رَبِّ إِنِّي، وَهَنَ الْعَظْمُ مِنِّي، وَاشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَيْبًا وَلَمْ أَكُنْ بِدُعَائِكَ. رَبِّ شَقِيًّا، وَإِنِّي خِفْتُ الْمَوَالِيَ مِنْ، وَرَائِي، وَكَانَتِ امْرَأَتِي عَاقِرًا، فَهَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ، وَلِيًّا يَرِثُنِي، وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ، وَاجْعَلْهُ. رَبِّ رَضِيًّا.
رَبِّ إِنِّي وَهَنَ الْعَظْمُ مِنِّي وَاشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَيْبًا وَلَمْ أَكُنْ بِدُعَائِكَ رَبِّ شَقِيًّا وَإِنِّي خِفْتُ الْمَوَالِيَ مِنْ وَرَائِي وَكَانَتِ امْرَأَتِي عَاقِرًا فَهَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا يَرِثُنِي وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ وَاجْعَلْهُ رَبِّ رَضِيًّا
Аудионы жүктеу мүмкін болмады. Кейінірек қайталап көріңіз.
"Раббым! Сүйегім қаусап, басым ағарған. Дегенмен саған қойған тілегім, босқа кетпеген еді" деді. "Шынында мен өзімнен кейінгі жақындарымнан (мұрагер бола алмайды деп) қорқамын. Сондай-ақ жұбайым кемпір. Сонда да маған өз қасыңнан бір мұрагер бере көр.!" "Ол, маған да мұрагер болып, әрі Яғқұп ұрпағына да мұрагер болсын. Раббым оны ризалығыңа бөле!"
Дұғада әлсіздікті хал тілімен баяндау, «һәб ли» (لِي هَبْ — маған сыйла) және «иж‘алһу» (اجْعَلْهُ — оны ет) тіркестерін қолдану үлгісі бар. Бұл — тән әлсіздігі мен кәрілікке қарамастан ізгі ұрпақ сұраудың өнегесі.
Шейх Абдуррахман әс-Сағдидің тәпсірі
«Раббым, сүйегім әлсіреді» (رَبِّ إِنِّي وَهَنَ الْعَظْمُ مِنِّي), яғни әлсіреп, қуатым кеміді. Дененің тірегі болған сүйек әлсіресе, дененің өзге мүшелері де әлсірейді. «Басым шашқа ағарды» (وَاشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَيْبًا), өйткені шаштың ағаруы — әлсіздік пен кәріліктің белгісі, өлімнің хабаршысы, оған жол көрсетіп, ескерту жасайтын нышан. Ол өзінің әлсіздігі мен дәрменсіздігін айтып, Алла Тағалаға жалбарынды.
Бұл — Аллаға ұнамды тәуәссулдің түрлерінің бірі, өйткені ол пенденің өз күші мен қуатынан безініп, жүрегін Алланың күш-қуатына байлағанын көрсетеді. «Раббым, Саған жасаған дұғамда ешқашан сорлы болған емеспін» (وَلَمْ أَكُنْ بِدُعَائِكَ رَبِّ شَقِيًّا), яғни, Раббым, Сен мені үмітім үзіліп, жауабыңнан құр қалған күйде қайтарған емессің. Керісінше, маған әрдайым қамқор болып, дұғама жауап бердің; рақымың мен жақсылығың үзілмей маған жетіп тұрды. Осылайша ол Аллаға бұрынғы нығметтері мен дұғаларына берген жауаптарын айтып жалбарынды да, бұрын жақсылық еткен Алладан енді де жақсылығын толықтыруын сұрады.
«Расында, менен кейінгі туыстарым үшін қорқамын» (وَإِنِّي خِفْتُ الْمَوَالِيَ مِنْ وَرَائِي), яғни мен өлгеннен кейін Исраил ұрпақтарының билігін қолға алатындардың дініңді лайықты түрде ұстанбай, құлдарыңды Өзіңе шақырмай қоюынан қорқамын. Сөздің сыртқы мағынасы бойынша, ол дінде басшылық етуге жарайтын адамды олардың арасынан көрмеген. Бұл — Зәкәрияның (оған Алланың сәлемі болсын) мейірімділігі мен шынайы жанашырлығын көрсетеді. Оның ұрпақ сұрауы өзгелер секілді тек дүниелік пайда көздеген өтініш емес еді.
