رَبِّ اجْعَلْ هَٰذَا الْبَلَدَ آمِنًا، وَاجْنُبْنِي، وَبَنِيَّ، أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنَامَ. رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ، فَمَنْ تَبِعَنِي، فَإِنَّهُ مِنِّي، وَمَنْ عَصَانِي، فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ. رَبَّنَا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ. رَبَّنَا لِيُقِيمُوا الصَّلَاةَ، فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ، وَارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَرَاتِ لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ. رَبَّنَا، إِنَّكَ تَعْلَمُ مَا نُخْفِي، وَمَا نُعْلِنُ، وَمَا يَخْفَىٰ عَلَى اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ فِي الْأَرْضِ، وَلَا فِي السَّمَاءِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي، وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ إِسْمَاعِيلَ، وَإِسْحَاقَ، إِنَّ رَبِّي لَسَمِيعُ الدُّعَاءِ. رَبِّ اجْعَلْنِي مُقِيمَ الصَّلَاةِ، وَمِنْ ذُرِّيَّتِي. رَبَّنَا وَتَقَبَّلْ دُعَاءِ. رَبَّنَا اغْفِرْ لِي، وَلِوَالِدَيَّ، وَلِلْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ يَقُومُ الْحِسَابُ.
رَبِّ اجْعَلْ هَٰذَا الْبَلَدَ آمِنًا وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنَامَ رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي وَمَنْ عَصَانِي فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ رَبَّنَا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنَا لِيُقِيمُوا الصَّلَاةَ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ وَارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَرَاتِ لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ رَبَّنَا إِنَّكَ تَعْلَمُ مَا نُخْفِي وَمَا نُعْلِنُ وَمَا يَخْفَىٰ عَلَى اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي السَّمَاءِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ إِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ إِنَّ رَبِّي لَسَمِيعُ الدُّعَاءِ رَبِّ اجْعَلْنِي مُقِيمَ الصَّلَاةِ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي رَبَّنَا وَتَقَبَّلْ دُعَاءِ رَبَّنَا اغْفِرْ لِي وَلِوَالِدَيَّ وَلِلْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ يَقُومُ الْحِسَابُ
آڊيو لوڊ نه ٿي سگهيو. پوءِ ڪوشش ڪريو.
۽ (ياد ڪر) جڏھن ابراھيم چيو ته اي منھنجا پالڻھار ھن شھر (مڪي) کي امن وارو ڪر ۽ مون کي ۽ منھنجي اولاد کي بُتن جي پوڄڻ کان پاسي ڪر. اي منھنجا پالڻھار انھن (بتن) ماڻھن مان گھڻن کي ڀُلايو آھي، پوءِ جيڪو منھنجي پويان لڳو سو بيشڪ منھنجو آھي، ۽ جنھن منھنجي نافرماني ڪئي ته تون بيشڪ بخشڻھار مھربان آھين. اي اسانجا پالڻھار مون پنھنجي اولاد مان ڪن کي غير آباد ميدان ۾ تنھنجي تعظيم واري گھر وٽ ھِن لاءِ ٽڪايو آھي ته اي اسانجا پالڻھار اُھي نماز پڙھن پوءِ ڪن ماڻھن جون دليون انھن ڏانھن لڙندڙيون ڪر ۽ کين ميون جي روزي ڏي ته مانَ اُھي شُڪرانو ڪن. اي اسان جا پالڻھار جيڪي اسين ڳجھو ڪريون ٿا ۽ جيڪي پڌرو ڪريون ٿا سو تون ڄاڻندو آھين، ۽ ڪابه شيءِ زمين ۾ الله کان ڳُجھي نه آھي ۽ نڪي آسمان ۾. سڀ ساراھ انھي الله کي جڳائي جنھن مون کي ٻڍاپي ۾ اسماعيل ۽ اسحاق عطا ڪيو، ڇوته منھنجو پالڻھار ضرور دُعا ٻڌندڙ آھي. اي منھنجا پالڻھار مون کي ۽ منھنجي اولاد مان ڪن کي نماز پڙھندڙ ڪر، اي اسان جا پالڻھار منھنجي دُعا قبول ڪر. اي اسان جا پالڻھار مون کي ۽ منھنجي ماءُ پيءُ کي ۽ مؤمنن کي (انھي ڏينھن) بخش جنھن ڏينھن حساب کڙو ٿيندو.
هي ابراهيم عليه السلام جي دعائن جو هڪ ڀرپور مجموعو آهي: «واجنبني» (مون کي پري رک ۽ بچاءِ)، «اجعلني» (مون کي ڪر) ۽ «اغفر لي» (مون کي بخش). هن ۾ شرڪ کان بچاءُ، نماز قائم ڪرڻ جي توفيق ۽ مؤمنن جي مغفرت جي دعا شامل آهي.
