Moolata Ibraahiimii fi nageenya
رَبِّ اجْعَلْ هَٰذَا الْبَلَدَ آمِنًا، وَاجْنُبْنِي، وَبَنِيَّ، أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنَامَ. رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ، فَمَنْ تَبِعَنِي، فَإِنَّهُ مِنِّي، وَمَنْ عَصَانِي، فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ. رَبَّنَا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ. رَبَّنَا لِيُقِيمُوا الصَّلَاةَ، فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ، وَارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَرَاتِ لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ. رَبَّنَا، إِنَّكَ تَعْلَمُ مَا نُخْفِي، وَمَا نُعْلِنُ، وَمَا يَخْفَىٰ عَلَى اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ فِي الْأَرْضِ، وَلَا فِي السَّمَاءِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي، وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ إِسْمَاعِيلَ، وَإِسْحَاقَ، إِنَّ رَبِّي لَسَمِيعُ الدُّعَاءِ. رَبِّ اجْعَلْنِي مُقِيمَ الصَّلَاةِ، وَمِنْ ذُرِّيَّتِي. رَبَّنَا وَتَقَبَّلْ دُعَاءِ. رَبَّنَا اغْفِرْ لِي، وَلِوَالِدَيَّ، وَلِلْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ يَقُومُ الْحِسَابُ.
رَبِّ اجْعَلْ هَٰذَا الْبَلَدَ آمِنًا وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنَامَ رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي وَمَنْ عَصَانِي فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ رَبَّنَا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنَا لِيُقِيمُوا الصَّلَاةَ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ وَارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَرَاتِ لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ رَبَّنَا إِنَّكَ تَعْلَمُ مَا نُخْفِي وَمَا نُعْلِنُ وَمَا يَخْفَىٰ عَلَى اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي السَّمَاءِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ إِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ إِنَّ رَبِّي لَسَمِيعُ الدُّعَاءِ رَبِّ اجْعَلْنِي مُقِيمَ الصَّلَاةِ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي رَبَّنَا وَتَقَبَّلْ دُعَاءِ رَبَّنَا اغْفِرْ لِي وَلِوَالِدَيَّ وَلِلْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ يَقُومُ الْحِسَابُ
Sagalee fe'uun hin danda'amne. Booda irra deebi'ii yaali.
Yeroo Ibraahiim jedhu [yaadadhu]:“Gooftaa kiyya! Biyya kana (Makkaan) tasgabbaa’aa taasisiAnaafi ilmaan kiyyaas taabota gabbaruu irraa nu fageessi. Gooftaa kiyya! Dhugumatti, isaan hedduu nama irraa ta’e jallisanii jiru; Namni na hordofe, inni anarraayyiNama na dide immoo dhugumatti Ati araaramaa, rahmata godhaadha. Gooftaa keenya! Ani garii maatii kiyya irraa ta’e bowwaa (laga) qonna hin qabne, mana kee kabajamaa biratti dhiiseen jiraGooftaa keenya! Akka salaata gadi dhaabaniif jecha nama irraas onnee (isaanii) kan gara isaanii hawwitu taasisi; Akka isaan Si galateeffataniif fuduraalee irraas isaan soori. Gooftaa keenya! Ati waan nuti dhoksinuufi waan nuti ifa goonu ni beektaRabbi irratti dachii keessattis ta’ee samii keessatti homtuu hin dhokatu Faaruun (hundi) kan Rabbii manguddummaa irratti Ismaa’iiliifi Isihaaqiin naaf kenneetiDhugumatti, Gooftaan kiyya kadhaa dhaga’aadha Gooftaa kiyya! Kan salaata dhaabu na godhiIlmaan kiyya irraas (akkasuma)Gooftaa keenya! kadhaa kiyyas narraa qeebali. Gooftaa keenya! Anaaf, haadhaafi abbaa kiyyaafi mu’uminoota hundaafis guyyaa qormaanni godhamu san araarami.”
Moolata Ibraahiim kun humna qabuudha. Jechoonni «ij’nubnii» (اجْنُبْنِي — na eegi), «ij‘alnii» (اجْعَلْنِي — na godhi) fi «lii-ghfir» (لِي اغْفِرْ — naaf araarami) keessatti argamu. Shirkii irraa eeggamuuf, salaata irratti jabaachuuf, akkasumas mu’minootaaf araarama kadhachuuf of keessatti qabata.
