Дуо барои раҳмати падару модар

Тафсири шайх Абдурраҳмон ас-Саъдӣ

(وَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ) Яъне, аз рӯйи хоксорӣ ва меҳрубонӣ бо онон фурӯтан бош ва ин корро ба умеди савоб анҷом деҳ, на аз тарси онҳо ё ба умеди он чи доранд ва на ба хотири дигар ғаразҳое, ки банда барои онҳо подош намегирад. (وَقُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمَا) Яъне, барои онҳо дар зиндагиашон ва пас аз маргашон раҳмат бихоҳ, ба подоши он ки туро дар кӯдакӣ тарбия карданд. Аз ин сухан фаҳмида мешавад, ки ҳар қадар тарбият бештар бошад, ҳақ низ бештар мешавад.

Ҳамчунин, касе ки ғайр аз падару модар инсонро дар дин ва дунёяш ба тарзи шоиста тарбия мекунад, бар шахсе, ки тарбияташ кардааст, ҳаққи тарбият дорад.

Тафсири имом Ибни Касир

(وَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ) Яъне, бо рафторат дар баробари онҳо фурӯтан бош. (وَقُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمَا) Яъне, дар пиронсолӣ ва ҳангоми вафоташон [барояшон раҳмат бихоҳ]. (كَمَا رَبَّيَانِي صَغِيرًا) «Ҳамон гуна ки маро дар кӯдакӣ тарбия карданд». Ибни Аббос гуфт: Сипас Аллоҳи Таоло ин оятро нозил кард: (مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ وَلَوْ كَانُوا أُولِي قُرْبَى) [Тавба, 113] — «Барои Паёмбар ва касоне, ки имон овардаанд, шоиста нест, ки барои мушрикон омурзиш бихоҳанд, ҳарчанд хешованд бошанд».

Дар бораи некӣ кардан ба падару модар ҳадисҳои бисёре ворид шудаанд. Аз ҷумла ҳадисе, ки бо чанд санад аз Анас ва дигарон ривоят шудааст: Расули Худо (с) ҳангоме ки ба минбар баромад, фармуд: «Омин, омин, омин». Гуфтанд: «Эй Расули Худо, ба чӣ чиз омин гуфтед?» Фармуд: «Ҷабраил назди ман омад ва гуфт: “Эй Муҳаммад, хору залил бод касе, ки номи ту дар назди ӯ бурда шавад ва бар ту салавот нафиристад.

Бигӯ: омин”. Ман гуфтам: “Омин”. Сипас гуфт: “Хору залил бод касе, ки моҳи Рамазон бар ӯ дарояд ва сипас бигзарад, дар ҳоле ки ӯ омурзида нашудааст. Бигӯ: омин”. Ман гуфтам: “Омин”. Баъд гуфт: “Хору залил бод касе, ки яке ё ҳар ду падару модараш дар пиронсолӣ назди ӯ бошанд, вале ӯро вориди биҳишт накунанд.

Бигӯ: омин”. Ман гуфтам: “Омин”». Ҳадиси дигар: Имом Аҳмад гуфт: Ҳушайм ба мо ҳадис гуфт, ӯ гуфт: Алӣ ибни Зайд ба мо ҳадис гуфт; Зурора ибни Авфо аз Молик ибни Ҳорис, ки марде аз қавми онҳо буд, ба мо хабар дод, ки шунидааст Паёмбар (с) мефармояд: «Касе ятимеро, ки падару модараш мусалмонанд, ба хӯроку нӯшокии худ ҳамроҳ кунад, то он гоҳ ки аз ӯ бениёз гардад, биҳишт барояш ҳатман воҷиб мешавад. Ва касе ғуломи мусалмонеро озод кунад, он озодӣ ӯро аз оташ раҳо месозад; ба ивази ҳар узви бадани ғулом узве аз бадани озодкунанда аз оташ раҳо мешавад».

Сипас гуфт: Муҳаммад ибни Ҷаъфар ба мо ҳадис гуфт, ӯ гуфт: Шуъба ба мо ҳадис гуфт; ман Алӣ ибни Зайдро шунидам, ки ҳамин маъноро зикр кард, ҷуз ин ки гуфт: «Аз марде аз қавмаш, ки Молик ё Ибни Молик ном дошт», ва илова кард: «Касе, ки яке ё ҳар ду падару модарашро дарёбад, сипас ба оташ дарояд, Аллоҳ ӯро аз раҳматаш дур гардонад».

