń go takim, z którego będziesz zadowolony” — to znaczy: uczyń go prawym sługą, którego zaakceptujesz i którego uczynisz miłym swoim sługom. Podsumowując, Zachariasz prosił Boga o syna: mężczyznę prawego, który przeżyje go i będzie jego następcą, a zarazem proroka, z którego Bóg i ludzie będą zadowoleni. To najlepszy rodzaj potomstwa. Do miłosierdzia Boga wobec Jego sługi należy obdarzenie go prawym dzieckiem, łączącym w sobie szlachetne cechy i piękne przymioty. Pan okazał Zachariaszowi miłosierdzie i odpowiedział na jego modlitwę.

Tafsir imama Ibn Kathira

Mudżahid powiedział o słowach: „Będzie po mnie dziedziczył i będzie dziedzicem rodu Jakuba”: „Jego dziedzictwem była wiedza, a Zachariasz pochodził z potomstwa Jakuba”. Hushaym przekazał nam od Ismāʿīla ibn Abī Khālida, od Abū Ṣāliḥa, że ten powiedział o tych słowach: „Mógł być prorokiem, tak jak prorokami byli jego przodkowie”. ʿAbd ar-Razzāq przekazał od Maʿmara, od Qatādy, od al-Ḥasana: „Odziedziczy jego proroctwo i wiedzę”. As-Suddī powiedział: „Odziedziczy moje proroctwo i proroctwo rodu Jakuba”.

Mālik przekazał od Zajda ibn Aslama, że ten powiedział o słowach: „I będzie dziedzicem rodu Jakuba”: „Ich proroctwa”. Jābir ibn Nūḥ i Yazīd ibn Hārūn, obaj przekazując od Ismāʿīla ibn Abī Khālida, od Abū Ṣāliḥa, powiedzieli o tych słowach: „Odziedziczy mój majątek, a po rodzie Jakuba odziedziczy proroctwo”. Taką interpretację wybrał Ibn Dżarīr w swoim Tafsīrze.

ʿAbd ar-Razzāq przekazał nam od Maʿmara, od Qatādy, że Wysłannik Boga (pokój i błogosławieństwo Boga z nim) powiedział: „Niech Bóg okaże miłosierdzie Zachariaszowi! Jakich miał on następców! Niech Bóg okaże miłosierdzie Lutowi: oto schronił się przy potężnym oparciu”. Ibn Dżarīr powiedział: przekazał nam Abū Kurayb, jemu Jābir ibn Nūḥ, od Mubāraka — to jest Ibn Faḍāla — od al-Ḥasana, który powiedział, że Wysłannik Boga (pokój i błogosławieństwo Boga z nim) powiedział: „Niech Bóg okaże miłosierdzie mojemu bratu Zachariaszowi!

Jakich miał on następców swego majątku, gdy mówił: «Obdarz mnie więc od Siebie następcą, który będzie po mnie dziedziczył i będzie dziedzicem rodu Jakuba»”. Są to przekazy mursal i nie mogą przeciwstawiać się przekazom ṣaḥīḥ. Bóg wie najlepiej.

Jego słowa: „Panie mój, uczyń go takim, z którego będziesz zadowolony” oznaczają: takim, z którego będziesz zadowolony Ty i Twoje stworzenia; takim, którego pokochasz i którego miłość wzbudzisz wśród stworzeń ze względu na jego religię i charakter.

„Panie mój! Moje kości osłabły” — to znaczy: osłabłem i opadłem z sił. „A głowa rozjaśniła się siwizną” — siwizna rozpaliła się wśród ciemnych włosów. Ibn Durayd powiedział w swoim poemacie Maqṣūra: „Czy nie widzisz, że moja głowa barwą przypomina pasmo poranka pod osłoną ciemności nocy, a biel roznieciła się pośród ich czerni niczym ogień rozpalony w żarze al-ġaḍā?”.

Chodzi o powiadomienie o słabości i podeszłym wieku oraz o ich widocznych i ukrytych oznakach. Jego słowa: „A ja nigdy, Panie mój, nie byłem w modlitwie do Ciebie nieszczęśliwy” oznaczają: zawsze doświadczałem odpowiedzi na modlitwy i nigdy nie odrzuciłeś mojej prośby.

Jego słowa: „Obawiam się moich bliskich po mojej śmierci”: większość recytatorów czyta słowo „bliskich” z fatḥą na literze yāʾ, jako dopełnienie bliższe. Od al-Kisāʾī przekazano, że wymawiał yāʾ jako spółgłoskę bez samogłoski, podobnie jak wersu poety: „Jakby ich dłonie na równinie były dłońmi dziewcząt, które podają sobie srebro”; oraz słów innego poety: „Młodzieniec, któremu gdyby dorównało słońce, zrzuciłoby zasłonę, a wędrujący księżyc oddałby mu swój naszyjnik”.

Podobnie Abu Tammām Ḥabīb ibn Aws aṭ-Ṭāʾī powiedział: „Wiersze zazdrościły sobie, gdy nad nimi czuwał, aż pomyślałem, że ich rymy rzucą się na siebie”. Mudżahid, Qatāda i as-Suddī powiedzieli, że przez „bliskich” rozumiał krewnych z linii ojca. Abū Ṣāliḥ powiedział: krewnych dziedziczących w przypadku braku potomstwa. Przekazano, że Władca Wiernych ʿUthmān ibn ʿAffān (niech Bóg będzie z niego zadowolony) recytował: „Obawiam się moich bliskich po mojej śmierci”, podwajając literę fāʾ, co oznacza: „Moi krewni są nieliczni po mojej śmierci”.