Tafsiira Sheekh Abdurrahmaan As-Sa'dii
Ibraahiim haadha Ismaa’iil Haajar fi ilma ishee Ismaa’iil, yeroo daa’ima harma hodhu ture, Shaam irraa fiduun Makkaatti isaan dhiise. Yeroo sana Makkaan keessa jiraataan, nama waamu yookaan nama deebisu tokko illee hin turre. Yeroo isaan achi kaa’ee booda, Rabbii isaa kadhannaa kanaan kadhate. Rabbiitti hirkataa fi gad of qabuun akkana jedhe: «Gooftaa keenya!
Ani sanyii koo keessaa garii isaanii»; sanyii isaa hunda jechuu miti, sababni isaas Is-haaq Shaam keessa ture; ilmaan isaa hafanis achuma turan. Makkaatti kan qubachiise Ismaa’iil fi sanyii isaa qofa. «Laga qonna hin qabne keessatti» jechuunis: lafti Makkaa qonnaaf kan hin mijanne waan ta’eef. «Gooftaa keenya!
Salaata akka dhaabaniif» jechuun: isaan warra tokkichummaa Rabbii amanii fi salaata dhaaban nuuf godhi; dhaabuun salaataa ibaadaa amantii keessaa kanneen irra caalanii fi addaa ta’an keessaa isa tokko waan ta’eef, namni salaata dhaabe amantii isaa dhaabeera. «Onnee namoota keessaa gara isaanii hawwitu taasisi» jechuun: isaan jaallachuu fi bakka isaan keessa jiraatan jaallachuu akka godhu kadhate. Rabbiin kadhannaa isaa awwaate; sanyii Ismaa’iil keessaa Muhammad ﷺ erge; innis sanyii isaa gara Islaamaa fi amantii abbaa isaanii Ibraahiimitti waame. Isaan isaaf awwaatanii salaata dhaabdoota ta’an.
Rabbiin Hajjii mana kanaa, Ibraahiim sanyii isaa achi qubachiise kana irratti dirqama godhe; akkasumas keessa isaa iccitii ajaa’ibaa onnee harkisu kaa’e. Onneen gara isaatti Hajjii dhaqu; garuu yeroo hundumaa hawwii isaanii guutanii hin deeman. Garbichi yeroo baay’ee achi deemu, hawwiin isaa dabalaa, jaalalli fi fedhiin isaa ciminaan guddachaa deema. Kunis sababii Rabbiin, qulqulluu fi ol ta’e, manicha gara ofiitti ida’eef jiru.
«Fuduraalee irraas isaan soori, akka isaan galateeffataniif» jechuunis: Rabbiin kadhannaa isaa awwaate; kanaaf fuduraaleen waan hundaa gara Makkaatti fidamu. Makkaan kabajamtuun yeroo hunda fuduraalee hedduu qabdi; rizqiinis kallattii hundaan gara isheetti dhufa.
Isaan kennuun ni’imata guddaa keessaa tokko ture; yeroo namoonni ijoollee argachuuf abdii kutatanitti isaan argachuun immoo ni’imata biraa ture. Isaan nabiyyoota gaarii ta’uun immoo irra guddaa fi caalaadha. «Dhugumatti, Gooftaan kiyya kadhaa dhaga’aa dha» jechuun: nama Isa kadhatuuf deebii kennuun dhihoo dha; ani Isa kadhe, Innis abdii koo hin kutachiifne.
Isaan sababii ta’anii namoota jallisani. «Namni na hordofe» jechuun: karaa tokkichummaa Rabbii fi Isaaf qulqulleessuu ani fiduun na hordofe, «inni anarraayyi»; guutumaan guutuutti waan walii galaniif. Namni ummata tokko jaallatee isaan hordofe, isaan keessaa ta’a. «Namni na dide immoo, dhugumatti Ati araaramaa, rahmata godhaadha» jechuun: kun garaa laafina Khaliil Ibraahiim عليه السلام ti; namoota Isa dideef Rabbiin araaramaafi rahmata akka godhu kadhate.
Rabbiin ol ta’e garboota isaaf Ibraahiim irra caalaa rahmata godha; garuu nama Isa irratti mata jabeessee fincile qofa adaba.
