رَبِّ ارْحَمْهُمَا كَمَا رَبَّيَانِي صَغِيرًا.
رَبِّ ارْحَمْهُمَا كَمَا رَبَّيَانِي صَغِيرًا
آڊيو لوڊ نه ٿي سگهيو. پوءِ ڪوشش ڪريو.
۽ انھن لاءِ عاجزيءَ جون ٻانھون ٻاجھ مان ھيٺاھيون ڪج ۽ چئج ته اي منھنجا پالڻھار اُنھن تي (اھڙي طرح) ٻاجھ ڪر جھڙي طرح مون کي ننڍپڻ ۾ پاليائون ٿي.
«اِرْحَمْهُمَا» حڪم جو صيغو آهي، جنهن جي معنيٰ آهي: «انهن ٻنهي تي رحم ڪر». الله تعالى جو سڌو قرآني حڪم آهي ته والدين جي پرورش ۽ سار سنڀال جي احسان کي ياد ڪري، شڪرگذاريءَ سان انهن لاءِ دعا گهري وڃي.
شيخ عبدالرحمان السعدي جي تفسير
«۽ رحمت سان انهن ٻنهي لاءِ عاجزيءَ جا پر هيٺ ڪر» يعني انهن سان عاجزيءَ ۽ رحم سان پيش اچ؛ اهو الله کان اجر جي اميد رکندي هجي، نه انهن کان ڊڄڻ يا سندن مال جي اميد رکڻ خاطر، يا اهڙن ٻين مقصدن لاءِ جن تي ٻانهي کي اجر نٿو ملي. «۽ چئو: اي منهنجا پالڻهار! انهن ٻنهي تي رحم ڪر» يعني سندن جيئري ۽ وفات کان پوءِ انهن لاءِ رحمت جي دعا ڪر، ڇو ته انهن توکي ننڍپڻ ۾ پالي وڏو ڪيو. هن مان اهو به سمجهه ۾ اچي ٿو ته پرورش جيتري وڌيڪ هوندي، حق به اوترو وڌندو.
اهڙيءَ طرح، جيڪو والدين کان سواءِ ڪنهن ٻئي شخص جي دين ۽ دنيا جي چڱيءَ طرح پرورش ڪري، تنهن جو به پاليل شخص تي پرورش جو حق آهي.
امام ابن ڪثير جي تفسير
«۽ رحمت سان انهن ٻنهي لاءِ عاجزيءَ جا پر هيٺ ڪر» يعني پنهنجي عمل سان انهن اڳيان عاجزي ڪر. «۽ چئو: اي منهنجا پالڻهار! انهن ٻنهي تي رحم ڪر» يعني سندن پوڙهائپ ۽ وفات جي وقت انهن تي رحم ڪر. «جيئن انهن ٻنهي مون کي ننڍپڻ ۾ پالي وڏو ڪيو.»
ابن عباس چيو ته پوءِ الله تعالى هيءَ آيت نازل ڪئي: «نبي ۽ ايمان وارن لاءِ مناسب ناهي ته مشرڪن لاءِ بخشش جي دعا ڪن، جيتوڻيڪ اهي سندن ويجها مائٽ هجن» [التوبة: 113]. والدين سان نيڪيءَ بابت گهڻيون حديثون آيون آهن. انهن مان هڪ حديث، جيڪا انس ۽ ٻين کان مختلف سندن سان روايت ٿيل آهي، اها آهي ته رسول الله ﷺ منبر تي چڙهيا ته فرمايائون: «آمين، آمين، آمين.» صحابن عرض ڪيو: «يا رسول الله، توهان ڪنهن ڳالهه تي آمين چيو؟»
پاڻ فرمايائون: «جبريل مون وٽ آيو ۽ چيائين: اي محمد، جنهن شخص جي سامهون توهان جو ذڪر ٿئي ۽ هو توهان تي درود نه موڪلي، ان جي نڪ مٽيءَ ۾ لڳي. چئو: آمين.» مون چيو: «آمين.» پوءِ چيائين: «جنهن شخص وٽ رمضان جو مهينو اچي ۽ گذري وڃي، پر کيس بخشش نه ملي، ان جي نڪ مٽيءَ ۾ لڳي.