شيخ عبدالرحمان السعدي جي تفسير
ابراهيم عليه السلام هاجر، اسماعيل عليه السلام جي والده، ۽ سندس کير پياڪ پٽ اسماعيل کي شام مان وٺي آيو ۽ کين مڪي ۾ ڇڏيائين، جڏهن ته ان وقت اتي نه ڪو رهندڙ هو، نه ڪو سڏيندڙ ۽ نه ئي ڪنهن سڏ جو جواب ڏيندڙ. جڏهن هن کين اتي ڇڏي ڏنو ته پنهنجي پالڻهار ڏانهن عاجزي ۽ توڪل سان دعا ڪيائين:
«اي اسان جا پالڻهار! مون پنهنجي اولاد مان ڪن کي آباد نه ٿيندڙ واديءَ ۾ ٽڪايو آهي.» يعني: پنهنجي سموري اولاد کي نه، ڇاڪاڻ ته اسحاق شام ۾ هو ۽ سندس ٻيا پٽ به اتي ئي هئا؛ مڪي ۾ رڳو اسماعيل ۽ سندس اولاد کي ٽڪايو هئائين. «پوکيءَ کان خالي واديءَ ۾» يعني مڪي جي زمين پوکيءَ لاءِ موزون نه آهي.
«اي اسان جا پالڻهار! ته جيئن اهي نماز قائم ڪن.» يعني کين توحيد اختيار ڪندڙ ۽ نماز قائم ڪندڙ ڪر، ڇو ته نماز قائم ڪرڻ ديني عبادتن مان سڀ کان خاص ۽ افضل آهي؛ جيڪو نماز قائم ڪري ٿو، سو پنهنجو دين قائم ڪري ٿو. «پوءِ ماڻهن مان ڪن جون دليون انهن ڏانهن مائل ڪر» يعني اهي کين ۽ ان جاءِ کي پسند ڪن، جتي هو رهن ٿا.
الله سندس دعا قبول ڪئي ۽ اسماعيل جي اولاد مان محمد ﷺ کي پيدا ڪيائين. پاڻ ﷺ پنهنجي قوم کي اسلامي دين ۽ سندن پيءُ ابراهيم جي ملت ڏانهن سڏيو، ته انهن سندس سڏ قبول ڪيو ۽ نماز قائم ڪندڙ بڻيا. الله هن گهر جو حج فرض ڪيو، جنهن وٽ ابراهيم جي اولاد کي رهاريو ويو هو، ۽ ان ۾ دلين کي ڇڪيندڙ هڪ عجيب راز رکيو. ماڻهو ان جو حج ڪن ٿا، پر سندن شوق ڪڏهن پورو نٿو ٿئي؛ جيترو ڪو ٻانهو اتي بار بار وڃي ٿو، اوترو سندس شوق وڌي ٿو ۽ سندس محبت ۽ طلب وڌيڪ گهري ٿئي ٿي.
اهو ئي سبب آهي جو الله تعالى هن گهر کي پنهنجي پاڪ ذات ڏانهن منسوب ڪيو آهي. «۽ کين ميون مان روزي ڏي، ته جيئن اهي شڪر ڪن.» الله سندس دعا قبول ڪئي ۽ هر شيءِ جا ميوا اتي پهچڻ لڳا. تون ڏسندين ته مڪي مڪرمه ۾ هر وقت ميوا گهڻا موجود آهن ۽ هر طرف کان روزيون اتي اينديون رهن ٿيون.
کين عطا ڪرڻ وڏي نعمتن مان هئي. پوڙهائپ ۾، جڏهن اولاد جي اميد به نه رهي هئي، تڏهن کين اولاد ملڻ ٻي نعمت هئي؛ ۽ سندن صالح نبي هجڻ سڀ کان وڏي ۽ افضل نعمت هئي. «بيشڪ منهنجو پالڻهار دعا ٻڌندڙ آهي.» يعني هو پنهنجي کان دعا گهرندڙ جي دعا جلد قبول ڪندڙ آهي. مون به کانئس دعا گهري، ته هن منهنجي اميد نااميد نه ڪئي.
«انهن بتن گهڻن ماڻهن کي گمراهه ڪيو.» يعني انهن جي ڪري ڪيترائي ماڻهو هدايت جي راهه کان ڀٽڪي ويا. «پوءِ جيڪو منهنجي پيروي ڪندو، سو بيشڪ مون مان آهي» يعني جيڪو توحيد ۽ رب العالمين لاءِ اخلاص جي ان راهه تي هلندو، جنهن جي تعليم مون آندي آهي، سو مون سان لاڳاپيل آهي؛ جيڪو ڪنهن قوم سان محبت ڪري ۽ سندن پيروي ڪري، سو انهن ۾ شامل ٿي وڃي ٿو. «۽ جنهن منهنجي نافرماني ڪئي ته بيشڪ تون بخشڻهار، نهايت رحم ڪندڙ آهين.»
هي خليل عليه السلام جي شفقت هئي، جو هن نافرمانن لاءِ الله کان بخشش ۽ رحمت گهري؛ الله تبارڪ وتعالى پنهنجن ٻانهن تي هن کان به وڌيڪ رحم ڪندڙ آهي، ۽ رڳو ان کي عذاب ڏئي ٿو جيڪو سندس حڪم کان سرڪشي ڪري.
«اي اسان جا پالڻهار! مون کي ۽ منهنجي ماءُ پيءُ کي ۽ مؤمنن کي حساب قائم ٿيڻ واري ڏينهن بخش.» الله هن دعا ۾ سندس دعا قبول ڪئي، سواءِ پنهنجي پيءُ لاءِ دعا جي؛ اها دعا هن پيءُ سان ڪيل وعدي جي بنياد تي گهري هئي. پوءِ جڏهن ابراهيم تي پڌرو ٿيو ته سندس پيءُ الله جو دشمن آهي، تڏهن هن کان بيزاري ظاهر ڪيائين.
