શિર્કથી રક્ષણ અને નમાઝ

શેખ અબ્દુર્રહમાન અસ-સાદીની તફસીર

ઇબ્રાહીમ અ. સ. હિજરને—જે ઇસ્માઇલ અ. સ. ની માતા હતાં—અને દૂધ પીતાં તેમના પુત્ર ઇસ્માઇલ અ. સ. ને શામથી મક્કા લઈ આવ્યા. તે સમયે મક્કામાં કોઈ વસવાટ કરતું ન હતું; ન કોઈ બોલાવનાર હતો, ન કોઈ જવાબ આપનાર. તેમણે તે બંનેને ત્યાં મૂક્યા પછી પોતાના પાલનહારને આ દુઆ કરી.

તેમણે પોતાના પાલનહાર પર ભરોસો રાખીને અને વિનમ્રતાથી કહ્યું: «હે અમારા પાલનહાર! મેં મારા સંતાનમાંથી અમુકને વસાવ્યા છે.» એટલે કે, તેમના બધાં સંતાનને નહીં; ઇસ્હાક અ. સ. અને તેમના બીજા પુત્રો શામમાં હતા. તેમણે મક્કામાં ફક્ત ઇસ્માઇલ અ.

સ. અને તેમના વંશજોને વસાવ્યા. «એક એવી ખીણમાં જ્યાં ખેતી થતી નથી»—કારણ કે મક્કાની જમીન ખેતી માટે યોગ્ય નથી. «હે અમારા પાલનહાર! જેથી તેઓ નમાઝ કાયમ કરે.» એટલે કે, તેમને એકેશ્વરવાદી અને નમાઝ કાયમ કરનારા બનાવ, કારણ કે નમાઝ કાયમ કરવી ધાર્મિક ઉપાસનાઓમાં સૌથી વિશિષ્ટ અને શ્રેષ્ઠ ઉપાસનાઓમાંથી છે.

જે નમાઝ કાયમ કરે છે, તે પોતાનો ધર્મ પણ કાયમ કરે છે. «તો લોકોમાંથી કેટલાકનાં હૃદયોને તેમની તરફ ઝુકાવી દે.» એટલે કે, તેઓને અને જ્યાં તેઓ વસે છે તે સ્થળને પ્રેમ કરનારાં બનાવ. અલ્લાહે તેમની દુઆ કબૂલ કરી અને ઇસ્માઇલ અ. સ. ના વંશમાંથી મુહમ્મદ ﷺને મોકલ્યા.

તેમણે પોતાના વંશજોને ઇસ્લામ ધર્મ અને તેમના પિતા ઇબ્રાહીમ અ. સ. ના મિલ્લત તરફ બોલાવ્યા; તેઓએ તેમનો સ્વીકાર કર્યો અને નમાઝ કાયમ કરનારા બન્યા. અલ્લાહે આ ઘરની હજ ફરજ કરી, જ્યાં ઇબ્રાહીમ અ. સ. ના વંશજોને વસાવ્યા હતા, અને તેમાં હૃદયોને પોતાની તરફ ખેંચતું એક અદ્ભુત રહસ્ય મૂક્યું.

લોકો તેની હજ કરવા જાય છે, છતાં તેમનું મન કદી ભરાતું નથી; બંદો જેટલી વાર ત્યાં જાય, તેટલી તેની ઝંખના, લગાવ અને તીવ્ર ઇચ્છા વધે છે. આ જ રહસ્ય છે કે અલ્લાહે આ ઘરને પોતાની પવિત્ર જાત સાથે સંબંધિત કર્યું. «અને તેમને ફળોમાંથી રોજી આપ, જેથી તેઓ આભાર માને.» અલ્લાહે તેમની દુઆ કબૂલ કરી; તેથી દરેક પ્રકારનાં ફળો ત્યાં લાવવામાં આવે છે.

તમે દરેક સમયે પવિત્ર મક્કાને ફળોથી ભરપૂર અને દરેક બાજુથી રોજી આવતી જોઈ શકો છો.