Ҳадиси дигар: Имом Аҳмад гуфт: Аффон ба мо ҳадис гуфт, Ҳаммод ибни Салама ба мо ҳадис гуфт; Алӣ ибни Зайд аз Зурора ибни Авфо, аз Молик ибни Амр ал-Қурайшӣ ба мо хабар дод, ки гуфт: Аз Расули Худо (с) шунидам, ки фармуд: «Касе ғуломи мусалмонеро озод кунад, он ғулом фидияи ӯ аз оташ мешавад; ба ҷои ҳар устухони бадани ғулом устухоне аз бадани озодкунанда [аз оташ] озод карда мешавад. Касе яке аз падару модарашро дарёбад, сипас омурзида нашавад, Аллоҳи Азза ва Ҷалла ӯро аз раҳматаш дур гардонад.

Ва касе ятимеро, ки падару модараш мусалмонанд, ба хӯроку нӯшокии худ ҳамроҳ кунад, то он гоҳ ки Аллоҳ ӯро бениёз гардонад, биҳишт барояш воҷиб мешавад». Ҳадиси дигар: Имом Аҳмад гуфт: Ҳаҷҷоҷ ва Муҳаммад ибни Ҷаъфар гуфтанд: Шуъба ба мо ҳадис гуфт; аз Қатода шунидам, ки ӯ аз Зурора ибни Авфо ривоят мекард, аз Убай ибни Молики ал-Қурайшӣ, ки Паёмбар (с) фармуд: «Касе падару модараш ё яке аз онҳоро дарёбад ва баъд аз он вориди оташ шавад, Аллоҳ ӯро аз раҳматаш дур гардонад ва бисёр дур созад». Абу Довуди Тайолисӣ низ онро аз Шуъба ривоят кардааст ва дар он иловаҳои дигар ҳастанд.

Ҳадиси дигар: Имом Аҳмад гуфт: Аффон ба мо ҳадис гуфт, Абу Авона ба мо ҳадис гуфт; Суҳайл ибни Абӯсолиҳ аз падараш, аз Абӯҳурайра (р) ривоят кард, ки Паёмбар (с) фармуд: «Хору залил бод, боз хору залил бод, боз хору залил бод марде, ки яке ё ҳар ду падару модарашро дар пиронсолӣ дарёбад, вале вориди биҳишт нашавад». Ин ҳадис аз ҳамин тариқ саҳеҳ аст. Онро ғайр аз Муслим касе ривоят накардааст; Муслим онро аз тариқи Абӯ Авона, Ҷарир ва Сулаймон ибни Билол аз Суҳайл овардааст. Ҳадиси дигар: Имом Аҳмад гуфт: Рабъӣ ибни Иброҳим ба мо ҳадис гуфт.

Аҳмад мегуфт, ки ӯ бародари Исмоил ибни Улайя буд ва аз бародараш бартарӣ дошт. Ӯ аз Абдурраҳмон ибни Исҳоқ, аз Саид ибни Абӯсаид, аз Абӯҳурайра ривоят кард, ки гуфт: Расули Худо (с) фармуд: «Хору залил бод марде, ки дар назди ӯ номи ман бурда шавад ва бар ман салавот нафиристад! Хору залил бод марде, ки моҳи Рамазон бар ӯ дарояд ва сипас бигзарад, пеш аз он ки омурзида шавад! Хору залил бод марде, ки падару модараш дар назди ӯ ба пиронсолӣ расанд, вале ӯро вориди биҳишт накунанд».

Рабъӣ гуфт: Ба гумонам, фармуд: «Ё яке аз он ду». Тирмизӣ низ онро аз Аҳмад ибни Иброҳими Даврақӣ, аз Рабъӣ ибни Иброҳим ривоят кард ва сипас гуфт: «Ин ҳадис аз ин тариқ ғариб аст». Ҳадиси дигар: Имом Аҳмад гуфт: Юнус ибни Муҳаммад ба мо ҳадис гуфт, Абдурраҳмон ибни Ғасил ба мо ҳадис гуфт; Усайд ибни Алӣ аз падараш Алӣ ибни Убайд, аз Абӯасиди Молик ибни Рабиаи Соидӣ ривоят кард, ки гуфт: Вақте дар назди Расули Худо (с) нишаста будам, марде аз ансор назди ӯ омад ва гуфт: «Эй Расули Худо, оё баъд аз вафоти падару модарам боз чизе аз ҳаққи онҳо бар гардани ман мондааст, ки ба он ҳақ барояшон некӣ кунам?»