«Gooftaa keenya! Guyyaa herregni dhaabbatu san anaaf, haadhaafi abbaa kootii fi mu’minootaaf araarami.» Rabbiin waan kana hunda keessatti kadhannaa isaa awwaate; garuu abbaa isaatiif araarama kadhachuun isaa waadaa isaaf gale irratti hundaa’e ture. Yeroo abbaan isaa diina Rabbii ta’uu isaa isaaf ifa ta’e, isa irraa qulqullaa’e.
Haala bareedaa kana keessatti Ibraahiim عليه السلام yaadadhu, yeroo akkana jedhe: «Gooftaa kiyya! Magaalaa kana», jechuun al-Haram, «nageenya qabeessa taasisi.» Rabbiin kadhannaa isaa seeraa fi murtii uumamaa lamaan awwaate; seeraan bakka qulqulluu godhee, murtii isaatiin immoo sababoota nageenya isaa beekamoo ta’an salphise. Hanga nama miidhaa isheetti yaade illee Rabbiin isa cabsu geessisuutti, akkuma warra Arfiiil fi kanneen biroo irratti godhe.
Erga nageenya magaalichaaf kadhatee booda, ofii isaatii fi ilmaan isaatiifis nageenya kadhate: «Anaa fi ilmaan kiyya taabota gabbaruu irraa fageessi.» Jechuunis: anaafi isaan taabota gabbaruu fi isaanitti dhihaachuu irraa fagoo godhi. Sana booda sababii inni ofii isaatii fi ilmaan isaatiif sodaate ibse: namoonni hedduun isaaniin qoramanii gabbaruu isaanii dha.
Sana booda ofii isaatii fi sanyii isaatiif akkana jedhee kadhate: «Gooftaa kiyya! Salaata dhaabduu na godhi; sanyii koo keessaa irrattis [akkasuma godhi]. Gooftaa keenya! Kadhannaa koo qeebali.»
Ati nu caalaa nu beekta. Kanaaf, bulchiinsa kee fi nu guddifachuu kee irraa, wantoota beeknuu fi hin beekne keessaa, waan beekumsa kee fi rahmata kee wajjin walsimu nuuf salphisu si kadhanna. «Wanti tokko illee dachii keessatti yookaan samii keessatti Rabbii irraa hin dhokatu.» Kadhannaan kunis wantoota sana keessaa tokko; Khaliilichi kan kaayyoo isaa godhate toltuu fi Rabbiin Gooftaa aalamaa galateeffachuu baay’isu qofa ture.
Tafsiira Imaam Ibn Kasiir
Achiis akkana jedhe: «Gooftaa kiyya! Salaata dhaabduu na godhi»; jechuun: salaata eeguu, daangaa fi seera isaa guutuu fi dhaabuu na godhi. «Sanyii koo keessaa irrattis» jechuun: isaanis akkasiin, salaata dhaabdoota godhi. «Gooftaa keenya!
Kadhannaa koo qeebali» jechuunis: waanan si gaafadhe hunda keessatti kadhannaa koo qeebali.
Ibn Jariir akkana jedhe: Rabbiin Khaliila isaa Ibraahiim irraa odeessaa jira: «Gooftaa keenya! Ati waan nuti dhoksinuufi waan nuti ifa goonu ni beekta.» Jechuunis, kaayyoo ani kadhannaa koo keessatti qabu, akkasumas namoota biyya kana keessa jiraniif kadhachuun koo maal akka ta’e ni beekta. Kaayyoon koo jaalala kee argachuu fi siif qulqulleessuu qofa.
Ati wantoota hunda, kan ifaa fi dhokataa isaanii ni beekta; wanti dachii keessatti yookaan samii keessatti si jalaa hin dhokatu.
Sana booda ilma erga dulloomee booda isaaf kennaniif Gooftaa isaa, jabaataa fi ol ta’e, galateeffate. «Faaruun kan Rabbii, inni dulloomee booda Ismaa’iil fi Is-haaq naaf kenneeti; dhugumatti Gooftaan kiyya kadhaa dhaga’aa dha.» Jechuunis: Inni nama Isa kadhatuuf deebii kenna; ijoollee naaf kennuu keessatti waanan Isa gaafadhe naaf awwaateera.
«Gooftaa keenya! Anaaf, haadhaafi abbaa kootiif araarami.» Namoonni tokko tokko «abbaa kootiif» jechuudhaan tokkoon qofa dubbisan. Kunis Ibraahiim abbaa isaa irraa qulqullaa’uu isaa dura ture; yeroo abbaan isaa Rabbiin irratti diina ta’uu isaa isaaf ifa ta’e booda isa irraa qulqullaa’e.
