Addu’o’in Annabi Ibrāhīm

Tafsirin Shaikh Abdurrahman as-Sa'di

Wannan kuwa shi ne ya zo da Hājar, uwar Ismā‘īl, tare da ɗanta Ismā‘īl, tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi, alhali yana jariri mai shan mama, daga Sham har ya saukar da su a Makka. A lokacin kuwa babu mazauna a cikinta, babu mai kira kuma babu mai amsawa. Da ya saukar da su, sai ya roƙi Ubangijinsa da wannan addu’a, cikin tawali’u da dogaro gare Shi: «Ya Ubangijinmu! Lalle ne ni, na zaunar da wani ɓangare na zuriyata»—wato, ba dukan zuriyata ba, domin Isḥāq yana Sham, sauran ’ya’yansa ma haka; Ismā‘īl da zuriyarsa ne kawai ya zaunar a Makka.

Kuma faɗinsa: «a cikin wani kwari da ba shi da shuka» yana nufin cewa ƙasar Makka ba ta dace da noma ba. «Ya Ubangijinmu! Domin su tsayar da salla»—wato, Ka sanya su masu tauhidi, masu tsayar da salla, domin tsayar da salla na daga cikin ibadun addini mafi muhimmanci kuma mafi falala. Wanda ya tsayar da ita, ya tsayar da addininsa.

«Sai Ka sanya zukatan wasu daga cikin mutane su karkata zuwa gare su»—wato, su ƙaunace su, su kuma ƙaunaci wurin da suke zaune. Sai Allah Ya amsa addu’arsa, Ya fitar da Muḥammad, tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi, daga zuriyar Ismā‘īl, har ya kira zuriyarsa zuwa ga addinin Musulunci da tafarkin babansu Ibrāhīm. Sai suka amsa masa, suka zama masu tsayar da salla. Allah Ya wajabta hajjin wannan Ɗaki da zuriyar Ibrāhīm ke zaune a wurinsa, Ya kuma sanya a cikinsa wani sirri mai ban mamaki, mai jan zukata.

Zukata na nufin zuwa hajji a gare shi, kuma ba sa gamsuwa da shi har abada; duk lokacin da bawa ya yawaita zuwa gare shi, sai ƙaunarsa da muradinsa su ƙaru. Wannan shi ne sirrin da ya sa Allah Maɗaukaki Ya jingina shi ga Zatinsa mai tsarki. «Kuma Ka azurta su da ’ya’yan itatuwa, tsammaninsu za su gode»—Allah Ya amsa addu’arsa, sai aka riƙa kawo mata ’ya’yan itatuwa iri-iri. Domin haka ne za ka ga Makka mai albarka, a kowane lokaci, cike da ’ya’yan itatuwa da arziki da ke zuwa mata daga kowane ɓangare.

Ba su kyautata musu ba [a wasu ruwayoyin, an ambaci ba su kyautata ba] yana daga cikin manyan ni’imomi. Kasancewarsu sun samu ’ya’ya a lokacin tsufa, alhali an fidda rai daga samun ’ya’ya, wata ni’ima ce kuma. Kasancewarsu annabawa salihai kuma shi ne mafi girma da falala. «Lalle ne Ubangijina Mai jin addu’a ne»—wato, Yana kusa da amsa wa wanda ya roƙe Shi. Na roƙe Shi, kuma bai kunyata fatana ba.

Wato, gumakan sun sa mutane da yawa suka ɓace. «To, wanda ya bi ni» a kan tauhidi da tsarkake ibada ga Allah, Ubangijin talikai, «to, lalle shi yana daga gare ni» saboda cikar dacewa; wanda ya ƙaunaci wasu mutane kuma ya bi su, yana shiga cikinsu. «Wanda kuma ya saɓa mini, to, lalle ne Kai Mai gafara ne, Mai jin ƙai.» Wannan ya nuna tausayi irin na Khalīl, tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi, domin ya roƙi Allah gafara da rahama ga masu saɓo.

Allah, Albarkoki da ɗaukaka su tabbata a gare Shi, Ya fi shi jin ƙai ga bayinsa; ba Ya azabtarwa sai wanda ya yi tawaye gare Shi.

