Ата-анаға мейірім тілеу

Шейх Абдуррахман әс-Сағдидің тәпсірі

«Оларға мейіріммен кішіпейілділік қанатын түсір» дегені: оларға кішіпейіл болып, рақым ете отырып және сауап үміт етіп ізет көрсет. Мұны олардан қорыққандықтан, олардың мал-мүлкінен үміттенгендіктен немесе пендеге сауап берілмейтін осыған ұқсас мақсаттар үшін істеме.

«Раббым, екеуіне рақым ет» дегені: олар тірі кезінде де, қайтыс болғаннан кейін де рақым тіле. Бұл дұғаны олар сен кішкентай кезіңде тәрбиелегені үшін айт. Бұдан тәрбиенің көлемі артқан сайын ақысы да арта түсетіні аңғарылады. Сондай-ақ адамның діні мен дүниесіне қатысты игі тәрбие берген, бірақ ата-анасы емес кісінің де тәрбиелеген адамында ақысы бар.

Имам Ибн Кәсирдің тәпсірі

«Оларға мейіріммен кішіпейілділік қанатын түсір» дегені: іс-әрекетіңмен оларға кішіпейіл бол. «Раббым, екеуіне рақым ет» дегені: олар қартайған кезде және дүние салғанда рақым тіле. «Олар мені кішкентайымнан тәрбиелегендей» дегенге қатысты Ибн Аббас: «Содан кейін Алла Тағала: “Пайғамбарға және иман келтіргендерге, тіпті олар жақын туыстары болса да, мүшріктер үшін кешірім тілеу жараспайды” деген аятты түсірді», — деген (Тәубе сүресі, 9:113).

Ата-ананы құрметтеу туралы көптеген хадистер келген. Олардың бірі Әнас және басқа сахабалардан әртүрлі риуаят жолдарымен жеткізілген: Алла Елшісі (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) мінберге көтеріліп: «Әмин, әмин, әмин», — деді. Сонда сахабалар: «Уа, Алланың Елшісі, неге “әмин” дедіңіз?» — деп сұрады. Ол: «Маған Жәбірейіл келіп: “Уа, Мұхаммед!

Сенің атың аталғанда саған салауат айтпаған адамның мұрны жерге тисін. “Әмин” де”, — деді. Мен: “Әмин”, — дедім. Сосын ол: “Рамазан айына жетіп, ол ай өтіп кеткенше кешірілмеген адамның мұрны жерге тисін. “Әмин” де”, — деді.

Мен: “Әмин”, — дедім. Сосын ол: “Ата-анасының екеуіне немесе біреуіне қартайған шағында жетіп, солардың себебімен Жәннатқа кірмеген адамның мұрны жерге тисін. “Әмин” де”, — деді. Мен: “Әмин”, — дедім», — деді.

Тағы бір хадис. Имам Ахмад былай деген: «Бізге Һушайм жеткізді, оған Әли ибн Зәйд жеткізді, оған Зурара ибн Әуфа Малик ибн әл-Харистен — ол солардың бірінен еді — жеткізді: ол Пайғамбардың (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын): “Мұсылман ата-анадан жетім қалған баланы өз асы мен сусынына қосып, ол өз бетінше күн көре алатын болғанша қамқорлаған кісіге Жәннат міндетті болады. Ал мұсылман құлды азат еткен кісі үшін тозақтан құтылу болады: азат етілген адамның әрбір мүшесінің орнына азат етушінің бір мүшесі тозақтан босатылады”, — дегенін естіген.

Одан кейін ол: “Бізге Мұхаммед ибн Жағфар жеткізді, оған Шұғба жеткізді: Әли ибн Зәйдтен естідім”, — деп осыған ұқсас мағынада риуаят етті. Бірақ мұнда: “Өз қауымынан шыққан Малик немесе Ибн Малик деген кісіден”, — деп айтылған. Сондай-ақ: “Ата-анасына немесе олардың біреуіне жетіп, содан кейін тозаққа кірген адамды Алла алыстатсын”, — деген қосымша бар».