چئو: آمين.» مون چيو: «آمين.» پوءِ چيائين: «جنهن شخص جا ماءُ پيءُ، يا انهن مان ڪو هڪ، پوڙهائپ ۾ سندس سامهون هجن ۽ اهي کيس جنت ۾ داخل نه ڪرائين، ان جي نڪ مٽيءَ ۾ لڳي. چئو: آمين.» مون چيو: «آمين.» ٻي حديث: امام احمد روايت ڪئي ته هشيم اسان کي ٻڌايو، علي بن زيد اسان کي ٻڌايو، زراره بن اوفيٰ اسان کي مالڪ بن الحارث کان خبر ڏني، جيڪو انهن مان هڪ شخص هو؛ هن ٻڌو ته نبي ﷺ فرمايائون: «جيڪو ڪنهن مسلمان يتيم کي، جڏهن ان جا ماءُ پيءُ مسلمان هجن، پنهنجي کاڌي ۽ پيتي ۾ پاڻ سان شامل رکي، تان جو يتيم پاڻڀرو ٿي وڃي، تنهن لاءِ يقيني طور جنت واجب ٿي وڃي ٿي.
۽ جيڪو ڪنهن مسلمان غلام کي آزاد ڪري، ته اها آزادي ان کي باهه کان ڇوٽڪارو ڏيندي؛ آزاد ڪيل غلام جي هر عضوي جي بدلي آزاد ڪندڙ جو هڪ عضوو باهه کان آزاد ڪيو ويندو.» پوءِ امام احمد چيو: محمد بن جعفر اسان کي ٻڌايو، شعبه اسان کي ٻڌايو، مون علي بن زيد کان ٻڌو، پوءِ هن ساڳي معنيٰ واري حديث بيان ڪئي، پر هن ۾ «پنهنجي قوم مان هڪ شخص کان، جنهن کي مالڪ يا ابن مالڪ چيو ويندو هو» آهي، ۽ هيءَ واڌ به آهي: «۽ جيڪو پنهنجي ماءُ پيءُ، يا انهن مان ڪنهن هڪ کي پائي، پوءِ به جهنم ۾ داخل ٿئي، الله کيس پري ڪري.»
ٻي حديث: امام احمد روايت ڪئي ته عفان اسان کي ٻڌايو، حماد بن سلمه اسان کي ٻڌايو، علي بن زيد اسان کي زراره بن اوفيٰ کان خبر ڏني، ۽ هن مالڪ بن عمرو قشيري کان روايت ڪئي ته مون رسول الله ﷺ کي فرمائيندي ٻڌو: «جيڪو ڪنهن مسلمان ٻانهي کي آزاد ڪري، ته اها سندس لاءِ باهه کان فديو ٿيندي؛ سندس هر آزاد ڪيل هڏي جي بدلي سندس هڪ هڏي باهه کان آزاد ڪئي ويندي. ۽ جنهن پنهنجي ماءُ پيءُ مان ڪنهن هڪ کي پاتو، پر اهو کيس بخشش نه وٺرائي سگهيو، الله تعالى کيس پري ڪري. ۽ جيڪو ڪنهن يتيم کي، جڏهن ان جا ماءُ پيءُ مسلمان هجن، پنهنجي کاڌي ۽ پيتي ۾ پاڻ سان شامل رکي، تان جو الله کيس بي نياز ڪري، تنهن لاءِ جنت واجب ٿي وڃي ٿي.»
ٻي حديث: امام احمد روايت ڪئي ته حجاج ۽ محمد بن جعفر ٻنهي چيو: شعبه اسان کي ٻڌايو، قتاده کان ٻڌم، هن زراره بن اوفيٰ کي ابي بن مالڪ قشيري کان روايت ڪندي ٻڌايو ته نبي ﷺ فرمايائون: «جنهن پنهنجي ماءُ پيءُ، يا انهن مان ڪنهن هڪ کي پاتو، پوءِ به جهنم ۾ داخل ٿيو، الله کيس پري ۽ رحمت کان محروم ڪري.» ابو داود طيالسي به اها حديث شعبه کان روايت ڪئي آهي، ۽ ان ۾ وڌيڪ لفظ آهن.