«Mu’minootaafis» jechuun mu’minoota hundaaf. «Guyyaa herregni dhaabbatu san» jechuun: guyyaa ati gabroota kee herregdee hojii isaanii irratti mindeessitu; yoo gaarii ta’e gaarii, yoo hamtuu ta’e hamtuu. Rabbiitu hunda caalaa beeka.
Abdullaah ibn Wahb akkana jedhe: ‘Amr ibn al-Haarith nuuf odeesse; Bakr ibn Sawaadah immoo Abdur-Rahmaan ibn Jubayr irraa, innis Abdullaah ibn ‘Amr irraa odeesse: Ergamaan Rabbii ﷺ jecha Ibraahiim kana qara’an: «Gooftaa kiyya! Isaan namoota hedduu jallisanii jiru; namni na hordofe inni anarraayyi; namni na dide immoo Ati araaramaa, rahmata godhaadha»; akkasumas jecha Iisaa عليه السلام: «Yoo isaan adabde, isaan garboota keeti; yoo isaaniif araaramte immoo, Ati injifataa, ogeessa.» Ergasii harka isaanii ol kaasanii, “Yaa Allaah, ummata kiyya! Yaa Allaah, ummata kiyya!
Yaa Allaah, ummata kiyya!” jedhan; boo’aniis. Rabbiin akkana jedhe: “Gara Muhammad deemi; Rabbiin kee kan isa boo’achiise caalaa beeka; isa gaafadhu, maaltu akka isa boo’achiise.” Jibriil عليه السلام gara isaatti dhufee isa gaafate; Ergamaan Rabbii ﷺ waan jedhan isaaf himan.
Rabbiin akkana jedhe: “Gara Muhammad deemiitii, ‘Ummata kee ilaalchisee si gammachiifna, si hin gaddisiifnu’ jedhiin.” Ergasii akkana jedhe: “Yaa Jibriil!”
Kunis, kadhannaan kun kadhannaa inni jalqabaa Haajar fi ilma ishee dhiisee deeme yeroo, manni hin ijaaramin dura, godhe irraa kan biraa akka ta’e agarsiisa. Kun immoo mana erga ijaaramee booda ture; kanaaf Rabbiin jajjabeessuufi Isa kadhachuu cimsuuf irra deebi’ee dha. Kanaafis «mana kee kabajamaa biratti» jedhe. Jechi isaa, «Gooftaa keenya!
Salaata akka dhaabaniif» jedhu ilaalchisee Ibn Jariir akkana jedhe: jechi kun «mana kee kabajamaa biratti» jedhuun wal qabata; jechuun, maatiin isaa achitti salaata dhaabuu akka danda’aniif mana sana qulqulluu godhe.
«Onnee namoota keessaa gara isaanii hawwitu taasisi» ilaalchisee Ibn Abbaas, Mujaahid fi Sa’iid ibn Jubayr akkana jedhan: utuu «onnee namootaa» jedhee, Faris, Room, Yahuud, Kiristaanotaafi namoonni hundi gara isaatti walitti dhufanii turan. Garuu «namoota keessaa» jedhe; kanaaf Muslimoota isaanitti adda baase. «Fuduraalee irraas isaan soori» jechuun: akka ajajamuu keetiif isaan gargaartuuf; akkuma inni «laga qonna hin qabne» ta’e, isaan nyaataniif fuduraalee isaaniif kenni. Rabbiin kadhannaa kana awwaate; akkuma jedhe: «Isaanitti bakka nageenyaa ta’e isaanif hin tolchine?
Fuduraaleen waan hundaa irraa gara isaatti fidamu; kun Nuti biraa rizqii isaaniif ta’e» (Al-Qasas 28:57). Kun arjummaa, rahmata, tolaa fi eebba Rabbiiti. Magaalaa qulqulluu Makkaa keessatti muka fuduraa baasu hin jiru; ta’us, fuduraaleen naannawa ishee irraa gara isheetti fidamu. Kunis kadhannaa Khaliil isaa Ibraahiim عليه الصلاة والسلام awwaatuudha.
