Ybraýymyň doga-dilegleri

Şeýh Abdurrahman as-Sagadiniň tefsiri

Ybraýym (عليه السلام) Ismaýylyň ejesi Hajar bilen heniz bäbek wagtyndaky Ismaýyly Şamdan Mekgä alyp geldi. Olary şol wagt ýaşaýjysy, çagyryjysy hem-de oňa jogap berýäni bolmadyk Mekgede ýerleşdirdi. Olary goýandan soň, Rebbine şu dogany etdi. Ol öz Rebbine ýalbarýardy we Oňa bil baglaýardy: «Eý, Rabbimiz!

Men neslimiň bir bölegini» diýdi. Ol nesliniň ählisini däl-de, bir bölegini Mekgede ýerleşdirdi, çünki Yshak Şamda we onuň beýleki ogullary hem şol ýerde galypdy. Mekgede bolsa Ismaýyly we onuň neslini ýerleşdirdi. «Ekin bitmeýän jülgede» diýmegi, Mekgäniň topragynyň ekerançylyk üçin ýaramsyzdygyny aňladýar.

«Eý, Rabbimiz! Olar namazy berjaý etsinler» diýmegi, olary bir Alla ybadat edýän we namazy berjaý edýän et diýmekdir. Çünki namazy berjaý etmek dini ybadatlaryň iň aýratyn we iň fazylatlylarynyň biridir. Kim namazy berjaý etse, dinini berjaý etmiş bolýar.

«Adamlaryň käbirleriniň ýüreklerini olara meýilli et» diýmek, olaryň olary hem-de ýaşaýan ýerlerini söýmegini dilemekdir. Allah onuň dogasyny kabul etdi. Ismaýylyň neslinden Muhammedi (صلى الله عليه وسلم) çykardy. Ol öz neslini yslam dinine we atalary Ybraýymyň milletine çagyrdy.

Olar onuň çakylygyny kabul edip, namazy berjaý edýän boldular. Allah Ybraýymyň neslini ýerleşdiren bu öýe hajy parz etdi we oňa ýürekleri özüne çekýän täsin bir syr goýdy. Adamlar şol öýe haja gidýärler, emma oňa bolan isleglerini hiç haçan doly gandyrmaýarlar. Gaýtam, gul oňa näçe köp gatnasa, şonça-da höwesi, söýgüsi we arzuwy artýar.

Bu, Allahyň ony Öz mukaddes Zatyna degişli etmeginiň syrydyr. «Olary miweler bilen rysgal bilen üpjün et, belki, şükür ederler» diýdi. Allah onuň dogasyny kabul etdi we ähli zatlaryň miweleri oňa getirilýän boldy. Sen Mekgäniň her wagt dürli miwelerden doly we rysgalynyň her tarapdan gelip durýandygyny görýärsiň.

Oglanlaryň berilmegi iň uly nygmatlaryň biridir. Çaga edinmekden umyt kesilen garrylyk döwründe olaryň berilmegi ýene bir nygmatdyr. Olaryň ýagşy pygamberler bolmagy bolsa has beýik we has fazylatly nygmatdyr. «Takyk, Rabbim dogany eşidýändir» diýmek, Oňa doga eden kişiniň dogasyna jogap bermäge ýakyndygyny aňladýar. Men Oňa doga etdim, Ol hem umydymy puja çykarmady.

«Olar sebäpli köp adam azdy» diýmek, köp adam butlara sežde etmek bilen dogry ýoldan azaşdy diýmekdir. «Kim maňa eýerse» diýmek, meniň getiren töwhidime we älemleriň Rebbi bolan Alla yhlasly ybadat etmegime eýeren kişi diýmekdir. «Ol mendendir» diýmek, doly ylalaşygy sebäpli ol menden hasaplanýar. Bir kowumy söýüp, oňa eýeren kişi şol kowuma goşulýar.

«Kim maňa garşy çyksa, Sen, elbetde, Bagyşlaýjy we Rehim-şepagatlysyň» diýmek, Halilullahyň (Ybraýymyň) günäkärler üçin Allahdan bagyşlanma we rehim dileýän şepagatydyr. Beýik we Bereketli Allah Öz gullaryna ondan hem rehimlidir; Ol diňe Özüne baş galdyryp, boýun egmedikleri azap eder.