ٻي حديث: امام احمد روايت ڪئي ته عفان اسان کي ٻڌايو، ابو عوانه اسان کي ٻڌايو، سهيل بن ابي صالح پنهنجي پيءُ کان ۽ هن ابوهريره رضي الله عنه کان روايت ڪئي ته نبي ﷺ فرمايائون: «ان شخص جي نڪ مٽيءَ ۾ لڳي، پوءِ وري ان جي نڪ مٽيءَ ۾ لڳي، پوءِ وري ان جي نڪ مٽيءَ ۾ لڳي، جنهن پنهنجي ماءُ پيءُ مان ڪنهن هڪ يا ٻنهي کي پوڙهائپ ۾ پاتو، پر جنت ۾ داخل نه ٿيو.» هن سند سان حديث صحيح آهي، ۽ مسلم کان سواءِ ڪنهن به ان کي ابو عوانه، جرير ۽ سليمان بن بلال جي سهيل کان روايت ڪيل طريقن سان نقل نه ڪيو آهي. ٻي حديث: امام احمد روايت ڪئي ته ربعي بن ابراهيم اسان کي ٻڌايو.
احمد چيو ته هو اسماعيل ابن عليه جو ڀاءُ هو ۽ پنهنجي ڀاءُ کان وڌيڪ فضيلت وارو هو. هن عبدالرحمان بن اسحاق کان، هن سعيد بن ابي سعيد کان ۽ هن ابوهريره کان روايت ڪئي ته رسول الله ﷺ فرمايائون: «ان شخص جي نڪ مٽيءَ ۾ لڳي، جنهن جي سامهون منهنجو ذڪر ڪيو وڃي، پر هو مون تي درود نه موڪلي؛ ۽ ان شخص جي نڪ مٽيءَ ۾ لڳي، جنهن وٽ رمضان اچي ۽ گذري وڃي، پر کيس بخشش نه ملي؛ ۽ ان شخص جي نڪ مٽيءَ ۾ لڳي، جنهن جا ماءُ پيءُ پوڙهائپ ۾ سندس سامهون هجن، پر اهي کيس جنت ۾ داخل نه ڪرائين.» ربعي چيو: «منهنجو خيال آهي ته پاڻ ﷺ فرمايائون: انهن مان ڪو هڪ.»
ترمذي به اها حديث احمد بن ابراهيم دورقي کان، هن ربعي بن ابراهيم کان روايت ڪئي، ۽ پوءِ چيائين: «هن سند سان هيءَ غريب روايت آهي.» ٻي حديث: امام احمد روايت ڪئي ته يونس اسان کي ٻڌايو، عبدالرحمان بن الغسيل اسان کي ٻڌايو، اسيد بن علي اسان کي پنهنجي پيءُ علي بن عبيد کان ٻڌايو، ۽ هن ابو اسيد، يعني مالڪ بن ربيعه ساعدي کان روايت ڪئي: مان رسول الله ﷺ وٽ ويٺو هوس ته انصار مان هڪ شخص پاڻ وٽ آيو ۽ عرض ڪيائين: «يا رسول الله، ڇا منهنجي ماءُ پيءُ جي وفات کان پوءِ به انهن سان نيڪيءَ جو ڪو حق باقي آهي، جنهن وسيلي مان انهن سان نيڪي ڪري سگهان؟»
پاڻ فرمايائون: «ها، چار ڳالهيون: انهن لاءِ نماز پڙهڻ [جنازي جي نماز]، انهن لاءِ بخشش جي دعا ڪرڻ، سندن وصيت پوري ڪرڻ، سندن دوستن جي عزت ڪرڻ، ۽ انهن مائٽن سان ناتو جوڙڻ، جن سان تنهنجو رشتو فقط انهن ٻنهي جي ڪري آهي. انهن جي وفات کان پوءِ انهن سان نيڪيءَ مان اهو ئي تنهنجي ذمي باقي آهي.» ابو داود ۽ ابن ماجه به اها حديث عبدالرحمان بن سليمان، يعني ابن الغسيل، کان روايت ڪئي آهي.