Фармуд: «Бале, чор кор: барояшон дуо кунӣ, аз Аллоҳ барояшон омурзиш бихоҳӣ, васияташонро иҷро намоӣ, дӯстонашонро гиромӣ дорӣ ва силаи раҳмеро, ки пайванди ту бо он танҳо аз ҷониби онҳо аст, ба ҷо оварӣ. Ин аст он некӣ ба падару модар, ки пас аз вафоташон бар гардани ту мемонад». Абӯдовуд ва Ибни Моҷа низ онро аз тариқи Абдурраҳмон ибни Сулаймон, яъне Ибни Ғасил, ривоят кардаанд.

Ҳадиси дигар: Имом Аҳмад гуфт: Равҳ ба мо ҳадис гуфт, Ибни Ҷурайҷ ба мо ҳадис гуфт; Муҳаммад ибни Талҳа ибни Абдуллоҳ ибни Абдурраҳмон аз падараш, аз Муовия ибни Ҷоҳимаи Суламӣ хабар дод, ки Ҷоҳима назди Паёмбар (с) омад ва гуфт: «Эй Расули Худо, қасди ҷиҳод кардам ва омадам, ки бо шумо машварат намоям». Фармуд: «Оё модар дорӣ?» Гуфт: «Бале». Фармуд: «Ба ӯ хидмат кун, зеро биҳишт назди пойҳои ӯст».

Инро бори дуюм ва сеюм низ дар мавридҳои гуногун бо ҳамин маъно фармуд. Насоӣ ва Ибни Моҷа онро аз тариқи Ибни Ҷурайҷ ривоят кардаанд. Ҳадиси дигар: Имом Аҳмад гуфт: Халаф ибни Валид ба мо ҳадис гуфт, Ибни Айёш аз Буҳайр ибни Саъд, аз Холид ибни Маъдон, аз Миқдом ибни Маъдикарби Киндӣ ривоят кард, ки Паёмбар (с) фармуд: «Аллоҳ шуморо дар бораи падаронатон васият мекунад.

Аллоҳ шуморо дар бораи модаронатон васият мекунад, Аллоҳ шуморо дар бораи модаронатон васият мекунад, Аллоҳ шуморо дар бораи модаронатон васият мекунад ва Аллоҳ шуморо ба некӣ бо хешовандони наздик ва сипас бо онҳое, ки наздиктаранд, васият мекунад». Ибни Моҷа низ онро аз тариқи Абдуллоҳ ибни Айёш ривоят кардааст. Ҳадиси дигар: Имом Аҳмад гуфт: Юнус ба мо ҳадис гуфт, Абӯавона ба мо ҳадис гуфт; Ашъас ибни Сулайм аз падараш, аз марде аз қабилаи Бану Ярбуъ ривоят кард, ки гуфт: Назди Паёмбар (с) омадам ва шунидам, ки ӯ бо мардум сухан мегуфт ва мефармуд: «Дасти диҳанда болотар аст.

Аввал модару падар, баъд хоҳару бародар ва сипас хешовандони наздиктару баъд аз онҳо наздиктар». Ҳадиси дигар: Ҳофиз Абӯбакр Аҳмад ибни Амр ибни Абдулхолиқ ал-Баззор дар «Муснад»-и худ гуфт: Иброҳим ибни Мустафири Ироқӣ ба мо ҳадис гуфт, Амр ибни Суфён ба мо ҳадис гуфт, Ҳасан ибни Абӯҷаъфар аз Лайс ибни Абӯ Сулайм, аз Алқама ибни Марсад, аз Сулаймон ибни Бурайда, аз падараш ривоят кард, ки марде ҳангоми тавоф модарашро бар дӯш гирифта тавоф мекард. Аз Паёмбар (с) пурсид: «Оё ҳаққи ӯро адо кардам?» Фармуд: «На, ҳатто ба андозаи як нолаи ӯ ҳам [ҳаққашро адо накардӣ]», ё ба ҳамин маъно фармуд.

Баззор гуфт: «Мо намедонем, ки ин ҳадисро ҷуз аз ҳамин тариқ ривоят карда бошанд». Ман мегӯям: Ҳасан ибни Абӯҷаъфар заиф аст. Аллоҳ донотар аст.