Ол діннің мүддесін ойлап, діннің жоғалуынан қауіптенді; өзгелерді бұл іске лайық көрмеді. Оның әулеті дінде танымал, пайғамбарлықтың қайнар көзі әрі ізгілік күтілетін әулет болатын. Сондықтан ол өзінен кейін дінді ұстанатын ұл беруін Алладан сұрады. Сондай-ақ әйелінің бедеу екенін, яғни мүлде бала көтермейтінін, өзінің де кәріліктен әбден қалжырағанын айтты.
Бұл — құмарлық пен ұрпақ сүю сирек болатын жасқа жеткені еді. «Маған Өз тарапыңнан бір мұрагер сыйла» (فَهَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا). Мұндағы қамқорлық — дінге қамқорлық, пайғамбарлықты, білім мен ізгі амалды мұра ету.
«Ол маған да, Яғқұп әулетіне де мұрагер болсын әрі оны, Раббым, разы болатын құл ет» (يَرِثُنِي وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ وَاجْعَلْهُ رَبِّ رَضِيًّا), яғни оны Өзің разы болатын әрі құлдарыңа сүйкімді болатын ізгі құл ет. Қысқасы, ол Алладан өзінен кейін қалатын, оның орнын басатын ер бала сұрады. Ол Аллаға да, жаратылысына да ұнамды пайғамбар болсын деді. Ұрпақтың ең абзалы — осы.
Құлға Алланың рақымы: оған көркем мінез бен мақтаулы қасиеттерді бойына жинаған ізгі перзент беруі. Раббысы оған рақым етіп, дұғасына жауап берді.
Имам Ибн Кәсирдің тәпсірі
Мужәһид «Ол маған да, Яғқұп әулетіне де мұрагер болсын» (يرثني ويرث من آل يعقوب) деген аят туралы: «Оның мұрасы білім еді. Зәкәрия Яғқұптың ұрпағынан болатын», — деді. Һушайм: «Исмаил ибн Әби Халидтен, ол Әбу Салихтан жеткізді: “Ол маған да, Яғқұп әулетіне де мұрагер болсын” дегені — ол бұрынғы аталары пайғамбар болғандай пайғамбар болуы мүмкін деген сөз», — деді. Әбдурраззақ Мағмардан, ол Қатадәдан, ол Хасаннан жеткізген: «Ол оның пайғамбарлығы мен білімін мұра етеді», — деген.
Сүдди: «Менің пайғамбарлығымды және Яғқұп әулетінің пайғамбарлығын мұра етеді», — деген. Мәликтен Зәйд ибн Әсләм жеткізген риуаятта: «Яғқұп әулетінен мұра етеді» дегені — олардың пайғамбарлығын мұра етеді», — делінген. Жәбир ибн Нух пен Язид ибн Һарун екеуі де Исмаил ибн Әби Халидтен, ол Әбу Салихтан жеткізген риуаятта: «Ол менің малымды мұра етеді, ал Яғқұп әулетінен пайғамбарлықты мұра етеді», — делінген. Ибн Жәрир өзінің тәпсірінде осы пікірді таңдаған.
Әбдурраззақ Мағмардан, ол Қатадәдан жеткізген риуаятта Алла Елшісі (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын): «Алла Зәкәрияға рақым етсін! Оның мұрагерлеріне қатысты жағдайы қандай еді! Алла Лұтқа да рақым етсін, ол шынында берік сүйенішке паналайтын», — деген. Ибн Жәрир: «Әбу Курайб бізге жеткізді, оған Жәбир ибн Нух жеткізді, оған — Мубарак, яғни Ибн Фадала, оған Хасан жеткізген хадисте Алла Елшісі (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын): “Бауырым Зәкәрияға Алла рақым етсін!
Ол: «Маған Өз тарапыңнан бір мұрагер сыйла, ол маған да, Яғқұп әулетіне де мұрагер болсын», — деп айтқанда, өз мал-мүлкіне мұрагерлердің болуына қаншалық алаңдады!” — деген», — деп жазған. Бұл хадистер мурсәл риуаяттар, сондықтан сахих хадистерге қайшы келмейді. Алла жақсырақ біледі.
«Оны, Раббым, разы болатын құл ет» (وَاجْعَلْهُ رَبِّ رَضِيًّا), яғни оны Өзіңе де, жаратылысыңа да ұнамды ет; оны діні мен мінез-құлқы үшін жақсы көріп, жаратылыстарыңа да сүйкімді қыл.