«Ya Ubangijinmu! Ka gafarta mini, da iyayena, da muminai, a ranar da hisabi zai tsaya.» Allah Ya amsa masa a cikin dukkan waɗannan addu’o’in, sai dai addu’arsa ga mahaifinsa ta kasance ne saboda alƙawarin da ya yi masa. Da ya bayyana gare shi cewa mahaifinsa maƙiyi ne ga Allah, sai ya barranta daga gare shi.

Kuma ka tuna da Ibrāhīm, tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi, a wannan kyakkyawar halin, sa’ad da ya ce: «Ya Ubangijina! Ka sanya wannan gari»—wato, Harami—«amintacce.» Allah Ya amsa addu’arsa ta fuskar shari’a da ƙaddara: Ya sanya shi Harami a shari’a, kuma Ya sauƙaƙa abubuwan da suka tabbatar da haramcinsa bisa ƙaddara, kamar yadda aka sani. Har ma, babu wani azzalumi da ya nufe shi da mugunta face Allah Ya murƙushe shi, kamar yadda Ya yi wa rundunar giwa da sauran su.

Da ya roƙi tsaro ga garin, sai ya roƙa masa da ’ya’yansa tsaro, ya ce: «Ka kuma nesanta ni da ’ya’yana daga bautar gumaka»—wato, Ka sa ni da su mu kasance nesa da bautar gumaka da kusantar ta. Sannan ya bayyana abin da ya sa yake tsoron wannan a kansa da ’ya’yansa: yawan waɗanda suka faɗa cikin fitina kuma aka jarrabe su da bautar gumaka.

Sannan ya yi addu’a wa kansa da zuriyarsa, ya ce: «Ya Ubangijina! Ka sanya ni mai tsayar da salla, da kuma daga zuriyata. Ya Ubangijinmu! Ka karɓi addu’ata.»

Wato, Kai Ka fi mu saninmu, saboda haka muna roƙonKa, cikin tafiyar da al’amuranmu da tarbiyantar da mu, Ka sauƙaƙa mana abubuwan da muka sani da waɗanda ba mu sani ba, waɗanda suka dace da iliminka da rahamarka. «Babu wani abu da ke ɓuya ga Allah a cikin ƙasa ko sama.» Daga cikin waɗannan abubuwa akwai wannan addu’a, wadda Khalīl bai yi niyyar komai da ita ba sai alheri da yawaita godiya ga Allah, Ubangijin talikai.

Tafsirin Imām Ibn Kathir

Sannan ya ce: «Ya Ubangijina! Ka sanya ni mai tsayar da salla»—wato, mai kiyaye ta kuma mai tsayar da iyakokinta. «Da kuma daga zuriyata»—wato, Ka sanya su ma masu tsayar da salla. «Ya Ubangijinmu! Ka karɓi addu’ata»—wato, Ka karɓi dukkan abin da na roƙe Ka.

Ibn Jarīr ya ce: Allah Maɗaukaki yana ba da labari game da Ibrāhīm, Khalīlinsa, cewa ya ce: «Ya Ubangijinmu! Lalle ne Kai Ka san abin da muke ɓoyewa da abin da muke bayyanawa.» Wato, Kai Ka san manufata a cikin addu’ata da abin da na nufa da addu’ata ga mutanen wannan gari. Manufata ita ce neman yardarka da tsarkake ibada gare Ka, domin Kai Ka san dukkan abubuwa, na bayyane da na ɓoye, kuma babu abin da ke ɓuya gare Ka daga cikinsu a cikin ƙasa ko sama.

Sannan ya gode wa Ubangijinsa, Mai girma da ɗaukaka, saboda Ya azurta shi da ’ya’ya a lokacin tsufa, ya ce: «Godiya ta tabbata ga Allah, Wanda Ya ba ni Ismā‘īl da Isḥāq a lokacin tsufa. Lalle ne Ubangijina Mai jin addu’a ne.» Wato, Shi Yana amsa wa wanda ya roƙe Shi, kuma Ya amsa mini a cikin abin da na roƙe Shi na samun ’ya’ya.