۽ ان خوبصورت حالت ۾ ابراهيم عليه السلام کي ياد ڪر، جڏهن هن چيو: «اي منهنجا پالڻهار! هن شهر» يعني حرم کي «امن وارو ڪر.» الله سندس دعا شرعي ۽ تقديري طور قبول ڪئي. شرعي طور ان کي حرم بڻايائين ۽ تقدير ۾ ان جي حرمت جي حفاظت جا معلوم سبب پيدا ڪيائين، ايتري قدر جو جيڪو ظالم ان کي بڇڙائيءَ سان نشانو بڻائڻ چاهي، الله ان کي ٽوڙي ڇڏي ٿو، جيئن اصحاب الفيل ۽ ٻين سان ڪيائين.
جڏهن هن شهر لاءِ امن گهريائين ته پاڻ ۽ پنهنجي پٽن لاءِ به امن گهريائين: «۽ مون کي ۽ منهنجي پٽن کي بتن جي پوڄا کان پري رک.» يعني مون کي ۽ کين انهن جي پوڄا کان ۽ ان جي ويجهو ٿيڻ کان پري ڪري ڇڏ. پوءِ هن ٻڌايو ته پاڻ ۽ پنهنجن پٽن بابت ڇو ڊڄي ٿو: ڇو ته ڪيترائي ماڻهو بتن جي پوڄا ۾ ڦاسي ۽ آزمائجي چڪا آهن.
پوءِ هن پنهنجي لاءِ ۽ پنهنجي اولاد لاءِ دعا ڪئي: «اي منهنجا پالڻهار! مون کي نماز قائم ڪندڙ ڪر ۽ منهنجي اولاد مان به ڪن کي. اي اسان جا پالڻهار! منهنجي دعا قبول ڪر.»
«اي اسان جا پالڻهار! بيشڪ تون ڄاڻين ٿو جيڪو اسين لڪايون ٿا ۽ جيڪو ظاهر ڪريون ٿا.» يعني تون اسان کان به وڌيڪ اسان جي حال کي ڄاڻين ٿو. اسين توکان تنهنجي تدبير ۽ تربيت وسيلي اسان لاءِ اهڙا ڪم آسان ڪرڻ گهرون ٿا، جن کي اسين ڄاڻون ٿا ۽ جن کي نٿا ڄاڻون، جيڪي تنهنجي علم ۽ رحمت موجب هجن.
«۽ الله کان زمين ۾ ڪا شيءِ لڪل ناهي ۽ نه آسمان ۾.» ان ۾ هيءَ دعا به شامل آهي، جيڪا خليل عليه السلام رڳو ڀلائي ۽ رب العالمين جو گهڻو شڪر ادا ڪرڻ جي نيت سان گهري هئي.
امام ابن ڪثير جي تفسير
پوءِ ابراهيم عليه السلام چيو: «اي منهنجا پالڻهار! مون کي نماز قائم ڪندڙ ڪر.» يعني نماز جي حفاظت ڪندڙ ۽ ان جون حدون قائم ڪندڙ ڪر. «۽ منهنجي اولاد مان به» يعني انهن کي به اهڙيءَ طرح نماز قائم ڪندڙ ڪر. «اي اسان جا پالڻهار! ۽ منهنجي دعا قبول ڪر» يعني جيڪي ڪجهه مون توکان گهريو آهي، سو سڀ قبول ڪر.
ابن جرير چيو آهي: الله تعالى پنهنجي خليل ابراهيم جي ڳالهه بيان ڪندي فرمايو ته هن چيو: «اي اسان جا پالڻهار! بيشڪ تون ڄاڻين ٿو، جيڪو اسين لڪايون ٿا ۽ جيڪو ظاهر ڪريون ٿا.» يعني تون منهنجي دعا جو مقصد ۽ هن شهر جي ماڻهن لاءِ دعا گهرڻ جو ارادو ڄاڻين ٿو؛ منهنجو مقصد رڳو تنهنجي رضا حاصل ڪرڻ ۽ تنهنجي لاءِ اخلاص رکڻ آهي. بيشڪ تون سڀني شين کي ڄاڻين ٿو، سندن ظاهر ۽ باطن کي، ۽ زمين توڙي آسمان ۾ ڪا شيءِ توکان لڪل ناهي.
پوءِ ابراهيم عليه السلام پوڙهائپ کان پوءِ اولاد عطا ڪرڻ تي پنهنجي وڏي ۽ برتر پالڻهار جي حمد ڪئي ۽ چيائين: «سڀ ساراهه الله لاءِ آهي، جنهن مون کي پوڙهائپ ۾ اسماعيل ۽ اسحاق عطا ڪيا. بيشڪ منهنجو پالڻهار دعا ٻڌندڙ آهي.» يعني هو دعا ڪندڙ جي دعا قبول ڪري ٿو، ۽ اولاد جي باري ۾ منهنجي گهريل دعا قبول ڪيائين.
«اي اسان جا پالڻهار! مون کي ۽ منهنجي ماءُ پيءُ کي بخش.» ڪن پڙهندڙن «ولوَالدي» واحد جي صورت ۾ پڙهيو آهي. اها دعا پنهنجي پيءُ کان بيزاري ظاهر ڪرڻ کان اڳ هئي، جڏهن اڃا سندس الله سان دشمني پڌري نه ٿي هئي. «۽ مؤمنن کي» يعني سڀني مؤمنن کي.
