Ибраһимдың иман һәм ғибәҙәт доғалары
رَبِّ اجْعَلْ هَٰذَا الْبَلَدَ آمِنًا، وَاجْنُبْنِي، وَبَنِيَّ، أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنَامَ. رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ، فَمَنْ تَبِعَنِي، فَإِنَّهُ مِنِّي، وَمَنْ عَصَانِي، فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ. رَبَّنَا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ. رَبَّنَا لِيُقِيمُوا الصَّلَاةَ، فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ، وَارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَرَاتِ لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ. رَبَّنَا، إِنَّكَ تَعْلَمُ مَا نُخْفِي، وَمَا نُعْلِنُ، وَمَا يَخْفَىٰ عَلَى اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ فِي الْأَرْضِ، وَلَا فِي السَّمَاءِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي، وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ إِسْمَاعِيلَ، وَإِسْحَاقَ، إِنَّ رَبِّي لَسَمِيعُ الدُّعَاءِ. رَبِّ اجْعَلْنِي مُقِيمَ الصَّلَاةِ، وَمِنْ ذُرِّيَّتِي. رَبَّنَا وَتَقَبَّلْ دُعَاءِ. رَبَّنَا اغْفِرْ لِي، وَلِوَالِدَيَّ، وَلِلْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ يَقُومُ الْحِسَابُ.
رَبِّ اجْعَلْ هَٰذَا الْبَلَدَ آمِنًا وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنَامَ رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي وَمَنْ عَصَانِي فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ رَبَّنَا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنَا لِيُقِيمُوا الصَّلَاةَ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ وَارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَرَاتِ لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ رَبَّنَا إِنَّكَ تَعْلَمُ مَا نُخْفِي وَمَا نُعْلِنُ وَمَا يَخْفَىٰ عَلَى اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي السَّمَاءِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ إِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ إِنَّ رَبِّي لَسَمِيعُ الدُّعَاءِ رَبِّ اجْعَلْنِي مُقِيمَ الصَّلَاةِ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي رَبَّنَا وَتَقَبَّلْ دُعَاءِ رَبَّنَا اغْفِرْ لِي وَلِوَالِدَيَّ وَلِلْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ يَقُومُ الْحِسَابُ
Аудионы йөкләп булманы. Һуңыраҡ ҡабатлап ҡарағыҙ.
Раббым! Был ҡаланы имен ит һәм мине лә, улдарымды ла һындарға табыныуҙан һаҡла. Раббым! Ысынлап та, улар күп кешеләрҙе юлдан яҙҙырҙы. Кем миңә эйәрһә, ул минән; ә кем миңә ҡаршы килһә — Һин, ысынлап та, Ғәфү итеүсеһең, Рәхимлеһең. Раббыбыҙ! Ысынлап та, мин тоҡомомдоң бер өлөшөн иген үҫмәгән үҙәнгә, Һинең Хәрәм йортоң янына урынлаштырҙым. Раббыбыҙ! Улар намаҙ ҡылһын өсөн. Кешеләрҙең ҡайһы берҙәренең йөрәктәрен уларға ынтылышлы ит һәм уларҙы емештәр менән ризыҡландыр, бәлки, улар шөкөр итерҙәр. Раббыбыҙ! Ысынлап та, Һин беҙҙең йәшергәндәребеҙҙе лә, асыҡ ҡылғандарыбыҙҙы ла беләһең. Ерҙә лә, күктә лә Аллаһтан бер нәмә лә йәшерен ҡалмай. Ҡартайған сағымда миңә Исмәғил менән Исхаҡты бүләк иткән Аллаһҡа маҡтау! Ысынлап та, Раббым доғаны ишетеүсе. Раббым! Мине һәм тоҡомомдан булғандарҙы намаҙ ҡылыусыларҙан ит. Раббыбыҙ! Доғамды ҡабул ит. Раббыбыҙ! Хисап көнө еткәндә мине, ата-әсәмде һәм мөьминдәрҙе ярлыҡа.
Ибраһимдың доғаларының ҡеүәтле бер йыйылмаһы: «ижнибни» (اجْنُبْنِي — мине һаҡла), «ижғәлни» (اجْعَلْنِي — мине ит) һәм «лиғфир» (لِي اغْفِرْ — мине ярлыҡа) тигән һүҙ формаларын үҙ эсенә ала. Унда ширектән һаҡлауҙы, намаҙҙы тырышып үтәүҙе һәм мөьминдәрҙе ярлыҡауҙы һорау бар.
Шәйех Әбдуррахман әс-Сәғди тәфсире
Шәйех әс-Сәғди былай тип аңлата: «Ибраһим — пәйғәмбәрҙәрҙең атаһы һәм бер Аллаһҡа табыныусыларҙың имамы, әммә ул үҙе һәм балалары өсөн ширектән ҡурҡа! Был бер кемгә лә аҙашыуҙан тулыһынса именмен тип һанарға ярамағанын күрһәтә».