«Ол: “Раббым, сүйегім әлсіреді” деді» (قَالَ رَبِّ إِنِّي وَهَنَ الْعَظْمُ مِنِّي), яғни күш-қуатым әлсіреп, әл-қуатым қайтты. «Басым шашқа ағарды» (وَاشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَيْبًا), яғни қара шаштың арасын ақ шаш шарпыды. Ибн Дурайд өзінің «Мақсурасында» былай деген:
«Басыма қарашы: түсі таң шапағының, түн қараңғылығының астындағы шапақ секілді. Ақ шаш оның қарасында, қамыстың шоғы үстіне лапылдаған оттай жалындады».
Мұндағы мақсат — әлсіздік пен кәрілікті, олардың сыртқы және ішкі белгілерін баяндау. «Раббым, Саған жасаған дұғамда сорлы болған емеспін» дегені — дұға еткен кезімде Сенен үнемі жауап алғанмын, сұраған нәрсемде мені ешқашан қайтармағансың деген сөз.
«Расында, менен кейінгі туыстарым үшін қорқамын» (وَإِنِّي خِفْتُ الْمَوَالِيَ مِنْ وَرَائِي). Көпшілік «әл-мауәли» сөзіндегі «йа» әрпін фатхамен оқыған, сонда ол толықтауыш болады. Кисәиден оның «йа» әрпін сүкүнмен оқығаны жеткізіледі. Ақын былай деген:
«Жазық жерде олардың қолдары — қағаз тиындарын ұсынған күңдердің қолдарындай дерсің». Тағы бір ақын:
«Күнмен жарысса, күн бетіндегі пердесін түсірер еді; түнде жүзген аймен жарысса, ай да тізгінін тастар еді», — деген. Әбу Таммам Хабиб ибн Әус әт-Тағи былай деген:
«Оған түні бойы ұйықтамай жыр жазғанымда, оның ұйқастары өзара қақтығысып кетер деп ойладым».
Мужәһид, Қатадә және Сүдди «әл-мауәли» арқылы туысқан руластары меңзелген деген. Әбу Салих оны «кәла̄лә» деп түсіндірген. Әли ибн Әби Талибтің (Алла оған разы болсын) «әл-мауәли» сөзіндегі «фә» әрпін қосарлап оқығаны риуаят етіледі; мағынасы: «Менен кейін руластарымның азаюынан қорқамын».
Ал бірінші оқылым бойынша, оның қорыққаны — өзінен кейін олардың адамдарға жаман басшылық жасап кетуі еді. Сондықтан Алладан өзінен кейін пайғамбар болатын ұл сұрап, ол уахи арқылы оларды басқарар деп үміт етті. Оның мақсаты туыстары мал-мүлкін иеленіп кетеді деп қорқу емес еді. Өйткені пайғамбардың дәрежесі мен қадірі мал-мүлкін ойлап, мұрагерлерінің одан мұра алуын қаламай, олардың орнына өз ұлының мұра алуын сұрайтындай дәрежеден әлдеқайда жоғары. Бұл — бір түсіндіру.
Екінші түсіндіру: оның мал-мүлкі болғаны айтылмаған; ол өз қол еңбегімен күн көретін ағаш ұстасы еді. Мұндай адам, әсіресе пайғамбарлар дүниеге ең аз қызығатын жандар болғандықтан, мал жинамайды. Үшінші түсіндіру: «Сахих әл-Бұхари» мен «Сахих Муслимде» бірнеше жолмен Алла Елшісінен (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын): «Біз мұра қалдырмаймыз. Бізден қалған нәрсе — садақа», — дегені сахих түрде жеткен.
Ал әт-Тирмизи жинағында сахих иснадпен: «Біз, пайғамбарлар қауымы, мұра қалдырмаймыз», — деген нұсқасы бар.
Осыған орай «Маған Өз тарапыңнан бір мұрагер сыйла, ол маған мұрагер болсын» деген сөзді пайғамбарлықтың мұрасы деп түсіну қажет. Сондықтан «Яғқұп әулетінен де мұрагер болсын» деді. Алла Тағала: «Сүлеймен Дәуітке мұрагер болды» (وَوَرِثَ سُلَيْمَانُ دَاوُودَ) [«Нәмл» сүресі, 16-аят], — дейді. Бұл — пайғамбарлықтың мұрасы.