ٻي حديث: امام احمد روايت ڪئي ته روح اسان کي ٻڌايو، ابن جريج اسان کي خبر ڏني، هن محمد بن طلحه بن عبدالله بن عبدالرحمان کان، هن پنهنجي پيءُ کان ۽ هن معاويه بن جاهِمه سلمي کان روايت ڪئي ته جاهِمه نبي ﷺ وٽ آيو ۽ چيائين: «يا رسول الله، مان جهاد لاءِ وڃڻ جو ارادو رکان ٿو ۽ توهان وٽ مشورو وٺڻ آيو آهيان.» پاڻ پڇيائون: «ڇا تنهنجي ماءُ آهي؟» هن چيو: «ها.» پاڻ فرمايائون: «ته پوءِ سندس خدمت ۾ لڳو رهه، ڇو ته جنت سندس پيرن وٽ آهي.»
پوءِ ٻيو ڀيرو ۽ ٽيون ڀيرو به مختلف مجلسن ۾ ساڳي ڳالهه فرمايائون. نسائي ۽ ابن ماجه به ابن جريج جي سند سان اها حديث روايت ڪئي آهي. ٻي حديث: امام احمد روايت ڪئي ته خلف بن وليد اسان کي ٻڌايو، ابن عياش اسان کي بحير بن سعد کان، هن خالد بن معدان کان ۽ هن مقدام بن معدي ڪرب ڪنديءَ کان روايت ڪئي ته نبي ﷺ فرمايائون: «الله اوهان کي اوهان جي پيئرن بابت وصيت ڪري ٿو؛ الله اوهان کي اوهان جي مائرن بابت وصيت ڪري ٿو؛ الله اوهان کي اوهان جي مائرن بابت وصيت ڪري ٿو؛ الله اوهان کي اوهان جي مائرن بابت وصيت ڪري ٿو؛ الله اوهان کي ويجهن مائٽن کان پوءِ انهن کان وڌيڪ پري وارن مائٽن سان به نيڪيءَ جي وصيت ڪري ٿو.»
ابن ماجه به اها حديث عبدالله بن عياش جي سند سان روايت ڪئي آهي. ٻي حديث: امام احمد روايت ڪئي ته يونس اسان کي ٻڌايو، ابو عوانه اسان کي اشعث بن سليم کان، هن پنهنجي پيءُ کان ۽ هن بني يربوع جي هڪ شخص کان روايت ڪئي ته مان نبي ﷺ وٽ آيس ۽ ٻڌم ته پاڻ ماڻهن سان ڳالهائي رهيا هئا ۽ فرمايائون: «ڏيڻ واري جو هٿ مٿانهون آهي. پنهنجي ماءُ، پيءُ، ڀيڻ، ڀاءُ ۽ پوءِ انهن کان ويجهن مائٽن تي خرچ ڪر.»
ٻي حديث: حافظ ابو بڪر احمد بن عمرو بن عبدالخالق بزار پنهنجي مسند ۾ روايت ڪئي ته ابراهيم بن المستمر عروقي اسان کي ٻڌايو، عمرو بن سفيان اسان کي ٻڌايو، حسن بن ابي جعفر اسان کي ليث بن ابي سليم کان، هن علقمه بن مرثد کان، هن سليمان بن بريده کان ۽ هن پنهنجي پيءُ کان روايت ڪئي ته هڪ شخص طواف دوران پنهنجي ماءُ کي ڪلهن تي کڻي طواف ڪرائي رهيو هو. هن نبي ﷺ کان پڇيو: «ڇا مون سندس حق ادا ڪري ڇڏيو؟» پاڻ فرمايائون: «نه، هڪڙي ساهه جي برابر به نه» يا ان جهڙا لفظ فرمايائون. پوءِ بزار چيو: «اسان کي اها روايت هن سند کان سواءِ ڪنهن ٻئي طريقي سان معلوم ناهي.» مان [ابن ڪثير] چوان ٿو: حسن بن ابي جعفر ضعيف راوي آهي، ۽ الله وڌيڪ ڄاڻندڙ آهي.