Тағы бір хадис. Имам Ахмад былай деген: «Бізге Ғаффан жеткізді, оған Хаммад ибн Сәләмә жеткізді, оған Әли ибн Зәйд Зурара ибн Әуфадан, ол Малик ибн Әмр әл-Қушайриден жеткізді: мен Алла Елшісінің (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын): “Мұсылман құлды азат еткен кісіге ол тозақтан өтем болады: азат етілген адамның әрбір сүйегінің орнына азат етушінің бір сүйегі босатылады. Ата-анасының біреуіне жетіп, бірақ кешірілмеген адамды Алла Тағала алыстатсын.

Мұсылман ата-анадан жетім қалған баланы өз асы мен сусынына қосып, Алла оны өз бетінше күн көретін еткенге дейін қамқорлаған кісіге Жәннат міндетті болады”, — дегенін естідім».

Тағы бір хадис. Имам Ахмад былай деген: «Бізге Хажжаж бен Мұхаммед ибн Жағфар жеткізді. Екеуіне Шұғба жеткізді: Қатаданың Зурара ибн Әуфадан жеткізгенін естідім. Ол Әбу ибн Малик әл-Қушайридің: “Пайғамбар (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын): «Ата-анасының екеуіне немесе біреуіне жетіп, содан кейін тозаққа кірген адамды Алла алыстатып, рақымынан мақұрым етсін», — деді”, — дегенін жеткізді».

Мұны Әбу Дәуд әт-Таялиси де Шұғбадан осы жолмен риуаят еткен, онда бұған қосымша сөздер бар.

Тағы бір хадис. Имам Ахмад былай деген: «Бізге Ғаффан жеткізді, оған Әбу Ауәнә жеткізді, оған Сухайл ибн Әбу Салих әкесінен, ол Әбу Һурайрадан (Алла оған разы болсын), ол Пайғамбардан (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) жеткізді: “Мұрны жерге тисін, мұрны жерге тисін, мұрны жерге тисін: ата-анасының біреуіне немесе екеуіне де қартайған шағында жетіп, Жәннатқа кірмеген адамның”, — деді». Бұл риуаят осы жолмен сахих. Оны Муслим ғана Әбу Ауәнә, Жәрир және Сүлейман ибн Биләлден, олар Сухайлдан жеткізген хадис түрінде шығарған.

Тағы бір хадис. Имам Ахмад былай деген: «Бізге Рабиғ ибн Ибраһим жеткізді — Ахмадтың айтуынша, ол Исмаил ибн Улайяның бауыры әрі бауырынан білімдірек болған. Оған Абдуррахман ибн Исхақ Сағид ибн Әбу Сағидтен, ол Әбу Һурайрадан жеткізді: Алла Елшісі (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын): “Менің атым аталғанда маған салауат айтпаған адамның мұрны жерге тисін! Рамазан айына жетіп, ол ай өтіп кеткенше кешірілмеген адамның мұрны жерге тисін!

Ата-анасы қартайған шағында оған жетіп, солардың себебімен Жәннатқа кірмеген адамның мұрны жерге тисін!” — деді». Рабиғ: «Менің білуімше, ол: “Екеуінің біреуі болса да”, — деді», — деген. Әт-Тирмизи мұны Ахмад ибн Ибраһим әд-Дәуразийден, ол Рабиғ ибн Ибраһимнен риуаят еткен. Сосын: «Бұл жолмен келген ғариб хадис», — деген.

Тағы бір хадис. Имам Ахмад былай деген: «Бізге Юнус ибн Мұхаммед жеткізді, оған Абдуррахман ибн әл-Ғасил жеткізді, оған Әсид ибн Әли әкесі Әли ибн Убайдтан, ол Әбу Әсид Мәлик ибн Рабиғадан жеткізді: мен Алла Елшісінің (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) жанында отырғанымда, оған ансарлардан бір кісі келіп: “Уа, Алланың Елшісі! Ата-анам қайтыс болғаннан кейін оларға жақсылық жасауым үшін мойнымда әлі қандай да бір міндет бар ма?” — деп сұрады. Ол: “Иә.