વૃદ્ધાવસ્થામાં સંતાન મળવું તેમની સૌથી મોટી નેઅમતોમાંની એક હતી; સંતાન થવાની આશા ન રહી હોય ત્યારે સંતાન મળવું બીજી નેઅમત હતી; અને તેઓ નેક પયગંબરો બન્યા—એ તો સૌથી મહાન અને શ્રેષ્ઠ નેઅમત હતી. «નિશ્ચિતપણે મારો પાલનહાર દુઆ સાંભળનાર છે.» એટલે કે, તે દુઆ કરનારની દુઆનો જવાબ નજીકથી આપે છે. મેં તેને દુઆ કરી, તો તેણે મારી આશા નિષ્ફળ ન જવા દીધી.

«તેઓને કારણે ઘણા લોકો પથભ્રષ્ટ થયા.» «તો જે કોઈ મારું અનુસરણ કરે, તે ખરેખર મારો છે.» એટલે કે, તૌહીદ અને સમગ્ર સૃષ્ટિના પાલનહાર અલ્લાહ માટેની નિષ્ઠામાં જે સંદેશ હું લાવ્યો છું તેનું અનુસરણ કરે; તેની સાથે તેની સંપૂર્ણ સંમતિ છે. જે કોઈ સમુદાયને પ્રેમ કરે અને તેનું અનુસરણ કરે, તે તેમાં સામેલ થઈ જાય છે.

«અને જે મારી અવજ્ઞા કરે, તો નિઃશંક તું માફ કરનાર, દયાળુ છે.» આ ખલીલ અ. સ. ની કરુણા હતી કે તેમણે અવજ્ઞા કરનારાઓ માટે અલ્લાહ પાસે માફી અને દયાની દુઆ કરી. અલ્લાહ તબારક વ તઆલા પોતાના બંદાઓ પર તેમના કરતાં પણ વધુ દયાળુ છે; તે ફક્ત પોતાની સામે બળવો કરનારને જ સજા આપે છે.

«હે અમારા પાલનહાર! હિસાબનો દિવસ આવી પહોંચે ત્યારે મને, મારા માતા-પિતાને અને ઈમાનવાળાઓને માફ કર.» અલ્લાહે આ બાબતમાં તેમની દુઆ કબૂલ કરી; પરંતુ તેમના પિતા માટેની દુઆ તેમણે આપેલા વચનને કારણે કરી હતી. પછી જ્યારે તેમને સ્પષ્ટ થઈ ગયું કે તેમના પિતા અલ્લાહના શત્રુ છે, ત્યારે તેઓ તેમનાથી અળગા થઈ ગયા.

«અને ઇબ્રાહીમ અ. સ. ની આ સુંદર સ્થિતિને યાદ કરો, જ્યારે તેમણે કહ્યું: “હે મારા પાલનહાર! આ શહેર”—એટલે કે હરમ—“ને સુરક્ષિત બનાવ.”» અલ્લાહે તેમની દુઆનો ધાર્મિક રીતે પણ અને તદબીરરૂપે પણ જવાબ આપ્યો. તેણે તેને શરઈ રીતે હરમ બનાવ્યું અને તદબીરરૂપે તેની પવિત્રતા જળવાય તેવાં કારણો ઊભાં કર્યાં.

આ જાણીતી વાત છે કે કોઈ જાલિમે તેને નુકસાન પહોંચાડવાનો ઇરાદો કર્યો, તો અલ્લાહે તેને તોડી પાડ્યો—જેમ તેણે હાથીવાળાઓ અને અન્ય લોકો સાથે કર્યું. જ્યારે તેમણે શહેર માટે સુરક્ષાની દુઆ કરી, ત્યારે પોતાના અને પોતાના પુત્રો માટે પણ સુરક્ષાની દુઆ કરી: «અને મને તથા મારા સંતાનને મૂર્તિઓની પૂજાથી દૂર રાખ.» એટલે કે, મને અને તેમને મૂર્તિપૂજાથી તથા તેની નજીક જવાથી પણ દૂર રાખ. પછી તેમણે મૂર્તિપૂજામાં ફસાઈ ગયેલા અને તેની કસોટીમાં પડેલા લોકોની મોટી સંખ્યાને કારણે પોતાના અને પોતાના સંતાનો માટેનો ભય જણાવ્યો.