Rabbiin bakka kana keessatti Mushrikoota Arabaa irratti ragaa dhiheessa: magaalaan qulqulluun Makkaan jalqaba irratti ibaadaa Rabbii kophaa, hiriyaa hin qabneef hundeeffamte. Ibraahiim, isa sababeeffachuun magaalaan kun guutamtee namoonni keessa jiraatan, Rabbii malee waan biraa gabbaran irraa qulqullaa’e. Nageenya Makkaafis kadhatee akkana jedhe: «Gooftaa kiyya! Magaalaa kana nageenya qabeessa taasisi.»
Rabbiin kadhannaa isaa awwaate, akkana jedhe: «Isaan bakka qulqulluu nageenya qabu isaanii goonee, namoonni isaan naannoo jiran irraa butamanii fudhatamaa jiran hin arginee?» (Al-‘Ankabuut 29:67). Akkasumas akkana jedhe: «Dhugumatti, manni jalqabaa namootaaf kaa’ame isa Bakkah keessa jiruu dha; inni eebbifamaa fi aalamaaf qajeelfama. Keessatti mallattoolee ifa ta’an, bakka Ibraahiim dhaabbate jira; namni isa seene nageenya argata» (Aali ‘Imraan 3:96–97).
Seenaa kana keessatti immoo akkana jedhe: «Gooftaa kiyya! Magaalaa kana nageenya qabeessa taasisi.» Magaalaa kana beekamaa akka taate godhee waame; kunis yeroo isheen ijaaramee booda kadhachuu isaa fakkeessa. Kanaafis: «Faaruun kan Rabbii, inni dulloomee booda Ismaa’iil fi Is-haaq naaf kenneeti» jedhe.
Ismaa’iil Is-haaq irraa waggaa kudha sadii caalaa guddaa ta’uun beekama. Ismaa’iil haadha isaa wajjin daa’ima harma hodhu ta’ee gara bakka Makkaa fidame yeroo, akkuma kana dura Suurat al-Baqarah keessatti bal’inaan ibsine, «Gooftaa kiyya! Bakka kana magaalaa nageenya qabeessa taasisi» jedhee kadhate.
«Anaa fi ilmaan kiyya taabota gabbaruu irraa fageessi» jedhe. Namni kadhatu hundi ofii isaatiif, haadhaafi abbaa isaatiif, akkasumas sanyii isaatiif kadhachuun isaaf barbaachisaa dha. Sana booda namoonni hedduun taabotaatiin qoramanii taabotatti gabbaruu isaanii dubbate; nama taabota gabbare irraa qulqullaa’e, dhimma isaanii gara Rabbii deebise: yoo fedhe isaan adaba, yoo fedhe immoo isaaniif araarama. Akkuma Iisaa عليه السلام jedhe: «Yoo isaan adabde, isaan garboota keeti; yoo isaaniif araaramte immoo Ati injifataa, ogeessa.»
Kun fedhii Rabbii qofatti deebisuu caalaa waan biraa hin agarsiisu; adabbiin sun akka ta’uuf hayyama kennuu miti (Al-‘Ankabuut 29:67; Aali ‘Imraan 3:96–97; Ibraahiim 14:39; Al-Baqarah 2:126; Al-Maa’idah 5:118).
Tafsiira Al-Baghawii
Jechi Rabbii ol ta’e: «Gooftaa keenya! Ani sanyii koo keessaa garii isaanii» jedhu keessatti «min» jecha garii adda baasuuf fayyadame. Ayaanni hiikni isaa: sanyii koo keessaa ilma tokko qubachiise; jechuu dha. «Laga qonna hin qabne keessatti» jechuun Makkaadha; Makkaan laga gaarota lama gidduu jiru waan ta’eef.
«Mana kee kabajamaa biratti» jechuun: bakka sana keessatti wanti bakka biraatti hin dhoorkamne dhoorkamaa waan ta’eef, mana sana «kabajamaa» jedhee waame.
Abdul-Waahid ibn Ahmad al-Maliihii nuuf odeesse; Ahmad ibn Abdullaah an-Na’iimii irraa; Muhammad ibn Yuusuf irraa; inni Muhammad ibn Ismaa’iil irraa; inni Abdullaah ibn Muhammad irraa; inni Abdur-Razzaaq irraa; Ma’mar nuuf odeesse, Ayyuub as-Sakhtiyaanii fi Kathiir ibn al-Muttalib ibn Abii Wadaa’aa irraa — isaan keessaa tokko odeessa isa kaanii caalaatti dabalee; Sa’iid ibn Jubayr irraa, innis Ibn Abbaas akkana jedhe: Dubartoonni yeroo jalqabaaf dirata mudhii uffatan haadha Ismaa’iil irraa eegalan. Isheen Saa’irah irraa mallattoo miila ishee dhoksuuf dirata mudhii tolchite.