«حساب قائم ٿيڻ واري ڏينهن» يعني جنهن ڏينهن تون پنهنجن ٻانهن جو حساب وٺندين ۽ کين سندن عملن جو بدلو ڏيندين؛ جيڪڏهن عمل چڱو هوندو ته بدلو به چڱو، ۽ جيڪڏهن بڇڙو هوندو ته بدلو به بڇڙو. الله وڌيڪ ڄاڻندڙ آهي.
عبدالله بن وهب چيو: اسان کي عمرو بن حارث ٻڌايو، کيس بڪر بن سوادة، عبدالرحمان بن جبير کان، ۽ هن عبدالله بن عمرو کان بيان ڪيو ته رسول الله ﷺ ابراهيم عليه السلام جو هي قول تلاوت ڪيو: «اي منهنجا پالڻهار! انهن بتن گهڻن ماڻهن کي گمراهه ڪيو؛ پوءِ جيڪو منهنجي پيروي ڪندو، سو بيشڪ مون مان آهي، ۽ جيڪو منهنجي نافرماني ڪندو، ته تون بخشڻهار، نهايت رحم ڪندڙ آهين.» ۽ عيسى عليه السلام جو هي قول: «جيڪڏهن تون کين عذاب ڏين ته اهي تنهنجا ٻانها آهن، ۽ جيڪڏهن کين بخشين ته بيشڪ تون ئي غالب، حڪمت وارو آهين.» پوءِ پاڻ ﷺ هٿ مٿي کڻي فرمايائون: “اي الله!
منهنجي امت، اي الله! منهنجي امت، اي الله! منهنجي امت!” ۽ روئڻ لڳا. پوءِ الله فرمايو: “محمد ڏانهن وڃ؛ تنهنجو پالڻهار وڌيڪ ڄاڻندڙ آهي، ۽ کانئس پڇ ته کيس ڪهڙي ڳالهه روئاريو آهي.” پوءِ جبريل عليه السلام وٽس آيو ۽ پڇيائين. رسول الله ﷺ کيس پنهنجي ڳالهه ٻڌائي.
پوءِ الله فرمايو: “محمد ڏانهن وڃ ۽ کيس ٻڌاءِ ته اسين تنهنجي امت بابت توکي ضرور راضي ڪنداسين ۽ توکي ڏک نه ڏينداسين.” پوءِ فرمايائين: “اي جبريل!”
هيءَ ڳالهه ٻڌائي ٿي ته هيءَ دعا پهرين دعا کان پوءِ واري ٻي دعا آهي، جيڪا هن هاجر ۽ سندس پٽ کي ڇڏي موٽڻ وقت گهري هئي؛ اها گهر ٺهڻ کان اڳ هئي، جڏهن ته هيءَ دعا گهر ٺهڻ کان پوءِ گهري وئي. اهو الله تعالى ڏانهن وڌيڪ التجا ۽ رغبت خاطر هو. ان ڪري فرمايائين: «تنهنجي حرمت واري گهر وٽ.» ۽ سندس قول «اي اسان جا پالڻهار!
ته جيئن اهي نماز قائم ڪن» بابت ابن جرير چيو آهي ته هيءَ ڳالهه «حرمت واري» سان لاڳاپيل آهي؛ يعني مون ان کي حرم انهيءَ لاءِ بڻايو ته ان جا رهواسي اتي نماز قائم ڪري سگهن.
«پوءِ ماڻهن مان ڪن جون دليون انهن ڏانهن مائل ڪر.» ابن عباس، مجاهد ۽ سعيد بن جبير چيو: جيڪڏهن هن «ماڻهن جون دليون» چيو هجي ها ته فارس، روم، يهودي، عيسائي ۽ سڀ ماڻهو اتي گڏ ٿي وڃن ها؛ پر هن چيو: «ماڻهن مان ڪن جون دليون»، تنهنڪري اها ڳالهه مسلمانن لاءِ خاص ٿي. «۽ کين ميون مان روزي ڏي» يعني جيئن پاڻيءَ وارن ڳوٺن ۾ رهندڙن کي روزي ملي ٿي، تيئن کين به روزي ڏي. جيئن اها وادي پوکيءَ کان خالي آهي، تيئن کين کائڻ لاءِ ميوا عطا ڪر.
الله سندس دعا قبول ڪئي، جيئن فرمايائين: «ڇا انهن نه ڏٺو ته اسان حرم کي امن وارو بڻايو، جنهن ڏانهن هر شيءِ جا ميوا اسان وٽان روزي طور آندا وڃن ٿا؟» [القصص: 57] الله تعالى جي لطف، ڪرم، رحمت ۽ برڪت مان اهو آهي ته حرم واري شهر مڪي ۾ ڪو ميويدار وڻ ناهي، پر ان جي چوڌاري وارن علائقن جا ميوا اتي آندا وڃن ٿا. اهو سندس خليل ابراهيم عليه السلام جي دعا قبول ٿيڻ سبب ٿيو.