«Ya Ubangijinmu! Ka gafarta mini da iyayena.» Wasu sun karanta shi da mufuradi: «da mahaifina». Wannan kuwa ya faru ne kafin ya barranta daga mahaifinsa, bayan da ya bayyana masa cewa maƙiyi ne ga Allah Maɗaukaki. «Da muminai»—wato, dukkan muminai.

«A ranar da hisabi zai tsaya»—wato, ranar da za Ka yi wa bayinka hisabi, Ka saka musu bisa ayyukansu: idan alheri ne, alheri ne; idan sharri ne, sharri ne. Allah ne Mafi sani.

Abdullāh bn Wahb ya ce: Amr bn al-Ḥārith ya ba mu labari, cewa Bakr bn Sawādah ya ba shi labari, daga Abd al-Raḥmān bn Jubayr, daga Abdullāh bn Amr: Manzon Allah, tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi, ya karanta maganar Ibrāhīm: «Ya Ubangijina! Lalle ne su sun ɓatar da mutane da yawa; to, wanda ya bi ni, lalle yana daga gare ni, wanda kuma ya saɓa mini, lalle ne Kai Mai gafara ne, Mai jin ƙai» da kuma maganar Īsā, tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi: «Idan Ka azabtar da su, to, lalle su bayinka ne; idan kuma Ka gafarta musu, to, lalle Kai ne Mabuwayi, Mai hikima.»

Sai ya ɗaga hannuwansa ya ce: “Ya Allah, al’ummata! Ya Allah, al’ummata! Ya Allah, al’ummata!” Sai ya yi kuka. Allah Ya ce: “Je zuwa ga Muḥammad—Ubangijinka kuwa Mafi sani ne—ka tambaye shi me ya sa yake kuka.” Sai Jibrīl, tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi, ya zo gare shi ya tambaye shi.

Manzon Allah, tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi, ya gaya masa abin da ya faɗa. Sai Allah Ya ce: “Je zuwa ga Muḥammad ka gaya masa: Lalle ne za Mu yarda da kai game da al’ummarka, kuma ba Za Mu ɓata maka rai ba.” Sannan [ya ce]: “Ya Jibrīl!”

Wannan yana nuna cewa wannan addu’a ta biyu ce, bayan addu’ar farko da ya yi lokacin da ya juya ya bar Hājar da ɗanta—kafin gina Ɗaki—kuma wannan addu’ar ta faru ne bayan an gina shi, domin ƙarfafa roƙo da kwadayin samun alheri daga Allah, Mai girma da ɗaukaka. Saboda haka ya ce: «a wurin Ɗakinka mai alfarma». Maganarsa: «Ya Ubangijinmu! Domin su tsayar da salla»—Ibn Jarīr ya ce tana da alaƙa da kalmar «mai alfarma»; wato, Na sanya shi Harami ne domin mazaunansa su sami damar tsayar da salla a wurinsa.

«Sai Ka sanya zukatan wasu daga cikin mutane su karkata zuwa gare su.» Ibn Abbās, Mujāhid da Sa‘īd bn Jubayr sun ce: Da ya ce, “zukatan mutane”, da mutanen Farisa, Rumawa, Yahudawa, Kiristoci da sauran mutane duk sun yi cunkoso a wurinsu. Amma ya ce: «na wasu daga cikin mutane», don haka ya ware musulmi da shi. «Kuma Ka azurta su da ’ya’yan itatuwa»—wato, domin hakan ya taimaka musu wajen yi maka biyayya.

Kamar yadda kwarin ba shi da shuka, Ka sanya musu ’ya’yan itatuwa da za su ci. Allah Ya amsa addu’arsa, kamar yadda Ya ce: «Shin, ba Mu sanya musu Harami mai aminci ba, wanda ake kawo masa ’ya’yan itatuwa iri-iri, arziki daga gare Mu?» (Al-Qaṣaṣ: 57). Wannan yana daga cikin tausayi, karamci, rahama da albarkarSa, Maɗaukaki, domin babu itacen da ke ba da ’ya’ya a cikin Makka, Harami, amma ana kawo mata ’ya’yan itatuwan da ke kewaye da ita, saboda amsa addu’ar Khalīlinsa Ibrāhīm, tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi.