«Eý, Rabbimiz! Hasap başlanýan gün meni, ene-atamy we iman getirenleri bagyşla!» Allah bu doganyň galan bölegini kabul etdi. Emma onuň kakasy üçin eden dogasy kakasyna beren wadasy sebäpli bolupdy. Kakasy Allahyň duşmanydygy aýdyň bolanda, Ybraýym ondan ýüz öwürdi.

Şu ajaýyp ýagdaýda Ybraýymy (عليه السلام) ýatla: «Eý, Rabbim! Bu şäheri», ýagny Haram bolan Mekgäni, «howpsuz et». Allah onuň dogasyny şerigat taýdan hem, takdyr taýdan hem kabul etdi. Haram ýer hökmünde onuň mukaddesligini ykrar etdi we takdyr bilen hem onuň howpsuzlygyny üpjün edýän sebäpleri ýola goýdy.

Mälim bolşy ýaly, zalym oňa ýamanlyk etmek islese, Allah ony heläk edýär; Pil eýeleri we beýlekiler bilen hem şeýle boldy. Ybraýym şäheriň howpsuzlygyny dileg edenden soň, özi we ogullary üçin hem: «Meni we ogullarymy butlara ybadat etmekden daşda sakla» diýdi. Ýagny, meni we olary butlara ybadat etmekden hem-de oňa golaýlaşmakdan uzak et. Soňra Ybraýym köp adamyň butlara aldanandygyny we synaga düşendigini aýdyp, özüniň we ogullarynyň näme üçin gorkýandygyny düşündirdi.

Soňra özi we nesli üçin: «Eý, Rabbim! Meni we neslimden käbirlerini namazy berjaý edýän et. Eý, Rabbimiz! Dogamy kabul et» diýip dileg etdi.

Ýagny, Sen biziň ýagdaýymyzy özümizden has gowy bilýärsiň. Özüňiň dolandyryşyňdan we terbiýäňden, bilýän we bilmeýän işlerimizden, ylmyň hem rehim-şepagatyň talap edýän zatlaryny bize aňsat etmegiňi dileýäris. «Ýerde-de, gökde-de Allahdan hiç zat gizlin däldir». Şol gizlin zatlaryň arasynda Halilullahyň bu dogasy hem bardyr; onuň maksady diňe ýagşylyk we älemleriň Rebbi bolan Allah üçin köp şükür etmekdi.

Imam Ibn Kesiriň tefsiri

Soňra ol: «Eý, Rabbim! Meni namazy berjaý edýän et» diýdi. Ýagny, namazy yzygiderli berjaý edýän we onuň çäklerini goraýan et. «Neslimden hem» diýmegi, olary hem namazy berjaý edýän et diýmekdir. «Eý, Rabbimiz! Dogamy kabul et» diýmek, Senden soran zatlarymyň hemmesi babatda dogamy kabul et diýmekdir.

Ibn Jarir şeýle diýdi: Allah özüniň halili Ybraýymyň: «Eý, Rabbimiz! Sen biziň gizleýänimizi-de, äşgär edýänimizi-de bilýärsiň» diýendigini habar berýär. Ýagny, bu şäheriň adamlary üçin eden dogamda maksadymyň nämedigini we näme isleýändigimi Sen bilýärsiň. Maksadym diňe Seniň razylygyňy gazanmak we Saňa yhlasly bolmakdyr.

Çünki Sen ähli zadyň daşyny hem, içini hem bilýärsiň. Ýerde-de, gökde-de hiç zat Senden gizlin däldir.

Soňra ol garrylyk döwründe özüne perzent berendigi üçin Gudratygüýçli Rabbine hamd aýtdy: «Garrylyk ýaşymda maňa Ysmaýyly we Yshagy bagyş eden Allah ähli hamda mynasypdyr. Takyk, Rabbim dogany eşidýändir». Ýagny, Ol Özünden dileýän kişiniň dogasyna jogap berýär. Men perzent dileg edipdim, Ol hem maňa perzent berdi.