هن هنڌ الله تعالى عرب جي مشرڪن خلاف دليل آڻي ٿو ته مڪي جو حرم جڏهن پهريون ڀيرو قائم ٿيو ته رڳو هڪ الله جي عبادت لاءِ قائم ٿيو هو، ۽ اهو ابراهيم ئي هو، جنهن جي سبب مڪو آباد ۽ ماڻهن سان ڀرپور ٿيو؛ پاڻ الله کان سواءِ ڪنهن ٻئي جي پوڄا ڪندڙن کان بيزاري ظاهر ڪئي. هن مڪي لاءِ امن گهريو ۽ چيو: «اي منهنجا پالڻهار! هن شهر کي امن وارو ڪر.» الله سندس دعا قبول ڪئي ۽ فرمايائين: «ڇا انهن نه ڏٺو ته اسان حرم کي امن وارو بڻايو، جڏهن ته انهن جي چوڌاري ماڻهن کي پڪڙيو وڃي ٿو؟»
۽ فرمايائين: «بيشڪ پهريون گهر، جيڪو ماڻهن لاءِ رکيو ويو، سو بڪه ۾ آهي، برڪت وارو ۽ جهانن لاءِ هدايت آهي. ان ۾ پڌريون نشانيون آهن، ابراهيم جي بيهڻ جي جاءِ، ۽ جيڪو ان ۾ داخل ٿئي ٿو سو امن ۾ آهي.» ۽ هن قصي ۾ فرمايائين: «اي منهنجا پالڻهار! هن شهر کي امن وارو ڪر.»
هن شهر کي سڃاڻپ سان بيان ڪيو، ڄڻ ته هن اها دعا ان جي تعمير کان پوءِ گهري هئي. ان ڪري ئي فرمايائين: «سڀ ساراهه الله لاءِ آهي، جنهن مون کي پوڙهائپ ۾ اسماعيل ۽ اسحاق عطا ڪيا.» معلوم آهي ته اسماعيل، اسحاق کان تيرهن سال وڏو هو. جڏهن ابراهيم عليه السلام اسماعيل ۽ سندس ماءُ کي کير پياڪ حالت ۾ مڪي جي جاءِ تي وٺي آيو هو، تڏهن به دعا ڪئي هئائين: «اي منهنجا پالڻهار!
هن کي امن وارو شهر ڪر»، جيئن اسان سورة البقرة ۾ تفصيل سان بيان ڪيو آهي.
هن چيو: «۽ مون کي ۽ منهنجي پٽن کي بتن جي پوڄا کان پري رک.» هر دعا گهرندڙ کي گهرجي ته پنهنجي لاءِ، پنهنجي ماءُ پيءُ لاءِ ۽ پنهنجي اولاد لاءِ دعا گهري. پوءِ هن بيان ڪيو ته ڪيترائي ماڻهو بتن سبب آزمائش ۾ پيا ۽ انهن جي پوڄا ڪيائون؛ هو انهن جي پوڄا ڪندڙن کان بيزار ٿيو ۽ سندن معاملو الله جي حوالي ڪيائين: جيڪڏهن چاهي ته کين عذاب ڏئي، ۽ جيڪڏهن چاهي ته کين بخشي، جيئن عيسى عليه السلام چيو: «جيڪڏهن تون کين عذاب ڏين ته اهي تنهنجا ٻانها آهن، ۽ جيڪڏهن کين بخشين ته بيشڪ تون ئي غالب، حڪمت وارو آهين.» هن ۾ رڳو معاملي کي الله جي مشيئت ڏانهن موٽائڻ آهي، ائين نه آهي ته اهو چيو ويو هجي ته ائين ضرور ٿيندو. [العنكبوت: 67؛ آل عمران: 96–97؛ إبراهيم: 39؛ البقرة: 126؛ المائدة: 118]
البغوي جي تفسير
الله عزوجل جو قول: «اي اسان جا پالڻهار! مون پنهنجي اولاد مان ڪن کي» هن «من» کي ڪن کي خاص ڪرڻ لاءِ آندو آهي. آيت جو مطلب آهي: مون پنهنجي اولاد مان هڪ پٽ کي آباد نه ٿيندڙ واديءَ ۾ ٽڪايو. «پوکيءَ کان خالي واديءَ ۾» اها مڪو آهي، ڇو ته مڪو ٻن جبلن جي وچ ۾ هڪ وادي آهي.
«تنهنجي حرمت واري گهر وٽ» ان کي حرمت وارو ان ڪري سڏيو ويو آهي، جو اتي اهڙيون شيون حرام آهن، جيڪي ٻين هنڌن تي حرام ناهن.
عبدالواحد بن احمد مليحي اسان کي خبر ڏني؛ احمد بن عبدالله نعيمي اسان کي خبر ڏني؛ محمد بن يوسف اسان کي حديث بيان ڪئي؛ محمد بن اسماعيل اسان کي حديث بيان ڪئي؛ عبدالله بن محمد اسان کي حديث بيان ڪئي؛ عبدالرزاق اسان کي ٻڌايو؛ معمر، ايوب سختياني ۽ ڪثير بن مطلب بن ابي وداعة کان، ۽ انهن ٻنهي مان هڪ ٻئي کان وڌيڪ بيان ڪندڙ هو، سعيد بن جبير کان روايت ڪئي ته ابن عباس چيو: سڀ کان پهرين عورتن مان ڪنهن «منطق» [ڪمر تي ٻڌڻ وارو ڪپڙو] ام اسماعيل اختيار ڪيو. هن سارو کان پنهنجا پيرن جا نشان لڪائڻ لاءِ منطق ٺاهيو.