Тафсири ал-Бағавӣ

(وَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ) Яъне, паҳлӯи худро барои онҳо нарм кун ва фурӯтан бош. Урва ибни Зубайр гуфтааст: Бо онҳо чунон мулоим бош, ки аз иҷрои чизе, ки дӯст медоранд, сар напечӣ. (مِنَ الرَّحْمَةِ) Яъне, аз рӯйи дилсӯзӣ. (وَقُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمَا كَمَا رَبَّيَانِي صَغِيرًا) «Ва бигӯ: Парвардигоро, ба ҳар ду раҳм кун, ҳамон гуна ки маро дар кӯдакӣ тарбия карданд».

Мақсад он аст, ки агар падару модар мусалмон бошанд [барояшон чунин дуо кун]. Ибни Аббос гуфтааст: Ин ҳукм бо фармудаи Аллоҳ: «Барои Паёмбар ва касоне, ки имон овардаанд, шоиста нест, ки барои мушрикон омурзиш бихоҳанд» [Тавба, 113] мансух шудааст.

Абдулвоҳид ал-Мелиҳӣ ба мо хабар дод ва гуфт: Абӯмансур Муҳаммад ибни Муҳаммад ибни Самъон ба мо хабар дод; Абӯҷаъфар Муҳаммад ибни Аҳмад ибни Абдулҷаббори Райёнӣ ба мо хабар дод; Ҳумайд ибни Занҷуя ба мо ҳадис гуфт; Сулаймон ибни Ҳарб ба мо ҳадис гуфт; Ҳаммод ибни Язид аз Ато ибни Соиб, аз Абдурраҳмон — яъне ас-Суламӣ — аз Абӯдардо ривоят кард, ки Расули Худо (с) фармуд: «Падар дар миёни дарҳои биҳишт беҳтарин дар аст. Пас, агар хоҳӣ, онро ҳифз кун ва агар хоҳӣ, онро аз даст бидеҳ».

Абӯтоҳир Муҳаммад ибни Алӣ аз-Заррод ба мо хабар дод; Абӯбакр Муҳаммад ибни Идрис ал-Ҷурҷонӣ ба мо хабар дод; Абулҳасан Алӣ ибни Ҳусайн ал-Молинӣ ба мо хабар дод; Ҳасан ибни Суфён ба мо ҳадис гуфт; Яҳё ибни Ҳабиб ибни Адӣ ба мо ҳадис гуфт; Холид ибни Ҳорис аз Шуъба, аз Яъло ибни Ато, аз падараш, аз Абдуллоҳ ибни Амр, аз Паёмбар (с) ривоят кард, ки фармуд: «Ризои Аллоҳ дар ризои падар аст ва хашми Аллоҳ дар хашми падар».

Аҳмад ибни Абдуллоҳи Солеҳӣ ба мо хабар дод; Абӯсаид Муҳаммад ибни Мӯсо ас-Сайрафӣ ба мо хабар дод; Абӯабдуллоҳ Муҳаммад ибни Абдуллоҳ ас-Саффор ба мо хабар дод; Абӯҷаъфар Муҳаммад ибни Ғолиб ибни Таммом аз-Заббӣ ба мо ҳадис гуфт; Абдуллоҳ ибни Маслама ба мо ҳадис гуфт; Абдулазиз ибни Муслим аз Язид ибни Абӯзиёд, аз Муҷоҳид, аз Абӯсаиди Худрӣ ривоят кард, ки Расули Худо (с) фармуд: «Суханчин, фарзанди нофармон ва майнӯш вориди биҳишт намешаванд».

Имом Абӯалӣ Ҳусайн ибни Муҳаммад ал-Қозӣ ба мо хабар дод; Абӯмуҳаммад Абдуллоҳ ибни Юсуф ибни Муҳаммад ибни Бомуя ал-Исфаҳонӣ ба мо хабар дод; Абӯсаид Аҳмад ибни Зиёди Басрӣ ба мо хабар дод; Ҳасан ибни Муҳаммад ибни Саббоҳ ба мо ҳадис гуфт; Рабъӣ ибни Улайя аз Абдурраҳмон ибни Исҳоқ, аз Саид ибни Абӯсаид ал-Мақбурӣ, аз Абӯҳурайра (р) ривоят кард, ки Расули Худо (с) фармуд: «Хору залил бод марде, ки номи ман дар назди ӯ бурда шавад ва бар ман салавот нафиристад! Хору залил бод марде, ки моҳи Рамазон бар ӯ биёяд ва сипас бигзарад, дар ҳоле ки омурзида нашудааст!

Хору залил бод марде, ки падару модараш ба пиронсолӣ расанд, вале ӯро вориди биҳишт накунанд!»