«Eý, Rabbimiz! Meni we ene-atamy bagyşla» diýen aýaty käbirleri «ene-atamy» diýen manyny berýän birlik görnüşinde okapdyrlar. Bu, Ybraýym kakasynyň Allahyň duşmanydygy aýdyň bolandan öň, ondan ýüz öwürmezinden öň bolupdy. «Ähli iman getirenleri hem» diýmek, olaryň hemmesini bagyşla diýmekdir.

«Hasap güni» diýmek, gullaryň hasaba çekilip, amallaryna görä jeza beriljek gün: ýagşy iş edene ýagşy, ýaman iş edene ýamanlyk beriljek gün diýmekdir. Allah has gowy bilýändir.

Abdullah ibn Wahb şeýle diýdi: Amr ibn al-Haris bize gürrüň berdi; Bakar ibn Sawada oňa Abdurrahman ibn Jubayrden, ol hem Abdullah ibn Amrdan gürrüň beripdir: Allahyň Resuly (صلى الله عليه وسلم) Ybraýymyň: «Eý, Rabbim! Olar köp adamlary azdyrdylar. Kim maňa eýerse, ol mendendir. Kim maňa garşy çyksa, Sen Bagyşlaýjy we Rehim-şepagatlysyň» diýen sözüni hem-de Isa pygamberiň (عليه السلام): «Eger olary azaplasaň, olar Seniň gullaryňdyr.

Eger olary bagyşlasaň, Sen Gudraty Güýçli, Hikmet eýesisň» diýen sözüni okady. Soňra ellerini galdyryp: «Eý, Allah! Ümmetim, eý, Allah! Ümmetim, eý, Allah! Ümmetim!» diýdi we aglady. Allah: «Muhammede git — Rebbiň onuň ýagdaýyny has gowy bilýär — we ondan näme üçin aglaýandygyny sora» diýdi.

Jibril (عليه السلام) gelip, Resulallahdan (صلى الله عليه وسلم) sorady. Ol aýdanlaryny habar berdi. Şonda Allah: «Muhammediň ýanyna git we oňa: “Biz seni öz ümmetiň babatda razy ederis, seni gynandyrmarys” diýip aýt» diýdi. Soňra: «Eý, Jibril...» diýdi.

Bu, Ybraýymyň Hajar bilen oglunyň ýanyndan gidip, ilkinji gezek eden dogasyndan soňra edilen ikinji dogadyr. Ilkinji doga öý bina edilmezinden öň, bu doga bolsa öý gurlandan soň bolupdyr. Ol Allahdan ýene-de dilemek we Oňa bolan islegini güýçlendirmek üçin şeýle etdi. Şonuň üçin: «Seniň Haram öýüňiň ýanynda» diýdi.

Ibn Jarir: «“Eý, Rabbimiz! Olar namazy berjaý etsinler” diýen söz “Haram öýüň” diýen söz bilen baglanyşyklydyr. Ýagny, öýüň ýanynda ýaşaýanlaryň namazy berjaý edip bilmegi üçin ony Haram etdik» diýdi.

«Adamlaryň käbirleriniň ýüreklerini olara meýilli et» diýen aýat barada Ibn Abbas, Mujahid we Said ibn Jubayr: «Eger “adamlaryň ýürekleri” diýlen bolsa, parslar, rumlular, ýahudylar, nasranylar we beýleki ähli adamlar ol ýere üýşerdi. Emma Allah “adamlaryň käbiriniň ýürekleri” diýdi; şeýdip, musulmanlara aýratyn etdi» diýdiler. «Olary miweler bilen rysgal bilen üpjün et» diýmek, olara boýun bolmaga ýardam etsin diýipdir. Ekin bitmeýän jülge bolandygy üçin, iýmäge miwe berilmegini dileýär.

Allah onuň dogasyny kabul etdi. Allah şeýle diýýär: «Olary howpsuz Haramda ýerleşdirmedikmi? Ol ýere Özümizden rysgal hökmünde ähli zatlaryň miweleri getirilýär» (Kasas, 57). Bu, Allahyň mähirliliginden, sahylygyndan, rehim-şepagatyndan we bereketinden bolup, Mekgäniň Haram ýerinde miweli agaç ýok bolsa-da, töweregindäki ýerleriň miweleri ol ýere getirilýär. Bu, Halil Ybraýymyň (عليه السلام) dogasyna berlen jogapdyr.