پوءِ ابراهيم عليه السلام کيس ۽ سندس کير پياڪ پٽ اسماعيل کي وٺي آيو ۽ بيت الله وٽ، مسجد جي مٿئين حصي ۾ زمزم جي مٿان هڪ وڏي وڻ جي ڀرسان ڇڏيائين. ان وقت مڪي ۾ ڪوبه ماڻهو نه هو ۽ نه ئي اتي پاڻي هو. هن کين اتي ڇڏي، وٽن کجين سان ڀريل هڪ ٿيلهو ۽ پاڻيءَ سان ڀريل هڪ مشڪ رکي، پوءِ واپس روانو ٿيو.
ام اسماعيل سندس پٺيان هلي ۽ چيائين: “اي ابراهيم! ڪيڏانهن وڃين ٿو؟ ڇا اسان کي هن واديءَ ۾ ڇڏي ٿو وڃين، جتي نه ڪو ماڻهو آهي ۽ نه ئي ڪا ٻي شيءِ؟” هن ڪيترا ڀيرا ائين چيو، پر ابراهيم هن ڏانهن نهاريو به ڪونه. پوءِ هن پڇيو: “ڇا الله توکي ائين ڪرڻ جو حڪم ڏنو آهي؟”
چيائين: “ها.” هن چيو: “ته پوءِ هو اسان کي ضايع نه ڪندو.” پوءِ هوءَ موٽي وئي. ابراهيم هلندو رهيو، تان جو ان لنگهه تي پهتو، جتان هو کيس ڏسي نه سگهيا. تڏهن هن بيت الله ڏانهن منهن ڪري هٿ مٿي کنيا ۽ اهي دعائون گهريائين: «اي اسان جا پالڻهار!
مون پنهنجي اولاد مان ڪن کي پوکيءَ کان خالي واديءَ ۾ ٽڪايو آهي»، تان جو «ته جيئن اهي شڪر ڪن» تائين پڙهيائين.
ام اسماعيل اسماعيل کي کير پياريندي رهي ۽ ان پاڻيءَ مان پيئندي رهي. جڏهن مشڪ جو پاڻي ختم ٿي ويو ته هوءَ ۽ سندس پٽ اڃايل ٿيا. هوءَ کيس ڏسندي رهي ته هو تڙڦي رهيو آهي، يا راوي چيو ته هو پاسا ورائي رهيو آهي. هوءَ هن کان پري ٿي وئي، ڇو ته کيس کيس ڏسڻ پسند نه هو.
پوءِ صفا مليس، جيڪو سندس ڀرسان زمين جو سڀ کان ويجهو جبل هو. هوءَ ان تي چڙهي ۽ واديءَ ڏانهن منهن ڪري ڏسڻ لڳي ته ڪو نظر اچي ٿو يا نه، پر ڪو به نظر نه آيس. پوءِ صفا تان هيٺ لٿي. جڏهن واديءَ ۾ پهتي ته پنهنجي ڪپڙي جو پاسو مٿي کنيو ۽ زور لڳائيندڙ ماڻهوءَ وانگر ڊوڙندي وادي پار ڪيائين.
پوءِ مروه وٽ آئي، ان تي چڙهي ۽ ڏٺائين ته ڪو نظر اچي ٿو يا نه، پر ڪو به نظر نه آيس. هن ائين ست ڀيرا ڪيو. ابن عباس چيو: نبي ﷺ فرمايو: “انهيءَ ڪري ماڻهو انهن ٻنهي جي وچ ۾ سعي ڪن ٿا.”
جڏهن هوءَ مروه تي چڙهي ته هڪ آواز ٻڌائين. چيائين: “چپ!” اهو پاڻ کي چئي رهي هئي. پوءِ ڪن ڏئي ٻڌائين ته وري آواز ٻڌائين. چيائين: “جيڪڏهن تو وٽ مدد آهي ته مون تنهنجو آواز ٻڌو آهي.” تڏهن هن زمزم جي جاءِ تي هڪ ملائڪ ڏٺو. ملائڪ پنهنجي کڙيءَ سان، يا پنهنجي پر سان، زمين کوٽي، تان جو پاڻي ظاهر ٿيو.
ام اسماعيل پاڻيءَ ۾ هٿ هڻي ان کي مشڪ ۾ ڀرڻ لڳي، جڏهن ته پاڻي ڀرڻ کان پوءِ به اڀامندو رهيو. ابن عباس چيو: نبي ﷺ فرمايو: “الله ام اسماعيل تي رحم ڪري؛ جيڪڏهن هوءَ زمزم کي ڇڏي ڏئي ها” يا فرمايائين: “جيڪڏهن هوءَ پاڻي نه ڀري ها ته زمزم هڪ وهندڙ چشمو هجي ها.” پوءِ هن پاڻي پيتو ۽ پنهنجي پٽ کي کير پياريو. ملائڪ کيس چيو: “ضايع ٿيڻ جو خوف نه ڪريو، ڇو ته هتي الله جو گهر آهي، جنهن کي هي ڇوڪرو ۽ سندس پيءُ ٺاهيندا، ۽ بيشڪ الله پنهنجي گهر وارن کي ضايع نه ڪندو.”
بيت الله جي جاءِ زمين کان مٿي هڪ دڙي وانگر هئي. وهڪرا ان وٽ ايندا هئا ۽ ان جي ساڄي ۽ کاٻي پاسي کان وهي ويندا هئا. اها حالت ائين ئي رهي، تان جو جرهم جي جماعت، يا جرهم جي ڪنهن گهر واري ٽولي، ڪداءَ واري رستي کان اچي مڪي جي هيٺئين حصي ۾ لٿي. هنن هڪ پکيءَ کي پاڻيءَ جي مٿان ڦرندي ڏٺو.