Олар үшін дұға ету, кешірім тілеу, өсиеттерін орындау, достарын құрметтеу және солар арқылы ғана туыстық байланысың бар туыстарыңмен араласу. Олар қайтыс болғаннан кейін оларға жасауың тиіс жақсылық осылар”, — деді». Мұны Әбу Дәуд пен Ибн Мәжа да Абдуррахман ибн Сүлейманнан, ол — Ибн әл-Ғасилден жеткізген.

Тағы бір хадис. Имам Ахмад былай деген: «Бізге Раух жеткізді, оған Ибн Журайж жеткізді: Мұхаммед ибн Талха ибн Абдуллаһ ибн Абдуррахман әкесінен, ол Муауия ибн Жәһим әс-Сүләмиден жеткізді: Жәһима Пайғамбарға (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) келіп: “Уа, Алланың Елшісі! Жорыққа аттанбақ болып едім, сізден кеңес сұрап келдім”, — деді. Ол: “Анаң бар ма?” — деп сұрады.

“Иә”, — деді. Ол: “Онда оған қызмет ет, өйткені Жәннат оның екі аяғының астында”, — деді. Осы сөзді әртүрлі мәжілістерде үш рет айтты». Мұны ән-Нәсәи мен Ибн Мәжа да Ибн Журайждан осы жолмен риуаят еткен.

Тағы бір хадис. Имам Ахмад былай деген: «Бізге Халаф ибн әл-Уәлид жеткізді, оған Ибн Айяш Бухайр ибн Сағдтан, ол Халид ибн Мәғданнан, ол әл-Миқдам ибн Мағдикәриб әл-Киндиден, ол Пайғамбардан (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) жеткізді: “Алла сендерге әкелеріңе қатысты өсиет етеді. Алла сендерге аналарыңа қатысты өсиет етеді. Алла сендерге аналарыңа қатысты өсиет етеді.

Алла сендерге аналарыңа қатысты өсиет етеді. Алла сендерге жақындарыңа, содан кейін оларға жақын болғандарға қатысты өсиет етеді”. Мұны Ибн Мәжа да Абдуллаһ ибн Айяштан осы жолмен риуаят еткен.

Тағы бір хадис. Имам Ахмад былай деген: «Бізге Юнус жеткізді, оған Әбу Ауәнә әл-Ашғас ибн Сүләймнен, ол әкесінен, ол Бану Ярбуғтан шыққан бір кісіден жеткізді: мен Пайғамбарға (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) келіп, оның адамдармен сөйлесіп: “Қайыр берушінің қолы үстем. Алдымен анаң мен әкеңе, сосын әпкеңе немесе ағаңа, содан кейін ең жақын туыстарыңа бер”, — дегенін естідім».

Тағы бір хадис. Хафиз Әбу Бәкір Ахмад ибн Амр ибн Абдулхалиқ әл-Бәззар «Муснад» кітабында былай деген: «Бізге Ибраһим ибн әл-Мустамир әл-Уруқи жеткізді, оған Амр ибн Суфиян жеткізді, оған Хасан ибн Әбу Жағфар Ләйс ибн Әбу Сүләймнен, ол Алқама ибн Марсадтан, ол Сүлейман ибн Бурайдадан, ол әкесінен жеткізді: бір кісі тауап кезінде анасын көтеріп айналып жүрген еді. Ол Пайғамбардан (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын): “Мен оның алдындағы міндетімді өтедім бе?” — деп сұрады. Пайғамбар: “Жоқ, тіпті бір рет ауыр дем алғанының да ақысын өтеген жоқсың”, — деді немесе осыған ұқсас сөз айтты».

Әл-Бәззар: «Бұл хадисті осы жолдан басқа жолмен риуаят еткенін білмейміз», — деді. Мен айтамын: Хасан ибн Әбу Жағфар әлсіз риуаятшы. Алланың Өзі жақсы біледі.