Allah Maɗaukaki yana ambaton wannan a matsayin hujja ga mushrikai Larabawa: Makka, Harami, an kafa ta tun farko ne domin bautar Allah Shi kaɗai, ba tare da abokin tarayya ba. Ibrāhīm, wanda ta dalilinsa garin ya bunƙasa kuma ya zauna, ya barranta daga duk wanda ya bauta wa wanin Allah. Ya roƙi Makka tsaro, ya ce: «Ya Ubangijina! Ka sanya wannan gari amintacce.»

Allah Ya amsa masa, kamar yadda Ya ce: «Shin, ba su ga cewa Mun sanya Harami mai aminci ba, alhali ana fizge mutane daga kewaye da su?» Kuma Ya ce: «Lalle ne, Ɗaki na farko da aka sanya wa mutane shi ne wanda yake Bakkah, mai albarka ne kuma shiriya ce ga talikai. A cikinsa akwai ayoyi bayyanannu, matsayin Ibrāhīm; kuma wanda ya shiga cikinsa, ya kasance amintacce.» A cikin wannan labari kuma Ya ce: «Ya Ubangijina!

Ka sanya wannan gari amintacce», yana nuna cewa ya yi wannan addu’a ne bayan an gina garin. Saboda haka ya ce: «Godiya ta tabbata ga Allah, Wanda Ya ba ni Ismā‘īl da Isḥāq a lokacin tsufa.» Sanannen abu ne cewa Ismā‘īl ya girme Isḥāq da shekara goma sha uku. Amma a lokacin da ya kai Ismā‘īl da mahaifiyarsa, yana jariri, zuwa wurin Makka, shi ma ya yi addu’a ya ce: «Ya Ubangijina!

Ka sanya wannan gari ya zama amintacce», kamar yadda muka yi cikakken bayani a can cikin Suratul Baƙara. Ya ce: «Ka kuma nesanta ni da ’ya’yana daga bautar gumaka.» Ya kamata kowane mai addu’a ya roƙi Allah domin kansa, iyayensa da zuriyarsa.

Sannan ya ambaci cewa halittu da yawa sun faɗa cikin fitinar gumaka, shi kuma ya barranta daga masu bauta musu, ya mayar da al’amarinsu ga Allah: idan Ya so, zai azabtar da su; idan Ya so, zai gafarta musu, kamar yadda Īsā, tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi, ya ce: «Idan Ka azabtar da su, to, lalle su bayinka ne; idan kuma Ka gafarta musu, to, lalle Kai ne Mabuwayi, Mai hikima.» Wannan ba ya nufin komai sai mayar da al’amarin ga nufin Allah Maɗaukaki; ba ya halatta a fahimci cewa abin zai faru. (Al-‘Ankabūt: 67; Āl ‘Imrān: 96–97; Ibrāhīm: 39; Al-Baqarah: 126; Al-Mā’idah: 118).

Tafsirin al-Baghawi

Maganarsa, Mai girma da ɗaukaka: «Ya Ubangijinmu! Lalle ne ni, na zaunar da wani ɓangare na zuriyata»—ya kawo kalmar «min» domin nuna wani ɓangare ne. Ma’anar ayar ita ce: Na zaunar da wani daga cikin zuriyata, wato ɗa. «A cikin wani kwari da ba shi da shuka»—wato Makka, domin Makka kwari ne tsakanin duwatsu.

«A wurin Ɗakinka mai alfarma»—Ya kira shi mai alfarma ne domin abubuwan da aka haramta a wurinsa ba a haramta su a wasu wurare ba.