Bu ýerde Allah arap müşriklerine delil getirýär: Mekgäniň Haram şäheri ilkibaşda diňe ýeke-täk Allahyň ybadat edilmegi üçin gurlupdy. Mekgäniň abadanlaşmagyna sebäp bolan Ybraýym bolsa Allahdan başga birine ybadat edeniň her birinden daşlaşdy. Ol Mekge üçin: «Eý, Rabbim! Bu şäheri howpsuz et» diýip dileg edipdi.

Allah onuň dogasyny kabul etdi. Allah şeýle diýýär: «Olar töweregindäki adamlar alnyp gaçylyp durka, Biz olaryň Haram ýerini howpsuz etdik»; ýene-de: «Takyk, adamlar üçin gurlan ilkinji öý Mekgedäki mübärek we älemler üçin ýol görkeziji bolan öýdür. Onda aýdyň alamatlar, Ybraýymyň duralgasy bardyr. Oňa giren kişi howpsuz bolar» diýýär.

Bu wakada hem: «Eý, Rabbim! Bu şäheri howpsuz et» diýdi. Şäher gurlandan soň dileg edendigi üçin «bu şäher» diýip mälim görnüşde aýtdy. Şonuň üçin: «Garrylyk ýaşymda maňa Ysmaýyly we Yshagy bagyş eden Allah ähli hamda mynasypdyr» diýdi.

Ysmaýylyň Yshakdan on üç ýaş uludygy mälimdir. Ysmaýyl heniz bäbekkä, Ybraýym ony we ejesini Mekgäniň ýerine alyp baranda-da: «Eý, Rabbim! Bu ýeri howpsuz şäher et» diýip dileg edipdi. Biz bu barada Bakara süresinde giňişleýin aýdypdyk.

Ybraýym: «Meni we ogullarymy butlara ybadat etmekden daşda sakla» diýdi. Her bir doga edýän kişi özi, ene-atasy we nesli üçin dileg etmelidir. Soňra Ybraýym köp adamlaryň butlara aldanandygyny aýtdy we olara ybadat edenlerden daşlaşdy. Olaryň işini Allahyň ygtyýaryna goýdy: Allah islese azap eder, islese bagyşlar.

Isa pygamber hem: «Eger olary azaplasaň, olar Seniň gullaryňdyr. Eger olary bagyşlasaň, Sen Gudraty Güýçli, Hikmet eýesisň» diýipdir. Munuň manysy diňe işi Allahyň islegine tabşyrmakdyr; bu, şeýle zadyň bolmagy mümkin diýmek däldir (Ankabut, 67; Ali Imran, 96–97; Ybraýym, 39; Bakara, 126; Maide, 118).

Bagawiniň tefsiri

Beýik we Gudratly Allahyň: «Eý, Rabbimiz! Men neslimiň bir bölegini ýerleşdirdim» diýen sözi. Aýatda «min» sözi bölekleýinligi bildirmek üçin ulanylypdyr. Aýatyň manysy: «Neslimden bir perzendimi ýerleşdirdim». «Ekin bitmeýän jülgede» diýmek, Mekgäni aňladýar; çünki Mekge iki dagyň arasyndaky jülgedir.

«Seniň Haram öýüňiň ýanynda» diýmegi, onuň ýanynda beýleki ýerde gadagan edilmeýän käbir zatlaryň hem haram edilendigi üçin öýe «Haram» diýlip at berlipdir.

Abdulwahid ibn Ahmad al-Malihy bize habar berdi; Ahmad ibn Abdullah an-Na‘imi oňa habar berdi; Muhammad ibn Yusuf aýtdy: Muhammad ibn Ismaýyl bize gürrüň berdi; Abdullah ibn Muhammad aýtdy: Abdurrazzaq bize gürrüň berdi; Ma‘mar bize Aýýub as-Sahtiyaniden we Kasir ibn al-Muttalib ibn Abi Wada‘adan, olaryň biri beýlekisinden artyk maglumat bilen, Said ibn Jubayrden habar berdi. Ol şeýle diýdi: Ibn Abbas aýtdy: «Zenanlaryň biliň daşyna guşak baglap başlamagy Ismaýylyň ejesinden boldy. Ol Sara onuň yzyny görmez ýaly guşak edinipdi.