પછી તેમણે પોતાના અને પોતાના સંતાન માટે દુઆ કરી: «હે મારા પાલનહાર! મને નમાઝ કાયમ કરનારો બનાવ અને મારા સંતાનમાંથી પણ; હે અમારા પાલનહાર! મારી દુઆ કબૂલ કર.»

«હે અમારા પાલનહાર! તું જાણે છે કે અમે શું છુપાવીએ છીએ અને શું જાહેર કરીએ છીએ.» એટલે કે, તું અમારા કરતાં અમને વધુ સારી રીતે જાણે છે. તારા જ્ઞાન અને રહેમતને અનુરૂપ, જાણીતી અને અજાણી બાબતોમાંથી જે અમારા માટે યોગ્ય હોય તે સુલભ કરી આપ.

«ધરતી કે આકાશમાં કોઈ પણ વસ્તુ અલ્લાહથી છુપાયેલી નથી.» આ દુઆ પણ તેમાં સામેલ છે; ખલીલ અ. સ. એ તેનો ઇરાદો ફક્ત કલ્યાણ અને સમગ્ર સૃષ્ટિના પાલનહાર અલ્લાહનો વધુ આભાર માનવાનો રાખ્યો હતો.

ઇમામ ઇબ્ન કસીરની તફસીર

પછી તેમણે કહ્યું: «હે મારા પાલનહાર! મને નમાઝ કાયમ કરનારો બનાવ.» એટલે કે, નમાઝની પાબંદી કરનારો અને તેની હદોનું પાલન કરનારો બનાવ. «અને મારા સંતાનમાંથી પણ» એટલે કે, તેમને પણ નમાઝ કાયમ કરનારા બનાવ. «હે અમારા પાલનહાર! મારી દુઆ કબૂલ કર»—મેં જે કંઈ માગ્યું છે તે બધામાં.

ઇબ્ન જરીરે કહ્યું: અલ્લાહ પોતાના ખલીલ ઇબ્રાહીમ અ. સ. વિશે જણાવે છે કે તેમણે કહ્યું: «હે અમારા પાલનહાર! તું જાણે છે કે અમે શું છુપાવીએ છીએ અને શું જાહેર કરીએ છીએ.» એટલે કે, મારી દુઆમાં મારો આશય અને આ શહેરના લોકો માટેની દુઆ કરવાનો મારો હેતુ તું જાણે છે.

મારો હેતુ ફક્ત તારી પ્રસન્નતા મેળવવાનો અને તારા માટે નિષ્ઠાવાન રહેવાનો છે. તું દરેક વસ્તુને, તેની બાહ્ય અને આંતરિક બંને સ્થિતિને જાણે છે; ધરતી કે આકાશમાંની કોઈ વસ્તુ તારાથી છુપાયેલી નથી.

પછી તેમણે વૃદ્ધાવસ્થામાં સંતાન આપવાની નેઅમત બદલ પોતાના અઝ્ઝ વ જલ્લ પાલનહારનો આભાર વ્યક્ત કર્યો: «બધી પ્રશંસા અલ્લાહને, જેણે વૃદ્ધાવસ્થામાં મને ઇસ્માઇલ અને ઇસ્હાક આપ્યા. નિઃશંક મારો પાલનહાર દુઆ સાંભળનાર છે.» એટલે કે, તે દુઆ કરનારની દુઆ કબૂલ કરે છે. સંતાન માટે મેં જે માગ્યું હતું તેમાં તેણે મારી દુઆ કબૂલ કરી.

«હે અમારા પાલનહાર! મને અને મારા માતા-પિતાને માફ કર.» કેટલાક લોકોએ એકવચનમાં «મારા પિતા» એવો પાઠ કર્યો છે. આ તેમના પિતાથી અળગા થયા તે પહેલાંની વાત હતી, જ્યારે તેમના પિતાનું અલ્લાહ અઝ્ઝ વ જલ્લ પ્રત્યેનું વેર સ્પષ્ટ થયું ન હતું.