Егер мал-мүлік мұрасы болса, оны бауырларының арасынан арнайы бөліп атаудың мәні болмас еді, әрі мұндай хабарда айтарлықтай пайда болмас еді, өйткені барлық діндер мен шариғаттарда баланың әкесіне мұрагер болатыны белгілі. Демек, бұл ерекше бір мұра болмаған жағдайда Алланың оны хабарлауының мәні болмас еді. Мұның бәрін «Біз, пайғамбарлар қауымы, мұра қалдырмаймыз. Бізден қалған нәрсе — садақа» деген сахих хадис қуаттайды. «Нәмл» сүресі, 16-аят.
Әл-Бағауидің тәпсірі
«Раббым, сүйегім әлсіреді» (قَالَ رَبِّ إِنِّي وَهَنَ), яғни кәріліктен әлсіреп, жұқарды. Қатадә: «Азуларымның түсуіне шағымданды», — деген. «Басым» (وَاشْتَعَلَ الرَّأْسُ), яғни бас шашы ағарды. «Шашқа» (شَيْبًا), яғни ақ шаш басты.
«Раббым, Саған жасаған дұғамда сорлы болған емеспін» (وَلَمْ أَكُنْ بِدُعَائِكَ رَبِّ شَقِيًّا), яғни бұрын дұғаларыма жауап беріп үйреттің, мені ешқашан үмітсіз қалдырмадың. Тағы бір пікір бойынша, оның мағынасы: «Мені иманға шақырғаныңда иман келтірдім, иманнан бас тарту арқылы сорлы болмадым» деген сөз.
«Ол маған да, Яғқұп әулетіне де мұрагер болсын» (يَرِثُنِي وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ). Әбу Амр мен Кисәи екі етістікті де джазммен оқыған; бұл дұғаға жауап ретінде келген. Қалғандары рафғпен оқыған, ол хал не сипат болады, яғни «мұрагер болатын ұл» деген мағынада. Мұраның мәні жөнінде пікірлер әртүрлі.
Хасан: «Ол менің мал-мүлкімді мұра етеді, ал Яғқұп әулетінен пайғамбарлық пен бас абыздықты мұра етеді», — деген. Тағы бір пікірде пайғамбарлық пен білім мұрасы меңзелген. Тағы бір пікір бойынша, Зәкәрия абыздардың басшысы болғандықтан, абыздықты мұра ету көзделген. Зәжжаж: «Мұны мал-мүліктен өзге мұра деп түсінген дұрыс.
Өйткені Зәкәрияның пайғамбар бола тұра, немере туыстары оның мал-мүлкін мұра етеді деп алаңдауы қисынсыз», — деген. Мағынасы: ол Исраил ұрпақтарының арасынан көргеніндей, немере туыстары Алланың дінін аяқасты етіп, үкімдерін өзгертіп жіберуінен қорықты. Сондықтан үмбетінің жағдайына сенімді болатындай, пайғамбарлығын, білімін мұра етіп, дінді жоғалтпайтын ізгі мұрагер сұрады. Бұл — Атадан Ибн Аббасқа (Алла екеуіне разы болсын) жеткен риуаяттың мағынасы.
«Оны, Раббым, разы болатын құл ет» (وَاجْعَلْهُ رَبِّ رَضِيًّا), яғни оны ізгі, тақуа әрі разы болатын құл ет.
«Расында, туыстарым үшін қорқамын» (وَإِنِّي خِفْتُ الْمَوَالِيَ). «Әл-мауәли» — әке жағынан немере туыстар. Мужәһид: «Руластар», — деген. Әбу Салих: «Кәла̄лә», — деген. Кәлби: «Мұрагерлер», — деген. «Менен кейін» (مِنْ وَرَائِي), яғни өлгеннен кейін.
Ибн Кәсир «уәра’и» сөзіндегі «йа» әрпін фатхамен, ал қалғандары сүкүнмен оқыған.
«Әйелім бедеу» (وَكَانَتِ امْرَأَتِي عَاقِرًا), яғни бала тумайды. «Маған Өз тарапыңнан сыйла» (فَهَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ), яғни Өзіңнен маған бере гөр. «Бір мұрагер» (وَلِيًّا), яғни бір ұлды.
«Сахих әл-Бұхари» кітабында (№ 3087) Пайғамбардан (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) риуаят етілген: «Біз, пайғамбарлар, мұра қалдырмаймыз. Бізден қалған нәрсе — садақа».