Әл-Бағауидің тәпсірі

«Оларға кішіпейілділік қанатын түсір» дегені: оларға жұмсақ бол және мойынсұн. Уруа ибн әз-Зубәйр: «Олар жақсы көрген нәрсенің ешқайсысынан бас тартпайтындай дәрежеде оларға жұмсақ бол», — деген. «Мейіріммен» дегені: жанашырлықпен. «Раббым, екеуіне рақым ет, олар мені кішкентайымнан тәрбиелегендей» деген аятта: егер екеуі де мұсылман болса, деп меңзелген.

Ибн Аббас: «Бұл аят “Пайғамбарға және иман келтіргендерге, тіпті олар жақын туыстары болса да, мүшріктер үшін кешірім тілеу жараспайды” деген аятпен үкімінен алынған», — деген (Тәубе сүресі, 9:113).

Бізге Абдулуахид әл-Милихи хабарлады: оған Әбу Мансур Мұхаммед ибн Мұхаммед ибн Сәмған хабарлады: оған Әбу Жағфар Мұхаммед ибн Ахмад ибн Абдулжаббар әр-Раяни хабарлады: оған Хумайд ибн Занжуйа хабарлады: оған Сүлейман ибн Харб хабарлады: оған Хаммад ибн Зәйд Ата ибн әс-Сәибтен, ол Әбу Абдуррахманнан — яғни әс-Сүләмиден — жеткізді. Әбу әд-Дарда: Алла Елшісі (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын): «Әке — Жәннаттың ортаңғы қақпасы. Қаласаң, оны сақта, қаласаң, зая ет», — деген.

Бізге Әбу Тахир Мұхаммед ибн Әли әз-Зәррад хабарлады: оған Әбу Бәкір Мұхаммед ибн Идрис әл-Журжани хабарлады: оған Әбу әл-Хасан Әли ибн әл-Хусайн әл-Малини хабарлады: оған Хасан ибн Суфиян хабарлады: оған Яхия ибн Хабиб ибн Ади хабарлады: оған Халид ибн әл-Харис Шұғбадан, ол Яғла ибн Атадан, ол әкесінен, ол Абдуллаһ ибн Амрдан жеткізді: Пайғамбар (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын): «Алланың разылығы — әкенің разылығында, Алланың ашуы — әкенің ашуында», — деген.

Бізге Ахмад ибн Абдуллаһ әс-Салихи хабарлады: оған Әбу Сағид Мұхаммед ибн Мұса әс-Сайрафи хабарлады: оған Әбу Абдуллаһ Мұхаммед ибн Абдуллаһ әс-Саффар хабарлады: оған Әбу Жағфар Мұхаммед ибн Ғалиб ибн Тамтам әд-Дабби хабарлады: оған Абдуллаһ ибн Маслама хабарлады: оған Абдулазиз ибн Муслим Язид ибн Әбу Зиядтан, ол Мужаһидтен, ол Әбу Сағид әл-Худриден жеткізді. Әбу Сағид әл-Худри: Алла Елшісі (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын): «Міндетсінетін, ата-анасына қарсы келетін және араққа тәуелді болған адам Жәннатқа кірмейді», — деген.

Бізге имам Әбу Әли әл-Хусайн ибн Мұхаммед әл-Қади хабарлады: оған Әбу Мұхаммед Абдуллаһ ибн Юсуф ибн Мұхаммед ибн Бамуйа әл-Исфаһани хабарлады: оған Әбу Сағид Ахмад ибн Зияд әл-Басри хабарлады: оған Хасан ибн Мұхаммед ибн әс-Саббах хабарлады: оған Рабиғ ибн Улайя Абдуррахман ибн Исхақтан, ол Сағид ибн Әбу Сағид әл-Мақбуриден, ол Әбу Һурайрадан (Алла оған разы болсын) жеткізді. Әбу Һурайра: Алла Елшісі (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын): «Менің атым аталғанда маған салауат айтпаған адамның мұрны жерге тисін! Рамазан айына жетіп, ол ай өтіп кеткенше кешірілмеген адамның мұрны жерге тисін!

Ата-анасы қартайған шағында оған жетіп, солардың себебімен Жәннатқа кірмеген адамның мұрны жерге тисін!» — деген.