Имам Ибн Кәсир тәфсире
Ибн Кәсир былай тип билдәләй: «Намаҙ — диндең нигеҙе, шуға күрә Ибраһим үҙе һәм тоҡомдары намаҙҙы даими үтәһен тип доға ҡылған. Ата-әсәһе өсөн ғәфү һорауы атаһының мәжүси булып үлгәнлеге уға асыҡланмаҫ борон булған».
Әл-Багави тәфсире
Аллаһ Тәғәләнең һүҙҙәре: «…Ибраһимдың: “Раббым! Был ҡаланы…” — тип әйткәнен иҫкә төшөр…» — йәғни Мәккәне. «…имен ит…» — унда һәр кем именлектә булһын. «…һәм мине ситләштер…» — мине һаҡла.
«…мине һәм улдарымды һындарға табыныуҙан…» «Жәннәба шәй-ән», «әжнәба шәй-ән» һәм «ижтәнәба шәй-ән» тигән әйтемдәр мәғәнәләре буйынса бер үк.
Берәү һорарға мөмкин: «Ибраһим пәйғәмбәр үҙенең балаларының һындарға табыныуҙан һаҡланасағын белгән икән, уның был үтенесе ни дәрәжәлә урынлы? Әгәр уның тоҡомдарынан күп кеше һындарға табынған икән, доғаһы ҡабул ителгәнме?»
Яуап: был доға Ибраһимдың үҙе өсөн һаҡлауҙы һәм нығытыуҙы арттырыуҙы һорап ҡылынған. Ә тоҡомдары өсөн ҡылған доғаһында ул һындарға табынмаған балаларын күҙ уңында тотҡан. Икенсе фекергә ярашлы, ул тоҡомонан иман килтергәндәр өсөн доға ҡылған.
«…Раббым! Ысынлап та, улар күп кешеләрҙе юлдан яҙҙырҙы…» — йәғни күп кешеләрҙең хаҡ юлдан тайпылыуына сәбәп булдылар, һөҙөмтәлә улар һындарға табына башланы. Был һүҙҙәр әйләндерелгән мәғәнәлә ҡулланылған. Аллаһ Тәғәләнең: «Был — һеҙҙе үҙенең яҡлыларынан ғына ҡурҡытҡан шайтан…» («Әлү Ғимран» сүрәһе, 175-се аят) тигән һүҙҙәре лә шундай мәғәнәлә: йәғни ул уларҙы үҙенең яҡлылары менән ҡурҡыта.
Икенсе фекергә ярашлы, юлдан яҙҙырыу һындарға нисбәт ителә, сөнки улар быға сәбәп була. Мәҫәлән, берәү: «Мине донъя тормошо албырғатты», — тип әйтергә мөмкин. Албырғатыу донъя тормошона нисбәт ителә, сөнки ул һынау сәбәбе булып тора.
«…ә миңә эйәргән кеше, ысынлап та, минән…» — йәғни бер үк иманда һәм юлда.
«…ә миңә ҡаршы килгән кешене… ысынлап та, Һин — Ғәфү итеүсе, Рәхимле!» Әс-Сүдди әйткән: бының мәғәнәһе — «ә миңә ҡаршы килеп, шунан тәүбә иткән кешене…».
Мүҡатил ибн Хәййән әйткән: «Ә миңә ҡаршы килеп, ширектән кесе гонаһтар ҡылған кешене…».
Икенсе фекергә ярашлы, ул быны Аллаһ уға ширекте ғәфү итмәүе хаҡында хәбәр иткәнгә тиклем әйткән.
Аллаһ Тәғәләнең һүҙҙәре: «…Раббыбыҙ! Ысынлап та, мин тоҡомомдоң бер өлөшөн ултыраҡ иттем…» Бында «мин» бәйләүесе өлөшкә ҡағылышлы мәғәнәне белдерә. Аяттың мәғәнәһе: «Мин тоҡомомдан бер улды урынлаштырҙым».
«…иген үҫмәгән үҙәндә…» — унда һыу ҙа юҡ. Был — ике тау араһындағы үҙән булған Мәккә.
«…Һинең Хәрәм йортоң янында…» Аллаһ уны Хәрәм тип атаған, сөнки был Йорт янында башҡа йорттар янында тыйылмаған ҡайһы бер эштәрҙе ҡылыу тыйыла.
«…Раббыбыҙ! Улар намаҙ ҡылһын өсөн. Кешеләрҙең ҡайһы берҙәренең йөрәктәрен…» «Әфидә» һүҙе «фүәд» һүҙенең күплек формаһы.