چيائون: “هي پکي ضرور پاڻيءَ جي جاءِ تي چڪر ڪاٽي رهيو آهي، جڏهن ته اسان کي هن واديءَ ۾ پاڻيءَ جو ڪو نشان ئي نه هو.” هنن هڪ يا ٻه ماڻهو موڪليا. اهي پاڻيءَ وٽ پهتا، پوءِ موٽي اچي ماڻهن کي خبر ڏنائون. جماعت اتي آئي، جڏهن ته ام اسماعيل پاڻيءَ وٽ هئي.
انهن چيو: “ڇا تون اسان کي پنهنجي ڀرسان لهڻ جي اجازت ڏيندين؟” هن چيو: “ها، پر پاڻيءَ ۾ اوهان جو ڪو حق نه هوندو.” هنن چيو: “ٺيڪ آهي.” نبي ﷺ فرمايو: “ام اسماعيل کي انهن جو اچڻ وڻيو، ڇو ته هوءَ ماڻهن جي صحبت پسند ڪندي هئي.” اهي اتي لٿا ۽ پنهنجن گهر وارن کي به سڏيائون.
پوءِ اتي ڪيترائي گهر آباد ٿيا. ڇوڪرو وڏو ٿيو ۽ انهن کان عربي سکيائين. هنن کيس پسند ڪيو ۽ سندس قدر ڪيائون. جڏهن هو جوان ٿيو ته هنن پنهنجي هڪ عورت سان سندس شادي ڪرائي. ام اسماعيل وفات ڪري وئي. پوءِ ابراهيم، اسماعيل جي شادي ٿيڻ کان پوءِ، سندس ڇڏيل حال احوال معلوم ڪرڻ آيو… اهو قصو اسان سورة البقرة ۾ بيان ڪيو آهي.
الله تعالى جو قول: «اي اسان جا پالڻهار! ته جيئن اهي نماز قائم ڪن؛ پوءِ ماڻهن مان ڪن جون دليون»؛ «أفئدة» فؤاد جو جمع آهي. «انهن ڏانهن مائل ٿين» يعني سندن سڪ ڪن ۽ سندن محبت ۾ تڙپن. سدي چيو: مطلب آهي ته ماڻهن جون دليون هن جاءِ ڏانهن مائل ڪر.
مجاهد چيو: جيڪڏهن هن «ماڻهن جون دليون» چيو هجي ها ته فارس، روم، ترڪ ۽ هند جا ماڻهو به اوهان سان گڏ اچي وڃن ها. سعيد بن جبير چيو: يهودي، عيسائي ۽ مجوسي به حج ڪن ها، پر هن چيو: «ماڻهن مان ڪن جون دليون»، يعني مسلمان.
«۽ کين ميون مان روزي ڏي» يعني جيئن پاڻيءَ وارن ڳوٺن ۾ رهندڙن کي روزي ڏيندو آهين، تيئن کين به روزي ڏي. «ته جيئن اهي شڪر ڪن.» ابي ڪثير بن؛ چيو.
«اي منهنجا پالڻهار! بيشڪ انهن بتن گهڻن ماڻهن کي گمراهه ڪيو.» يعني انهن جي ڪري ڪيترائي ماڻهو هدايت جي واٽ کان ڀٽڪي ويا ۽ انهن جي پوڄا ڪرڻ لڳا. هيءَ ڳالهه مقلوب انداز ۾ چئي وئي آهي؛ ان جو مثال الله تعالى جو قول آهي: «اهو شيطان ئي آهي، جيڪو پنهنجن دوستن کان ڊيڄاري ٿو» [آل عمران: 175]، يعني هو ماڻهن کي پنهنجن دوستن کان ڊيڄاري ٿو.
اهو به چيو ويو آهي ته گمراهه ڪرڻ جو عمل بتن ڏانهن منسوب ڪيو ويو، ڇو ته اهي گمراهيءَ جو سبب ٿيا؛ جيئن ڪو ماڻهو چوي ٿو: “دنيا مون کي فتني ۾ وڌو”، فتني کي دنيا ڏانهن ان ڪري منسوب ڪري ٿو، جو اها فتني جو سبب آهي.
«پوءِ جيڪو منهنجي پيروي ڪندو، سو بيشڪ مون مان آهي» يعني منهنجي دين وارن مان آهي. «۽ جيڪو منهنجي نافرماني ڪندو ته بيشڪ تون بخشڻهار، نهايت رحم ڪندڙ آهين.» سدي چيو: مطلب آهي، جيڪو منهنجي نافرماني ڪرڻ کان پوءِ توبه ڪري. مقاتل بن حيان چيو: جيڪو شرڪ کان سواءِ ٻين معاملن ۾ منهنجي نافرماني ڪري.
اهو به چيو ويو آهي ته ابراهيم اهو الله جي طرفان کيس اها ڳالهه ٻڌائڻ کان اڳ چيو هو ته الله شرڪ کي نه بخشيندو.