Ergasii Ibraahiim عليه السلام ishee fi ilma ishee Ismaa’iil, yeroo harma hodhuutti jiru, fidee mana biratti, masjiida keessaa kutaa ol’aanaa irratti muka tokko jala isaan kaa’e. Yeroo sana Makkaa keessatti nama tokko illee hin turre; bishaanis hin turre. Ibraahiim bakka sana isaan kaa’ee, hurufaa timiraa qabu tokko, qal’aa bishaanii qabu tokko isaan bira kaa’e; ergasii imala deemuuf deeme.
Haati Ismaa’iil isa hordoftee, “Yaa Ibraahiim, eessa deemta? Laga namni yookaan wanti tokko hin jirre kana keessatti nu dhiistee deemtaa?” jetteen. Yeroo hedduu akkas jette; inni garuu gara ishee hin garagalle. Isheen, “Rabbiitu kana si ajaje moo?”
jetteen. Inni, “Eeyyee” jedhe. Isheenis, “Yoos Inni nu hin balleessu” jettee deebi’te. Ibraahiim hanga bakka olka’iinsa gaarichaa isaan hin argine ga’utti deeme; achitti gara fuula manaatti garagalee, harka isaa ol kaasuun kadhannaa kana kadhate: «Gooftaa keenya!
Ani sanyii koo keessaa garii isaanii laga qonna hin qabne keessatti qubachiise»; hanga «akka isaan galateeffataniif» ga’utti.
Haati Ismaa’iil Ismaa’iiliin harma hoosisaa, bishaan sana dhugaa turte. Bishaan qal’aa keessaa dhumnaan isheen dheebotte; ilmi ishees dheebote. Isheen ilma ishii ilaalaa ture; inni daddarbachaa yookaan of irra garagalaa ture. Isheen isa arguu sodaachuun achii kaate.
Safaan gaara ishee bira jiru keessaa isa dhihoo ta’e; isa irra ol baatee gara lagaatti garagaluun nama arguu yaalte, garuu nama hin argine. Safaa irraa gara gaditti buutee, yeroo laga ga’u, mudhii uffata ishee ol qabattee, akka nama dadhabeetti saffisaan laga qaxxaamurte. Ergasii Marwaatti ol baatee nama arguu yaalte, garuu nama hin argine. Akkasitti yeroo torba goote.
Ibn Abbaas akkana jedhe: Nabiyyiin ﷺ, «Namoonni Safaa fi Marwaa gidduu kan fiigan kanaafi» jedhan.
Yeroo isheen Marwaa irratti ol baate sagalee dhageesse; “Dhiisi!” jette, ofiin of ajajaa turte. Ergasii xiyyeeffattee sagalee sana ammas dhageesse; “Yoo gargaarsi si bira jiraate, sagalee kee dhageessiseetta” jette. Yeroo sana malaa’ikaan bakka Zamzam jirutti ishee bira ture.
Inni koomee isaatiin — yookaan baallee isaatiin jedhame — lafa qote; bishaan mul’ate. Isheen bishaan sana keessa lixxee, harkaan akkasiin bishaan qabattee qal’aa ishee keessa guuruu jalqabde. Bishaanichi erga irraa guurtee boodallee yaa’uu itti fufe. Ibn Abbaas akkana jedhe: Nabiyyiin ﷺ, «Rabbiin haadha Ismaa’iiliif haa rahmatu!
Utuu isheen Zamzam dhiistee, yookaan bishaanicha hin guurree, Zamzam madda bishaanii yaa’u taatee turte» jedhan.
Isheen bishaan sana dhugdee ilma ishees hoosifte. Malaa’ikaa isheetti akkana jedhe: “Badiin isin hin sodaachisin; asitti manni Rabbii jira. Ilmi kunii fi abbaan isaa isa ijaaru; Rabbiinis warra mana kanaa hin balleessu.” Bakki mana sanaa lafa irraa ol ka’ee, akka tuulaa xiqqoo ture; lolaan isatti dhufee mirgaa fi bitaa isaa irraa darbata ture.