Abd al-Wāḥid bn Aḥmad al-Malīḥī ya ba mu labari, Aḥmad bn Abdullāh al-Nu‘aymī ya ba mu labari, Muḥammad bn Yūsuf ya ba mu labari, Muḥammad bn Ismā‘īl ya ba mu labari, Abdullāh bn Muḥammad ya ba mu labari, Abd al-Razzāq ya ba mu labari, Ma‘mar ya ba mu labari daga Ayyūb al-Sakhtiyānī da Kathīr bn al-Muṭṭalib bn Abī Wadā‘ah—ɗayansu yana ƙara wa ɗayan wani abu—daga Sa‘īd bn Jubayr, cewa Ibn Abbās ya ce: Farkon lokacin da mata suka sa ɗamarar ƙyalle shi ne uwar Ismā‘īl; ta ɗaura ƙyalle domin ta ɓoye alamarta daga Sārah.

Sannan Ibrāhīm, tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi, ya zo da ita da ɗanta Ismā‘īl, tana shayar da shi, har ya ajiye su kusa da Ɗaki, a ƙarƙashin wata bishiyar dom, a saman wurin Masallaci, a wajen da Zamzam yake. A lokacin babu kowa a Makka, babu ruwa a cikinta. Ya ajiye su a can, ya ajiye kusa da su wata jaka da dabino da wata surruka da ruwa. Sannan Ibrāhīm ya juya ya tafi.

Uwar Ismā‘īl ta bi shi, ta ce: “Ya Ibrāhīm! Ina za ka, kana barinmu a wannan kwarin da babu mutane ko wani abu a cikinsa?” Ta yi ta faɗa masa haka sau da yawa, amma bai waiwaya gare ta ba. Sai ta ce masa: “Allah ne Ya umurce ka da haka?”

Ya ce: “I.” Ta ce: “To, ba zai yashe mu ba.” Sannan ta koma.

Ibrāhīm ya ci gaba da tafiya. Da ya kai wani ƙunƙuru na dutse inda ba sa ganinsa, sai ya fuskanci Ɗaki, ya ɗaga hannuwansa ya yi addu’a da waɗannan addu’o’in: «Ya Ubangijinmu! Lalle ne ni, na zaunar da wani ɓangare na zuriyata a cikin wani kwari da ba shi da shuka», har zuwa «za su gode».

Uwar Ismā‘īl ta shayar da Ismā‘īl kuma ta sha ruwan, har ruwan da ke cikin surrukar ya ƙare. Ita ta ji ƙishirwa, ɗanta ma ya ji ƙishirwa; sai ta dinga kallonsa yana birgima—ko kuma ya ce yana murɗawa. Ta tafi saboda ba ta son kallonsa. Sai ta ga al-Ṣafā ne dutse mafi kusa da ita a duniya.

Ta hau kansa, ta fuskanci kwarin tana dubawa ko za ta ga wani, amma ba ta ga kowa ba. Sai ta sauko daga al-Ṣafā. Da ta isa kwarin, ta ɗaga gefen rigarta, ta yi gudu kamar mutum mai gajiyar ƙwarai har ta tsallake kwarin. Sannan ta je al-Marwah, ta hau kansa ta duba ko za ta ga wani, amma ba ta ga kowa ba.

Ta yi haka sau bakwai. Ibn Abbās ya ce: Annabi, tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi, ya ce: “Saboda haka ne mutane suke sa‘ayi tsakanin duwatsun biyu.”

Da ta hau al-Marwah, sai ta ji wani sauti. Ta ce: “Shiru!” tana nufin kanta, sannan ta saurara, sai ta sake jin sautin. Ta ce: “Na ji ka; idan kana da taimako, to, taimaka!” Sai ga mala’ika a wurin Zamzam. Ya haƙa da diddigensa—ko kuma ya ce da fikafikinsa—har ruwa ya bayyana.

Sai ta yi ta kutsawa cikinsa tana cewa da hannunta haka, tana ɗibo ruwa cikin surrukarta, alhali ruwan yana ƙara bubbugowa bayan ta ɗiba. Ibn Abbās ya ce: Annabi, tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi, ya ce: “Allah Ya ji ƙan uwar Ismā‘īl! Da ta bar Zamzam—ko kuma ya ce: da ba ta ɗibo ruwan—da Zamzam ta zama maɓuɓɓuga mai gudana.”