«اي اسان جا پالڻهار! بيشڪ تون ڄاڻين ٿو، جيڪو اسين لڪايون ٿا ۽ جيڪو ظاهر ڪريون ٿا» يعني اسان جي حالتن مان. ابن عباس ۽ مقاتل چيو: يعني اسماعيل ۽ سندس ماءُ کي پوکيءَ کان خالي واديءَ ۾ رهارڻ سبب دل ۾ پيدا ٿيل ڏک ۽ محبت کي. «۽ الله کان زمين ۾ ڪا شيءِ لڪل ناهي ۽ نه آسمان ۾.»
چيو ويو آهي ته هيءُ جملو ابراهيم جي ڳالهه سان لاڳاپيل آهي. گهڻن مفسرن چيو آهي ته هي الله عزوجل جو قول آهي.
الله عزوجل جو قول: «۽ جڏهن ابراهيم چيو: اي منهنجا پالڻهار! هن شهر کي» يعني حرم کي «امن وارو ڪر» يعني امن وارو، جتي ماڻهو امن ۾ رهن. «۽ مون کي پري رک» يعني مون کي پري ڪري ڇڏ. «۽ منهنجي پٽن کي بتن جي پوڄا کان.» چئبو آهي: «جنبته الشيء»، «أجنبته جنبا»، «جنبته تجنيبا» ۽ «اجتنبته اجتنابا»؛ انهن سڀني جو مطلب ساڳيو آهي.
جيڪڏهن چيو وڃي ته ابراهيم عليه السلام بتن جي پوڄا کان محفوظ هو، ته پوءِ هن اها دعا ڇو گهري؟ ۽ سندس اولاد لاءِ اها دعا ڪيئن قبول ٿي، جڏهن ته سندس گهڻن پٽن بتن جي پوڄا ڪئي؟ جواب اهو آهي ته ابراهيم عليه السلام پنهنجي لاءِ وڌيڪ حفاظت ۽ ثابت قدميءَ جي دعا گهري. سندس پٽن لاءِ دعا مان سندس سڌي نسل جا پٽ مراد هئا؛ انهن مان ڪنهن به بت جي پوڄا نه ڪئي. اهو به چيو ويو آهي ته سندس اولاد مان مؤمن مراد هئا.
«اي اسان جا پالڻهار! مون کي ۽ منهنجي ماءُ پيءُ کي بخش.» جيڪڏهن پڇيو وڃي ته هن پنهنجي ماءُ پيءُ لاءِ مغفرت ڇو گهري، جڏهن ته اهي مؤمن نه هئا؟ ته جواب ۾ چيو ويو آهي ته سندس ماءُ اسلام قبول ڪيو هو. اهو به چيو ويو آهي ته هن مراد ورتي: جيڪڏهن اهي اسلام قبول ڪن ۽ توبه ڪن.
۽ اهو به چيو ويو آهي ته هن اها دعا پنهنجي پيءُ جو حال پڌرو ٿيڻ کان اڳ گهري هئي. الله تعالى سورة التوبة ۾ پنهنجي خليل ﷺ کي پيءُ لاءِ مغفرت گهرڻ جي سبب ۾ معذور قرار ڏنو آهي. «۽ مؤمنن کي» يعني سڀني مؤمنن کي بخش. «حساب قائم ٿيڻ واري ڏينهن» يعني حساب ظاهر ٿيڻ ۽ قائم ٿيڻ واري ڏينهن.
اهو به چيو ويو آهي ته مراد اهو ڏينهن آهي، جڏهن ماڻهو حساب لاءِ اٿاريا ويندا؛ حساب جو ذڪر ڪافي سمجهيو ويو، ڇاڪاڻ ته باقي ڳالهه سمجهه ۾ اچي ٿي.
«سڀ ساراهه الله لاءِ آهي، جنهن مون کي پوڙهائپ ۾ عطا ڪيو» يعني مون کي ڏنو «اسماعيل ۽ اسحاق. بيشڪ منهنجو پالڻهار دعا ٻڌندڙ آهي.» ابن عباس چيو: جڏهن اسماعيل ڄائو ته ابراهيم جي عمر نوانوي سال هئي، ۽ جڏهن اسحاق ڄائو ته سندس عمر هڪ سئو ٻارهن سال هئي. سعيد بن جبير چيو: ابراهيم کي اسحاق جي خوشخبري تڏهن ڏني وئي، جڏهن سندس عمر هڪ سئو سترهن سال هئي.
«اي منهنجا پالڻهار! مون کي نماز قائم ڪندڙ ڪر» يعني مون کي انهن مان ڪر، جيڪي نماز جا رڪن پورا ڪن ٿا ۽ ان جي حفاظت ڪن ٿا. «۽ منهنجي اولاد مان به» يعني منهنجي اولاد مان ڪن کي نماز قائم ڪندڙ ڪر. «اي اسان جا پالڻهار! منهنجي دعا قبول ڪر» يعني منهنجو عمل ۽ عبادت قبول ڪر؛ عبادت کي دعا جو نالو ڏنو ويو آهي.
حديث ۾ آيو آهي: “دعا عبادت جو مغز آهي.” اهو به چيو ويو آهي ته مطلب آهي: منهنجي دعا قبول ڪر.
صحيح مسلم (حديث نمبر 2697) ۾ ابو هريره رضي الله عنه کان روايت آهي ته مؤمن جي پنهنجي ماءُ پيءُ ۽ ايماني ڀائرن لاءِ گهريل دعا الله تعالى وٽ قبول ڪئي ويندي آهي.