Haalli kun akkuma jirutti ture, hanga namoonni imalaa gosa Jurhum irraa, yookaan maatii Jurhum keessaa, karaa Kadaa irraa dhufanii gara gadi Makkaa qubatanitti. Simbirri tokko bakka sana irra naanna’aa turte arganii, “Simbirri kun bishaan irratti naanna’aa jirti; laga kana keessatti bishaan akka jiru kanaan dura hin beeknu” jedhan. Ergasii nama tokko yookaan lama ergan; isaan bishaan bira ga’anii argan. Deebi’anii warra isaanii beeksisan; isaanis dhufan.
Haati Ismaa’iil bishaan bira turte. Isaan, “Ati nuuf hayyamtaa asitti qubannu?” jedhan. Isheen, “Eeyyee, garuu bishaan irratti mirga hin qabdan” jette. Isaanis, “Tole” jedhan. Ibn Abbaas akkana jedhe: Nabiyyiin ﷺ, “Kun haadha Ismaa’iiliin gammachiise; isheen namoota waliin jiraachuu jaallatti turte” jedhan.
Isaanis qubatan; maatii isaanii waamanii fidatan; hanga maatii hedduun achi qubatanii, mucaan guddatee Afaan Arabaa isaan irraa baratetti. Mucaan isaan biratti jaallatamaa fi dinqisiifamaa ture. Yeroo ga’e, dubartii isaan keessaa tokko fuudhe. Haati Ismaa’iil ni duute.
Ibraahiim erga Ismaa’iil fuudhee booda dhaala isaa ilaaluuf dhufe… Seenaa kana Suurat al-Baqarah keessatti ibsineerra.
Jechi Rabbii: «Gooftaa keenya! Salaata akka dhaabaniif, onnee namoota keessaa» jedhu keessatti «af’idah» jechuun baay’ina «fu’aad» ti. «Gara isaanii hawwitu» jechuun isaanitti hawwuu fi gara isaanii dharra’uu dha. As-Suddii akkana jedhe: hiikni isaa, onnee namootaa gara bakka kanaatti jallisi.
Mujaahid akkana jedhe: utuu «onnee namootaa» jedhee, Faris, Room, Turk, Hind fi namoonni hundi isin irratti walitti dhufanii turan. Sa’iid ibn Jubayr akkana jedhe: Yahuud, Kiristaanonnii fi Majusiinis Hajjii godhanii turan; garuu «namoota keessaa» jedhe, jechuun Muslimoota.
«Fuduraalee irraas isaan soori» jechuun: warra gandoota bishaan qaban keessa jiraataniif kennamu fakkaatu isaanif kenni. «Akka isaan galateeffataniif».
«Gooftaa kiyya! Isaan namoota hedduu jallisanii jiru» jechuun: namoonni hedduun karaa qajeelaa irraa isaaniin jallatanii, taabotaan gabbaran. Kun jecha hiika isaa faallaa ta’e fakkaatu; fakkeenyi isaa jecha Rabbii: «Shayxaana qofa, inni michoota isaa sodaachisa» (Aali ‘Imraan 3:175) ti; jechuunis, shayxaanni namoota michoota isaatiin sodaachisa. Akkasumas, taabota sababii jallina isaanii waan ta’eef jallina isaanitti hime.
Akkuma namni, “Addunyaan na qoratte” jedhu; qorannoon addunyaatti kan himamu sababii qorannoo taateef.
«Namni na hordofe inni anarraayyi» jechuun: inni amantii kiyyaa keessaa ta’a. «Namni na dide immoo, Ati araaramaa, rahmata godhaadha» As-Suddii akkana jedhe: hiikni isaa, namni na didee booda tawbate. Muqaatil ibn Hayyaan akkana jedhe: namni shirkii malee waan biraa keessatti na dide. Akkasumas, Rabbiin shirkii hin araaramu jedhee isa beeksisuu isaa dura akkana jedhe jedhame.
«Gooftaa keenya! Ati waan nuti dhoksinuufi waan nuti ifa goonu ni beekta» jechuun dhimma keenya hunda ni beekta. Ibn Abbaas fi Muqaatil akkana jedhan: jechuun jaalala Ismaa’iilii fi haadha isaa, yeroo isaan laga qonna hin qabne keessatti qubachiise sana, garaa isaa keessatti qabuu dha. «Wanti tokko illee dachii keessatti yookaan samii keessatti Rabbii irraa hin dhokatu» jedhame: kun jecha Ibraahiim wajjin wal qabata.