Ya ce: Sai ta sha ruwan, ta shayar da ɗanta. Mala’ikan ya ce mata: “Kada ku ji tsoron halaka, domin a nan ne Ɗakin Allah yake. Wannan yaron da babansa ne za su gina shi, kuma lalle Allah ba Ya tozarta mutanen Ɗakinsa.” Wurin Ɗaki yana ɗan ɗaga sama da ƙasa kamar tudu.

Ambaliya tana zuwa ta ɗauke ta daga dama da hagu, kuma haka ta ci gaba har wata tawaga ta Jurhum—ko wani gida daga Jurhum—ta wuce ta hanyarsu daga hanyar Kudā’. Sai suka sauka a ƙasan Makka. Suka ga wani tsuntsu yana shawagi a wuri guda, sai suka ce: “Lalle wannan tsuntsu yana shawagi a kan ruwa. Mun san wannan kwari; ba ruwa a cikinsa.”

Sai suka aika mutum ɗaya ko biyu. Suka tarar da ruwa, suka dawo suka ba su labari. Sai suka zo, uwar Ismā‘īl tana kusa da ruwan. Suka ce: “Za ki ba mu izinin mu zauna kusa da ke?” Ta ce: “I, amma ba ku da haƙƙi a cikin ruwan.”

Suka ce: “To.” Ibn Abbās ya ce: Annabi, tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi, ya ce: “Wannan ya faranta wa uwar Ismā‘īl rai, domin tana son zama da mutane.” Sai suka sauka, suka aika wa iyalansu, su ma suka zo suka zauna tare da su. Da wasu gidaje suka zauna a wurin, yaron ya girma, ya koyi Larabci daga gare su, kuma ya zama wanda suke so kuma suke sha’awa.

Da ya balaga, suka aurar da shi ga wata mace daga cikinsu. Uwar Ismā‘īl ta rasu. Sai Ibrāhīm ya zo bayan Ismā‘īl ya yi aure domin ya duba iyalansa… Mun kawo wannan labarin a Suratul Baƙara.

Maganar Allah Maɗaukaki: «Ya Ubangijinmu! Domin su tsayar da salla; sai Ka sanya zukatan wasu daga cikin mutane»—«zukata» jam’in fu’ād ne. «Su karkata zuwa gare su» yana nufin su yi marmari da ƙauna zuwa gare su. Al-Suddī ya ce: Ma’anarsa, Ka karkatar da zukatansu zuwa wannan wuri.

Mujāhid ya ce: Da ya ce “zukatan mutane”, Farisawa, Rumawa, Turkawa da Indiyawa duk sun yi cunkoso gare ku. Sa‘īd bn Jubayr ya ce: Yahudawa, Kiristoci da Majūsawa duk da sun yi aikin hajji, amma ya ce «zukatan wasu daga cikin mutane», wato musulmi. «Kuma Ka azurta su da ’ya’yan itatuwa»—irin abin da Ka azurta mazauna ƙauyukan da suke da ruwa da shi. «Tsammaninsu za su gode.»

«Ya Ubangijina! Lalle ne su sun ɓatar da mutane da yawa»—yana nufin mutane da yawa sun kauce wa tafarkin shiriya saboda gumakan, har suka bauta musu. Wannan juyawar magana ce; kwatankwacinta shi ne faɗin Allah Maɗaukaki: «Shaidan ne kawai yake tsoratar da masoyansa» (Āl ‘Imrān: 175), wato, yana tsoratar da mutane da masoyansa. An kuma ce, an jingina ɓatarwa ga gumakan domin su ne sababi; kamar yadda mutum ke cewa: “Duniya ta fitine ni,” yana jingina fitinar ga duniya domin ita ce sababin fitinar.

«To, wanda ya bi ni, lalle shi yana daga gare ni»—wato, yana daga cikin mutanen addinina. «Wanda kuma ya saɓa mini, lalle ne Kai Mai gafara ne, Mai jin ƙai.» Al-Suddī ya ce: Ma’anarsa, wanda ya saɓa mini sannan ya tuba. Muqātil bn Ḥayyān ya ce: Wanda ya saɓa mini a abin da bai kai shirka ba.