Soňra Ybraýym (عليه السلام) ony we heniz emýän ogluny alyp geldi-de, Beýtiň ýanynda, Zämzämiň ýokarsyndaky metjidiň ýokary tarapyndan bir agajyň ýanynda goýdy. Şol wagt Mekgede hiç kim ýokdy we suw hem ýokdy. Olaryň ýanynda hurma salnan bir torbany we suwly bir meşigi goýup, yzyna gaýtdy. Ybraýym ýola düşüp barýarka, Ismaýylyň ejesi onuň yzyndan: “Eý, Ybraýym!

Bizi hiç bir ynsan ýa-da zat bolmadyk bu jülgede goýup, nirä gidýärsiň?” diýip, birnäçe gezek sorady. Ol bolsa oňa garamady. Ahyrynda ol: “Muny saňa Allah buýurdymy?” diýdi. Ol: “Hawa” diýip jogap berdi. Ol: “Onda Ol bizi terk etmez” diýdi.

Soňra yzyna dolandy. Ybraýym bolsa adamlar olary görüp bilmeýän dag geçelgesine ýetende, Beýte ýüzüni öwrüp, ellerini galdyrdy we şu dogalary etdi: “Eý, Rabbimiz! Men neslimiň bir bölegini ekin bitmeýän jülgede ýerleşdirdim...” diýip, “şükür ederler” diýen ýere çenli okady.

Ismaýylyň ejesi Ismaýyly emdirip, şol suwdan içip ýaşaýardy. Meşikdäki suw gutaranda, ol hem, ogly hem suwsady. Ol oglunyň suwsuzlykdan urnup, ýa-da towlanýandygyny gördi. Ony görüp durmak islemän, ol ýerden uzaklaşdy. Ýanyndaky iň ýakyn dagyň Safa dagydygyny görüp, onuň üstüne çykdy.

Jülgä tarap bakyp, birini görerinmi diýip göz aýlady, emma hiç kimi görmedi. Safadan aşak düşüp, jülgäniň içine ýetende, köýneginiň etegini galdyrdy-da, güýçden düşen adamyň ylgap geçişi ýaly jülgeden ylgap geçdi. Soňra Merwe geldi, onuň üstüne çykdy we ýene birini görerinmi diýip seretdi, emma hiç kimi görmedi. Şeýlelikde, ol ýedi gezek gaýtalady.

Ibn Abbas aýtdy: Pygamber (صلى الله عليه وسلم): “Şonuň üçin adamlar şol ikisiniň arasynda sa‘y edýärler” diýdi.

Ol Merwe depesine çykanda bir ses eşitdi. “Dym!” diýip, özüne ýüzlendi. Soňra ýene gulak saldy we ses eşitdi. “Sesiňi eşitdirdim, kömek edip bilýän bolsaň, kömek et!” diýdi. Şol wagt Zämzämiň ýerinde perişdäni gördi. Perişde dabany bilen — ýa-da ganaty bilen — ýeri gazdy, ahyry suw peýda boldy.

Ismaýylyň ejesi suwa tarap ylgap, ony eli bilen şeýle edip daşyna toplady. Suw bolsa, ol ondan alyp durka-da, çogup çykýardy. Ibn Abbas aýtdy: Pygamber (صلى الله عليه وسلم): “Allah Ismaýylyň ejesine rehim etsin! Eger ol Zämzämi öz akymyna goýberen bolsa” — ýa-da: “Suwy el bilen alyp durmadyk bolsa, Zämzäm akyp duran çeşme bolardy” diýdi.

Ol suwdan içdi we ogluny emdirdi. Perişde oňa: “Ýok bolmakdan gorkmaň! Bu ýerde Allahyň öýi bardyr. Bu oglan we onuň kakasy ony bina eder. Allah Öz öýüniň eýelerini terk etmez” diýdi.