Według pierwszej recytacji obawiał się, że po jego śmierci będą źle postępować z ludźmi, dlatego prosił Boga o syna, który zostanie po nim prorokiem i będzie nimi kierował dzięki proroctwu i objawieniu. Odpowiedź na tę prośbę została mu udzielona. Nie obawiał się, że odziedziczą po nim majątek, gdyż prorok zajmuje zbyt wysoką i zaszczytną pozycję, by troszczyć się o swój majątek do tego stopnia, że nie chciałby, aby odziedziczyli go krewni, i prosił o syna, który przejąłby spadek zamiast nich.

Jest tu także drugi argument: nie wspomniano, aby posiadał majątek. Był cieślą i utrzymywał się z pracy własnych rąk. Ktoś taki nie gromadzi majątku, zwłaszcza prorocy (pokój z nimi), którzy byli najbardziej obojętni wobec spraw doczesnych. Po trzecie, w dwóch Ṣaḥīḥach przekazano z kilku dróg, że Wysłannik Boga (pokój i błogosławieństwo Boga z nim) powiedział: „Nie pozostawiamy spadku; to, co po sobie zostawiamy, jest jałmużną”.

W wersji przekazanej przez at-Tirmidhiego z wiarygodnym łańcuchem przekazu znajduje się: „My, wspólnota proroków, nie pozostawiamy spadku”. Wobec tego słowa: „Obdarz mnie więc od Siebie następcą, który będzie po mnie dziedziczył” należy rozumieć jako dziedziczenie proroctwa. Dlatego powiedział: „i będzie dziedzicem rodu Jakuba”, tak jak Bóg Najwyższy powiedział: „I Salomon odziedziczył po Dawidzie” (Sura An-Naml, 27:16), to znaczy: odziedziczył proroctwo.

Gdyby chodziło o majątek, nie wyróżniono by go spośród jego braci i nie byłoby wielkiej korzyści w tej informacji, ponieważ we wszystkich prawach i religiach jest rzeczą powszechnie wiadomą, że syn dziedziczy po ojcu. Gdyby więc nie chodziło o szczególne dziedzictwo, nie zostałoby to podane. Wszystko to potwierdza autentyczny hadis: „My, wspólnota proroków, nie pozostawiamy spadku; to, co po sobie zostawiamy, jest jałmużną”.

Tafsir al-Baghawiego

„Powiedział: «Panie mój, moje kości osłabły»” — osłabły i stały się kruche z powodu podeszłego wieku. Qatāda powiedział: skarżył się, że wypadają mu zęby trzonowe. „A głowa rozjaśniła się” — to znaczy: włosy na głowie pobielały. „Siwizną” — stały się siwe.

„A ja nigdy, Panie mój, nie byłem w modlitwie do Ciebie nieszczęśliwy” — mówi: przyzwyczaiłeś mnie, że w przeszłości odpowiadałeś na moje prośby i nie zawiodłeś mnie. Powiedziano też, że znaczenie jest takie: gdy wezwałeś mnie do wiary, uwierzyłem i nie byłem nieszczęśliwy z powodu odrzucenia wiary.

„Będzie po mnie dziedziczył i będzie dziedzicem rodu Jakuba”. Abū ʿAmr i al-Kisāʾī odczytali obie formy z sukūnem na literze thāʾ, jako odpowiedź na prośbę. Pozostali odczytali je z ḍammą, jako stan lub opis, czyli: „następcę, który będzie dziedziczył”. Różnili się co do znaczenia tego dziedziczenia.

Al-Ḥasan powiedział: oznacza to, że odziedziczy mój majątek, a po rodzie Jakuba proroctwo i urząd kapłański. Powiedziano też, że chodzi o dziedzictwo proroctwa i wiedzy. Według innej opinii chodzi o dziedzictwo urzędu kapłańskiego, ponieważ Zachariasz był zwierzchnikiem kapłanów. Az-Zajjādż powiedział: Najwłaściwiej jest rozumieć to jako dziedziczenie czegoś innego niż majątek, bo trudno przypuszczać, by Zachariasz, prorok Boga, obawiał się, że jego kuzyni odziedziczą po nim majątek.

Znaczenie jest takie, że obawiał się, iż kuzyni zaniedbają religię Boga i zmienią Jego nakazy, co widział już u synów Izraela: zmieniali religię i zabijali proroków. Prosił więc swego Pana o prawego następcę, któremu mógłby powierzyć swoją wspólnotę i który odziedziczyłby jego proroctwo oraz wiedzę, aby religia nie została zmarnowana. Taki jest sens przekazu ʿAṭāʾa od Ibn ʿAbbāsa (niech Bóg będzie z nich obojga zadowolony).

„Panie mój, uczyń go takim, z którego będziesz zadowolony” — to znaczy: dobrym, bogobojnym i miłym Tobie.

„Obawiam się bliskich” — „bliscy” oznaczają kuzynów. Mudżahid powiedział: krewnych z linii ojca. Abū Ṣāliḥ powiedział: krewnych dziedziczących w przypadku braku potomstwa. Al-Kalbī powiedział: spadkobierców. „Po mojej śmierci” — to znaczy: po mojej śmierci.

Ibn Kathīr odczytał „po mnie” z fatḥą na yāʾ; pozostali odczytali ją jako spółgłoskę bez samogłoski.

„A moja żona jest bezpłodna” — nie rodzi. „Obdarz mnie więc od Siebie” — daj mi od Siebie. „Następcą” — synem.