«…уларға ынтылышлы ит…» — уларҙы һағынып, уларға ынтылып торһондар. Әс-Сүдди әйткән: уларҙың йөрәктәрен ошо урынға ынтылдыр.
Мүжәһид әйткән: әгәр ул «кешеләрҙең йөрәктәрен» тигән булһа, фарстар, румдар, төрөктәр һәм һиндтар унда һеҙҙең менән бергә тығыҙланып торор ине.
Сәғид ибн Жүбәйр әйткән: йәһүдтәр, христиандар һәм утҡа табыныусылар аҙашыуҙа булһа ла, ул «кешеләрҙең ҡайһы берҙәренең йөрәктәрен» тигән, бында мосолмандар күҙ уңында тотола.
«…һәм уларҙы емештәр менән ризыҡландыр…» — һыулы ауылдарҙың кешеләрен емештәр менән ризыҡландырғаның кеүек. «…бәлки, улар шөкөр итерҙәр!»
«…Раббыбыҙ! Ысынлап та, Һин беҙҙең йәшергәндәребеҙҙе лә, асыҡ ҡылғандарыбыҙҙы ла беләһең…» — эштәребеҙҙән.
Ибн Ғәббәс һәм Мүҡатил әйткән: һүҙ Исмәғил менән уның әсәһенең мин уларҙы урынлаштырған, иген булмаған үҙәндә йәшәүе тураһында бара.
«…Аллаһтан ерҙә лә, күктә лә бер нәмә лә йәшерен ҡалмай!» Бер фекергә ярашлы, был һүҙҙәрҙең барыһы ла Ибраһимдың телмәренең дауамы булып тора.
Мүфәссирҙәрҙең күпселеге «…Аллаһтан ерҙә лә, күктә лә бер нәмә лә йәшерен ҡалмай!» тигән һүҙҙәр Аллаһ Тәғәләнеке тип иҫәпләй. «…Ҡартайған сағымда миңә…» — мин ҡартайғас, миңә бирҙе.
«…Исмәғил менән Исхаҡты бүләк иткән Аллаһҡа маҡтау! Ысынлап та, Раббым доғаны, һис шикһеҙ, ишетә!» Ибн Ғәббәс әйткән: Ибраһимға туҡһан туғыҙ йәш булғанда Исмәғил, йөҙ ҙә ун ике йәш булғанда Исхаҡ тыуған.
Сәғид ибн Жүбәйр әйткән: Ибраһимға йөҙ ҙә ун ете йәш булғанда, уға Исхаҡтың тыуыуы хаҡында һөйөнсө хәбәр еткерелгән.
«…Раббым! Мине намаҙ ҡылыусыларҙан ит…» — йәғни намаҙҙы бөтә рөкөндәре менән һәм үҙ ваҡытында ҡылыусыларҙан ит.
«…һәм тоҡомомдан да…» — йәғни тоҡомомдан да намаҙ ҡылыусыларҙы бар ит.
«…Раббыбыҙ! Доғамды ҡабул ит…» — йәғни ғәмәлемде һәм ғибәҙәтемде ҡабул ит. Бында ғибәҙәт доға тип аталған. Икенсе фекергә ярашлы: доғама яуап бир. «…Раббыбыҙ! Мине һәм ата-әсәмде ярлыҡа…»
Берәү һорарға мөмкин: улар мөьмин булмағас, нисек ул ата-әсәһенә ғәфү һораған? Яуап: әсәһе иман килтергән, тип әйтелгән. Икенсе фекергә ярашлы, ул улар Аллаһҡа буйһоноп, тәүбә иткән осраҡта тип күҙ уңында тотҡан. Тағы бер фекергә ярашлы, ул быны атаһының хәле уға асыҡланғанға тиклем әйткән.
Аллаһ «Тәүбә» сүрәһендә яҡын дуҫының атаһы өсөн ғәфү һорағаны хаҡындағы эшен аҡлаған. «…һәм мөьминдәрҙе…» — йәғни бөтә мөьминдәрҙе ярлыҡа.
«…хисап көнө еткәндә…» — йәғни ул килеп еткәс һәм асыҡланғас.
Икенсе фекергә ярашлы, ул хисап көнөн, йәғни кешеләр хисап өсөн алдына баҫасаҡ көндө күҙ уңында тотҡан. Хисап көнө тигәндә кешеләрҙең күҙ уңында тотолоуы үҙенән-үҙе аңлашылғанлыҡтан, Аллаһ был һүҙбәйләнештә «кешеләр» һүҙен телгә алмаған.
«Сәхих Мөслим»дә (№ 2697) Әбү Һүрайранан риүәйәт ителә: мөьминдең ата-әсәһе һәм диндәге ҡәрҙәштәре өсөн ҡылған доғаһын Аллаһ Тәғәлә ҡабул итә.