«અને ઈમાનવાળાઓને પણ» એટલે કે, તમામ ઈમાનવાળાઓને. «જે દિવસે હિસાબ ઊભો થશે» એટલે કે, જે દિવસે તું પોતાના બંદાઓનો હિસાબ લઈશ અને તેમનાં કર્મો પ્રમાણે બદલો આપીશ—સારું કર્યું હોય તો સારું અને ખરાબ કર્યું હોય તો ખરાબ. અલ્લાહ વધુ જાણે છે.

અબ્દુલ્લાહ ઇબ્ન વહ્બે કહ્યું: અમ્ર ઇબ્ન અલ-હારિસે અમને કહ્યું કે બક્ર ઇબ્ન સ્વાદાએ તેમને અબ્દુર્રહમાન ઇબ્ન જુબૈર દ્વારા અબ્દુલ્લાહ ઇબ્ન અમ્રથી રિવાયત કરી કે અલ્લાહના રસૂલ ﷺએ ઇબ્રાહીમ અ. સ. ની આ આયત તિલાવત કરી: «હે મારા પાલનહાર! નિઃશંક તેમણે ઘણા લોકોને પથભ્રષ્ટ કર્યા છે; તો જે કોઈ મારું અનુસરણ કરે, તે મારો છે, અને જે મારી અવજ્ઞા કરે, તો નિઃશંક તું માફ કરનાર, દયાળુ છે.»

અને ઈસા અ. સ. ની આ વાત પણ તિલાવત કરી: «જો તું તેમને સજા કરે, તો તેઓ તારા બંદાઓ છે; અને જો તું તેમને માફ કરે, તો નિઃશંક તું જ પ્રભુત્વશાળી, હિકમતવાળો છે.» પછી તેમણે પોતાના હાથ ઊંચા કર્યા અને કહ્યું: «હે અલ્લાહ! મારી ઉમ્મત, હે અલ્લાહ!

મારી ઉમ્મત, હે અલ્લાહ! મારી ઉમ્મત!» અને તેઓ રડ્યા. અલ્લાહે કહ્યું: «મુહમ્મદ પાસે જાઓ—તમારો પાલનહાર વધુ સારી રીતે જાણે છે—અને તેમને પૂછો કે તેઓ શા માટે રડે છે?» જિબ્રઈલ અ. સ. તેમની પાસે આવ્યા અને પૂછ્યું. અલ્લાહના રસૂલે ﷺ તેમને જે કહ્યું તે જણાવ્યું.

અલ્લાહે કહ્યું: «મુહમ્મદ પાસે જાઓ અને તેમને કહો: અમે તમારી ઉમ્મતના મામલે તમને જરૂર પ્રસન્ન કરીશું અને તમને દુઃખી નહીં કરીએ.» પછી અલ્લાહે કહ્યું: «હે જિબ્રઈલ!»

આથી સ્પષ્ટ થાય છે કે આ પહેલી દુઆ પછીની બીજી દુઆ છે—પહેલી દુઆ તેમણે હિજર અને તેમના પુત્રને ત્યાં મૂકીને પાછા ફરતી વખતે કરી હતી; તે ઘરના નિર્માણ પહેલાંની હતી. આ દુઆ ઘરના નિર્માણ પછીની હતી; અને તે અલ્લાહ અઝ્ઝ વ જલ્લ પાસે વધુ ભારપૂર્વક વિનંતી અને આશા વ્યક્ત કરવા માટે હતી. તેથી તેમણે કહ્યું: «તારા પવિત્ર ઘર પાસે.»