البغوي جي تفسير
«۽ رحمت سان انهن ٻنهي لاءِ عاجزيءَ جا پر هيٺ ڪر» يعني انهن سان نرميءَ سان پيش اچ ۽ سندن اڳيان جهڪي رهه. عروه بن زبير چيو: انهن سان ايتري نرمي ڪر جو انهن جي پسند ڪيل ڪنهن به ڳالهه کان انڪار نه ڪر. «رحمت سان» يعني شفقت ۽ مهربانيءَ سان. «۽ چئو: اي منهنجا پالڻهار!
انهن ٻنهي تي رحم ڪر، جيئن انهن ٻنهي مون کي ننڍپڻ ۾ پالي وڏو ڪيو.» مراد اها آهي ته جڏهن اهي ٻئي مسلمان هجن. ابن عباس چيو ته هي حڪم هن آيت سان منسوخ ٿيو: «نبي ۽ ايمان وارن لاءِ مناسب ناهي ته مشرڪن لاءِ بخشش جي دعا ڪن» [التوبة: 113].
اسان کي ابو طاهر محمد بن علي زراد خبر ڏني، هن ابو بڪر محمد بن ادريس جرجاني کان، هن ابو الحسن علي بن الحسين ماليني کان، هن حسن بن سفيان کان، هن يحيى بن حبيب بن عدي کان، هن خالد بن حارث کان، هن شعبه کان، هن يعلى بن عطاء کان، هن پنهنجي پيءُ کان ۽ هن عبدالله بن عمرو کان روايت ڪئي ته نبي ﷺ فرمايائون: «والد جنت جي وچين دروازن مان هڪ دروازو آهي؛ پوءِ چاهين ته ان دروازي جي حفاظت ڪر، ۽ چاهين ته ان کي ضايع ڪر.»
اسان کي احمد بن عبدالله صالحي خبر ڏني، هن ابو سعيد محمد بن موسى صيرفي کان، هن ابو عبدالله محمد بن عبدالله صفار کان، هن ابو جعفر محمد بن غالب بن تمتام ضبي کان، هن عبدالله بن مسلمه کان، هن عبدالعزيز بن مسلم کان، هن يزيد بن ابي زياد کان، هن مجاهد کان ۽ هن ابو سعيد خدري کان روايت ڪئي ته رسول الله ﷺ فرمايائون: «احسان جتائيندڙ، والدين جو نافرمان ۽ شراب جو عادي جنت ۾ داخل نه ٿيندو.»
اسان کي امام ابو علي حسين بن محمد قاضي خبر ڏني، هن ابو محمد عبدالله بن يوسف بن محمد بن بامويه اصفهاني کان، هن ابو سعيد احمد بن زياد بصري کان، هن حسن بن محمد بن صباح کان، هن ربعي بن عليه کان، هن عبدالرحمان بن اسحاق کان، هن سعيد بن ابي سعيد مقبري کان ۽ هن ابوهريره رضي الله عنه کان روايت ڪئي ته رسول الله ﷺ فرمايائون: «ان شخص جي نڪ مٽيءَ ۾ لڳي، جنهن جي سامهون منهنجو ذڪر ڪيو وڃي، پر هو مون تي درود نه موڪلي؛ ۽ ان شخص جي نڪ مٽيءَ ۾ لڳي، جنهن تي رمضان جو مهينو اچي، پوءِ اهو گذري وڃي ۽ کيس بخشش نه ملي؛ ۽ ان شخص جي نڪ مٽيءَ ۾ لڳي، جنهن جا ماءُ پيءُ پوڙهائپ ۾ سندس سامهون هجن، پر اهي کيس جنت ۾ داخل نه ڪرائين.»
صحيح مسلم (حديث نمبر 1631) ۾ ابوهريره کان روايت آهي ته نبي محمد ﷺ فرمايو: «جڏهن انسان وفات ڪري ٿو ته سندس سڀ عمل ختم ٿي وڃن ٿا، سواءِ ٽن جي: صدقو جاريه، اهڙو علم جنهن مان فائدو ورتو وڃي، ۽ نيڪ اولاد، جيڪو سندس لاءِ دعا ڪري.»