Öýüň ýerleşýän ýeri depä meňzeş bolup, daş-töwereginden sil gelip, sagyndan we çepinden aýlanyp akýardy. Şeýdip, şol ýer şeýle ýagdaýda galdy. Soňra Jurhum taýpasyndan bir topar adam ýa-da şol taýpadan bir öý topary Keda ýolundan gelip, Mekgäniň aşaky böleginde düşledi. Uçup barýan bir guşy görüp: “Bu guş suwuň üstünde aýlanýar.

Biz bu jülgäniň suwsyzdygyny bilýärdik” diýdiler. Bir ýa-da iki adamy suw gözlemäge iberdiler. Olar suwy tapyp, yzyna gelip habar berdiler. Şonda olar hemmesi şol ýere geldi. Ismaýylyň ejesi suwuň ýanyndady. Olar: “Seniň ýanyňda düşlemäge rugsat berýäňmi?”

diýip soradylar. Ol: “Hawa, ýöne suwa eýeçilik hukugyňyz bolmaz” diýdi. Olar: “Bolýar” diýdiler. Ibn Abbas aýtdy: Pygamber (صلى الله عليه وسلم): “Ismaýylyň ejesi ýanynda adam bolmagyny halaýardy; şonuň üçin olaryň gelmegi oňa ýarady.

Olar düşledi we öz maşgalalaryna habar iberdiler. Maşgalalary hem gelip, olaryň ýanynda mesgen tutdular. Soňra ol ýerde birnäçe öýli ilat boldy. Oglan ulalyp, olaryň arasynda arap dilini öwrendi. Ol ulalanda olar ony özlerinden has gowy görüp, haladylar.

Ol kämillik ýaşyna ýetende, öz taýpalaryndan bir zenana öýlendirdiler. Ismaýylyň ejesi aradan çykdy. Ismaýyl öýlenenden soň, Ybraýym gelip, galdyranlaryna göz aýlady...» Bu wakany Bakara süresinde agzap geçipdik.

Allahyň: «Eý, Rabbimiz! Olar namazy berjaý etsinler. Adamlaryň käbirleriniň ýüreklerini...» diýen sözi. «Af’ida» sözi «fu’ad» sözüniň köplük görnüşidir. «Olara meýilli et» diýmek, olary küýsäp, ýürekleri olara ymtylsyn diýmekdir.

Suddi: «Ýüreklerini şu ýere meýilli et» diýdi. Mujahid: «Eger “adamlaryň ýürekleri” diýse, parslar, rumlular, türkler we hindiler size tarap üýşerdi» diýdi. Said ibn Jubayr: «Ýahudylar, nasranylar we otparazlar hem haj ederdi. Emma ol “adamlaryň käbirleriniň ýürekleri” diýdi; ýagny musulmanlar» diýdi.

«Olary miweler bilen rysgal bilen üpjün et» diýmek, suwy bolan obalarda ýaşaýanlara berilýän rysgal ýaly rysgal ber diýmekdir. «Belki, şükür ederler».

«Eý, Rabbim! Takyk, olar köp adamlary azdyrdylar» diýmek, köp adam butlar sebäpli dogry ýolundan azaşyp, olara ybadat etdi diýmekdir. Bu ýerde iş tersine aýdylan ýaly görünýär. Munuň meňzeşi: «Bu diňe şeýtandyr; ol öz dostlaryny gorkuzýar» diýen aýatdyr (Ali Imran, 175).

Ýagny, ol adamlary öz dostlary bilen gorkuzýar. Şeýle hem, butlara azaşdyrmak olaryň sebäbi bolandygy üçin degişli edilipdir; edil biriniň: «Dünýä meni aldady» diýşi ýaly. Aldaw dünýäsiniň sebäbi bolandygy üçin, aldaw oňa degişli edilýär.

«Kim maňa eýerse, ol mendendir» diýmek, ol meniň dinimdendir. «Kim maňa garşy çyksa, Sen Bagyşlaýjy we Rehim-şepagatlysyň» diýmek barada Suddi: «Kim maňa garşy çykyp, soňra toba etse...» diýdi. Muqatil ibn Hayýan: «Şirkden başga işlerde maňa garşy çyksa...» diýdi. Şeýle-de, Allah oňa şirk günäsiniň bagyşlanmajakdygyny bildirmezinden öň bu sözi aýdandygy hem aýdylýar.