«હે અમારા પાલનહાર! જેથી તેઓ નમાઝ કાયમ કરે»—ઇબ્ન જરીરે કહ્યું કે આ શબ્દો «તારા પવિત્ર ઘર પાસે» સાથે જોડાયેલા છે; એટલે કે, મેં તેને હરમ એટલા માટે બનાવ્યું કે તેના રહેવાસીઓ ત્યાં નમાઝ કાયમ કરી શકે. «તો લોકોમાંથી કેટલાકનાં હૃદયોને તેમની તરફ ઝુકાવી દે.» ઇબ્ન અબ્બાસ, મુજાહિદ અને સઈદ ઇબ્ન જુબૈરે કહ્યું: જો તેમણે «લોકોનાં હૃદયો» કહ્યું હોત, તો ફારસ, રોમ, યહૂદીઓ, ખ્રિસ્તીઓ અને બધા જ લોકો ત્યાં ઉમટી પડ્યા હોત; પરંતુ તેમણે કહ્યું: «લોકોમાંથી કેટલાકનાં», એટલે કે, આ સ્થાનને મુસ્લિમો માટે વિશિષ્ટ કર્યું.

«અને તેમને ફળોમાંથી રોજી આપ»—જેથી તે તેમની આજ્ઞાપાલનમાં મદદરૂપ થાય. જે રીતે તે ખીણમાં ખેતી નથી, તે જ રીતે તેમને ખાવા માટે ફળો આપ. અલ્લાહે તેમની દુઆ કબૂલ કરી, જેમ તેણે કહ્યું: «શું અમે તેમને સુરક્ષિત હરમમાં સ્થાન આપ્યું નથી, જ્યાં અમારી તરફથી રોજી તરીકે દરેક પ્રકારનાં ફળો લાવવામાં આવે છે?» (અલ-કસસ, 28:57).

અલ્લાહની આ કૃપા, ઉદારતા, રહેમત અને બરકત છે કે પવિત્ર મક્કાના હરમમાં ફળ આપતાં વૃક્ષો નથી, છતાં તેની આસપાસના વિસ્તારોનાં ફળો ત્યાં લાવવામાં આવે છે. આ તેના ખલીલ ઇબ્રાહીમ અ. સ. ની દુઆના જવાબરૂપે છે.

અહીં અલ્લાહ અરબના મુશરિકો સામે દલીલ આપે છે કે પવિત્ર શહેર મક્કાની સ્થાપના શરૂઆતથી જ એકમાત્ર અલ્લાહની ઉપાસના માટે કરવામાં આવી હતી, તેનો કોઈ ભાગીદાર નથી. મક્કા જેના કારણે વસેલું અને વસ્તી ધરાવતું બન્યું તે ઇબ્રાહીમ અ. સ. એ અલ્લાહ સિવાયની ઉપાસના કરનારાઓથી પોતાની નિર્દોષતા જાહેર કરી હતી.

તેમણે મક્કાની સુરક્ષા માટે દુઆ કરી: «હે મારા પાલનહાર! આ શહેરને સુરક્ષિત બનાવ.» અલ્લાહે તેમની દુઆ કબૂલ કરી, જેમ તેણે કહ્યું: «શું તેઓએ જોયું નથી કે અમે હરમને સુરક્ષિત બનાવ્યું, જ્યારે તેમની આસપાસના લોકોનું અપહરણ કરવામાં આવે છે?» (અલ-અન્કબૂત, 29:67).

અને તેણે કહ્યું: «નિશ્ચિતપણે સૌપ્રથમ લોકો માટે બનાવવામાં આવેલું ઘર બક્કામાંનું છે; તે બરકતવાળું અને સમગ્ર જગત માટે માર્ગદર્શન છે. તેમાં સ્પષ્ટ નિશાનીઓ છે, જેમાં ઇબ્રાહીમનું મકામ છે; અને જે તેમાં પ્રવેશે તે સુરક્ષિત થઈ જાય છે» (આલ ઇમરાન, 3:96–97). આ પ્રસંગમાં તેણે કહ્યું: «હે મારા પાલનહાર! આ શહેરને સુરક્ષિત બનાવ.»