Namoonni hedduun immoo akkana jedhan: Rabbiin jabaataa fi ol ta’e akkana jedha: «Wanti tokko illee dachii keessatti yookaan samii keessatti Rabbii irraa hin dhokatu.»
Jechi Rabbii ol ta’e: «Yeroo Ibraahiim, ‘Gooftaa kiyya! Magaalaa kana nageenya qabeessa taasisi’ jedhe» jedhu keessatti, «magaalaa kana» jechuun al-Haram; «nageenya qabeessa» jechuun nageenya qabu, namni achi keessa jiru amanamaa ta’u. «Ana fageessi» jechuun na irraa fageessi. «Anaa fi ilmaan kiyya taabota gabbaruu irraa» jechuun: nama tokko wanta irraa fageesse, wanta sana irraa adda baase; «aj’nabahu» jechuu fi jechoonni fakkaatanis hiika tokko qabu.
Yoo jedhame: Ibraahiim عليه السلام taabota gabbaruu irraa eegumsa argatee ture; kadhaan kun akkamitti sirrii ta’a? Akkasumas ilmaan isaa hedduun taabota gabbaran; kadhannaan isaa akkamitti awwaatame? Ni jedhama: kadhannaan Ibraahiim irratti eegumsa dabalataa fi jabeenya argachuuf ture. Ilmaan isaa ilaalchisee immoo ilmaan inni ofii isaatiin dhalate jechuu barbaade; isaan keessaa namni tokko illee taabota hin gabbarre. Yookaan ilmaan isaa keessaa warra mu’minoota ta’an kadhate.
«Gooftaa keenya! Anaaf, haadhaafi abbaa kootiif araarami» jedhame. Yoo jedhame: isaan lamaan mu’minoota hin turre; maaliif isaaniif araarama kadhate? Ni jedhama: haati isaa Islaama fudhatte jedhame. Yookaan yoo isaan lamaan Islaama fudhatanii tawbatan, isaaniif araarama kadhate.
Yookaan kun dhimma abbaa isaa isaaf ifa ta’uu isaa dura ture; Rabbiin Suurat at-Tawbah keessatti Khaliil isaa, nabiyyii Rabbii عليه الصلاة والسلام, abbaa isaatiif araarama kadhachuu isaa irratti sababa isaa ibseera. «Mu’minootaafis» jechuun mu’minoota hundaaf araarami. «Guyyaa herregni dhaabbatu san» jechuun mul’atu, ifa ba’u. Akkasumas, kaayyoon isaa guyyaa namoonni herregaaf dhaabbatan jechuu ture; herrega caqasuun qofti, waan namoonni sun hiika isaa hubataniif, ga’aadha.
«Faaruun kan Rabbii, inni dulloomee booda Ismaa’iil fi Is-haaq naaf kenneeti» jechuun: Inni naaf kenne. «Dhugumatti Gooftaan kiyya kadhaa dhaga’aa dha.» Ibn Abbaas akkana jedhe: Ismaa’iil Ibraahiim umuriin isaa waggaa sagaltamii sagal ta’ee dhalate; Is-haaq immoo umuriin isaa waggaa dhibbaafi kudha lama ta’ee dhalate. Sa’iid ibn Jubayr akkana jedhe: Ibraahiim yeroo umuriin isaa waggaa dhibbaafi kudha torba ture Is-haaqiin argachuuf gammachiifame.
«Gooftaa kiyya! Salaata dhaabduu na godhi» jechuun: nama salaata arkaana isaa guutuudhaan dhaabee, irratti jabaatee eeguu na godhi. «Sanyii koo keessaa irrattis» jechuun: sanyii koo keessaa warra salaata dhaaban naaf godhi. «Gooftaa keenya!
Kadhannaa koo qeebali» jechuun hojii fi ibaadaa koo qeebali; ibaadaan «du’aa» jedhamee waamame. Hadiisa keessatti, «Du’aan bu’uura ibaadaati» jedhame. Akkasumas hiikni isaa: kadhannaa koo naaf awwaadhu.
Sahiih Muslim keessatti (lak. 2697), Abu Hureyraa irraa odeeffamee, mu’minni haadhaafi abbaa isaatiif, akkasumas obboloota isaa amantiitiif du’aa’ii godhu Rabbiin Ol Ta’e biratti qeebalama.