An kuma ce ya faɗi haka ne kafin Allah Ya sanar da shi cewa ba Ya gafarta shirka daga mutane.

«Ya Ubangijinmu! Lalle ne Kai Ka san abin da muke ɓoyewa da abin da muke bayyanawa»—na al’amuranmu. Ibn Abbās da Muqātil sun ce: Yana nufin baƙin cikin da ya ji saboda Ismā‘īl da mahaifiyarsa, lokacin da ya zaunar da su a cikin kwari marar shuka. «Babu wani abu da ke ɓuya ga Allah a cikin ƙasa ko sama.»

An ce wannan yana cikin maganar Ibrāhīm. Mafi yawan malamai sun ce Allah Maɗaukaki ne ke cewa: «Babu wani abu da ke ɓuya ga Allah a cikin ƙasa ko sama.»

Maganar Allah Maɗaukaki: «Kuma lokacin da Ibrāhīm ya ce: Ya Ubangijina! Ka sanya wannan gari»—yana nufin Harami—«amintacce», wato mai aminci, wanda ake samun tsaro a cikinsa. «Kuma Ka nesanta ni»—wato, Ka nisantar da ni—«da ’ya’yana daga bautar gumaka.» Ana cewa: “Na nesanta shi daga wani abu”, “na sanya shi nesa”, ko “na nisanci wani abu”; dukansu suna da ma’ana ɗaya.

Idan aka ce: Ibrāhīm, tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi, ya kasance an kiyaye shi daga bautar gumaka, ta yaya wannan roƙo ya dace? Kuma da yawa daga cikin ’ya’yansa sun bauta wa gumaka; to, ina amsar addu’arsa? Amsa ita ce: Ibrāhīm ya yi wannan addu’a ne domin a ƙara masa kariya da tabbatarwa. Game da ’ya’yansa kuwa, ya nufi ’ya’yansa na cikinsa, kuma babu ɗayansu da ya bauta wa gumaka. An kuma ce ya nufi ’ya’yansa waɗanda suka kasance muminai.

«Ya Ubangijinmu! Ka gafarta mini da iyayena.» Idan aka tambaya: Ta yaya ya nemi gafara ga iyayensa alhali ba su kasance muminai ba? An ce mahaifiyarsa ta musulunta. An kuma ce yana nufin: idan sun musulunta suka tuba. An kuma ce ya faɗi haka ne kafin ya fahimci al’amarin mahaifinsa.

Allah Maɗaukaki ya bayyana uzurin Khalīlinsa, tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi, game da neman gafara ga mahaifinsa a cikin Suratut Tawbah. «Da muminai»—wato, Ka gafarta wa dukkan muminai. «A ranar da hisabi zai tsaya»—wato, ya bayyana kuma ya bayyanu. An kuma ce yana nufin ranar da mutane za su tsaya domin a yi musu hisabi; an wadatu da ambaton hisabi domin ma’anarsa ta fahimtu.

«Godiya ta tabbata ga Allah, Wanda Ya ba ni a lokacin tsufa»—wato, Ya ba ni—«Ismā‘īl da Isḥāq. Lalle ne Ubangijina Mai jin addu’a ne.» Ibn Abbās ya ce: An haifi Ismā‘īl ga Ibrāhīm alhali yana ɗan shekara casa’in da tara, an kuma haifi Isḥāq alhali yana shekara ɗari da goma sha biyu. Sa‘īd bn Jubayr ya ce: An yi wa Ibrāhīm bushara da Isḥāq alhali yana shekara ɗari da goma sha bakwai.

«Ya Ubangijina! Ka sanya ni mai tsayar da salla»—yana nufin cikin waɗanda suke tsayar da salla da rukunan ta kuma suke kiyaye ta. «Da kuma daga zuriyata»—yana nufin Ka sanya wasu daga zuriyata su zama masu tsayar da salla. «Ya Ubangijinmu!

Ka karɓi addu’ata»—wato, aikina da ibadata; an kira ibada addu’a. A cikin hadisi ya zo: “Addu’a ita ce ƙashin ibada.” An kuma ce ma’anarsa: Ka amsa addu’ata.