«Eý, Rabbimiz! Sen biziň gizleýänimizi-de, äşgär edýänimizi-de bilýärsiň» diýmek, biziň işlerimizi bilýärsiň diýmekdir. Ibn Abbas we Muqatil: «Ybraýymyň Ismaýyly we onuň ejesini ekin bitmeýän jülgede ýerleşdirende, olara bolan söýgüsini we içki duýgusyny Allah bilýär» diýdiler. «Ýerde-de, gökde-de Allahdan hiç zat gizlin däldir» diýen söz barada: käbirleri munuň Ybraýymyň sözleriniň dowamy bolandygyny aýtdylar.

Köplük bolsa, «Ýerde-de, gökde-de Allahdan hiç zat gizlin däldir» diýen sözi Allahyň Özi aýdýar diýdi.

Gudratly we beýik Allahyň: «Ybraýym: “Eý, Rabbim! Bu şäheri howpsuz et” diýip aýdanyny hem ýatla» diýen sözi. Ýagny, Haram şäherini howpsuzlyk eýesi et; oňa giren adam howpsuz bolsun. «Meni daşda sakla» diýmek, meni uzak et diýmekdir.

«Meni we ogullarymy butlara ybadat etmekden daşda sakla» diýen sözde, «jannabtuhu ash-shay’a», «ajnabtuhu» we «jannabtuhu tajniban» diýlip ulanylsa-da, olaryň hemmesi bir many berýär. Eger Ybraýym (عليه السلام) butlara ybadat etmekden päk bolan bolsa, onuň bu dogasy nähili ýerlikli bolýar? Üstesine, onuň köp nesli butlara ybadat edipdir, onda dogasy nähili kabul boldy? Jogap: Ybraýymyň özüne eden dogasy, päkliginiň we berkararlygynyň artmagy üçindi.

Ogullary üçin eden dogasynda bolsa, öz bilinden bolan ogullaryny göz öňünde tutdy; olaryň hiç biri buta ybadat etmedi. Başga bir aýdyşa görä, ol imanly bolan nesilleri üçin dileg etdi.

«Eý, Rabbimiz! Meni we ene-atamy bagyşla» diýen söz barada, ene-atasy iman getirmedik bolsa, nädip olaryň günäsiniň geçilmegini dileýär diýen sowal ýüze çykýar. Ejesiniň musulman bolandygy aýdylýar. Şeýle hem, eger olar musulman bolup, toba etseler diýen manyda dileg edendigi aýdylýar.

Ýene-de, kakasynyň ýagdaýy aýdyň bolmazdan öň şeýle diýendigi aýdylýar. Allah Töwbe süresinde Haliliniň kakasy üçin bagyşlanma dilemeginiň sebäbini beýan edipdir. «Iman getirenleri hem» diýmek, ähli iman getirenleri bagyşla diýmekdir. «Hasap güni» diýmek, hasabyň ýüze çykyp aýan bolýan güni diýmekdir.

Başga bir aýdyşa görä, adamlaryň hasap üçin turjak güni göz öňünde tutulýar; hasap diýmek bilen onuň bolýan güni aňladylypdyr.

«Garrylyk ýaşymda maňa Ysmaýyly we Yshagy bagyş eden» diýmek, maňa berdi diýmekdir. «Takyk, Rabbim dogany eşidýändir». Ibn Abbas: «Ybraýyma Ysmaýyl 99 ýaşyndaka, Yshak bolsa 112 ýaşyndaka dünýä indi» diýdi. Said ibn Jubayr: «Ybraýym 117 ýaşyndaka oňa Yshak bilen hoş habar berildi» diýdi.

«Eý, Rabbim! Meni namazy berjaý edýän et» diýmek, namazy rükünleri bilen berjaý edýän we ony gorap saklaýanlardan et diýmekdir. «Neslimden hem» diýmek, neslimden namazy berjaý edýänleri et diýmekdir. «Eý, Rabbimiz! Dogamy kabul et» diýmek, amalymy we ybadatymy kabul et diýmekdir; ybadat hem doga diýlip atlandyrylýar.

Hadysda: «Doga ybadatyň ýiligidir» diýilýär. Başga bir aýdyşa görä, «Dogamy kabul et» diýmegi, dilegime jogap ber diýmekdir.