અહીં શહેરને નિર્દેશરૂપે જણાવ્યું છે, જાણે કે તેમણે તેના બાંધકામ પછી આ દુઆ કરી હોય. આથી તેમણે કહ્યું: «બધી પ્રશંસા અલ્લાહને, જેણે વૃદ્ધાવસ્થામાં મને ઇસ્માઇલ અને ઇસ્હાક આપ્યા.» જાણીતી વાત છે કે ઇસ્માઇલ અ. સ. ઇસ્હાક અ. સ. કરતાં તેર વર્ષ મોટા હતા.

જ્યારે તેઓ ઇસ્માઇલ અ. સ. અને તેમની માતાને દૂધ પીતાં શિશુ હતા ત્યારે મક્કાની જગ્યાએ લઈ ગયા, ત્યારે પણ તેમણે દુઆ કરી હતી: «હે મારા પાલનહાર! આને સુરક્ષિત શહેર બનાવ»—જેમ કે અમે સૂરા અલ-બકરામાં આ પ્રસંગનો વિગતવાર ઉલ્લેખ કર્યો છે.

તેમણે કહ્યું: «અને મને તથા મારા સંતાનને મૂર્તિપૂજાથી દૂર રાખ.» દરેક દુઆ કરનાર માટે યોગ્ય છે કે તે પોતાના માટે, પોતાના માતા-પિતા માટે અને પોતાના સંતાન માટે દુઆ કરે. પછી તેમણે જણાવ્યું કે મૂર્તિઓને કારણે ઘણા લોકો કસોટીમાં પડ્યા હતા, અને મૂર્તિપૂજા કરનારાઓથી પોતાની નિર્દોષતા જાહેર કરી; તેમનો મામલો અલ્લાહને સોંપ્યો—તે ઇચ્છે તો તેમને સજા કરે, ઇચ્છે તો માફ કરે. ઈસા અ.

સ. એ પણ કહ્યું હતું: «જો તું તેમને સજા કરે, તો તેઓ તારા બંદાઓ છે; અને જો તું તેમને માફ કરે, તો નિઃશંક તું જ પ્રભુત્વશાળી, હિકમતવાળો છે.» આમાં અલ્લાહની ઇચ્છા પર મામલો સોંપવા સિવાય બીજું કંઈ નથી; તેનો અર્થ એ નથી કે આવું થવું યોગ્ય છે. (અલ-અન્કબૂત, 29:67; આલ ઇમરાન, 3:96–97; ઇબ્રાહીમ, 14:39; અલ-બકરહ, 2:126; અલ-માઇદહ, 5:118).

અલ-બગવીની તફસીર

અલ્લાહ તઆલાનો વચન: «હે અમારા પાલનહાર! મેં મારા સંતાનમાંથી અમુકને વસાવ્યા છે.» અહીં «માંથી» શબ્દ ભાગ દર્શાવવા માટે આવ્યો છે. આયતનો ભાવ એ છે કે મેં મારા સંતાનમાંથી એક પુત્રને વસાવ્યો. «એક એવી ખીણમાં જ્યાં ખેતી થતી નથી»—એ મક્કા છે, કારણ કે મક્કા બે પર્વતોની વચ્ચેની ખીણ છે.

«તારા પવિત્ર ઘર પાસે»—તેને પવિત્ર કહેવામાં આવ્યું, કારણ કે ત્યાં એવી બાબતો પણ હરામ છે જે અન્ય સ્થળોએ હરામ નથી.

અબ્દુલવાહિદ ઇબ્ન અહમદ અલ-મલિહીથી અમને રિવાયત મળી; તેમણે અહમદ ઇબ્ન અબ્દુલ્લાહ અન્નુઅૈમીથી, તેમણે મુહમ્મદ ઇબ્ન યુસુફથી, તેમણે મુહમ્મદ ઇબ્ન ઇસ્માઇલથી, તેમણે અબ્દુલ્લાહ ઇબ્ન મુહમ્મદથી અને તેમણે અબ્દુર્રઝ્ઝાકથી રિવાયત કરી. અબ્દુર્રઝ્ઝાકે અમને મઅમર દ્વારા અય્યૂબ અસ્સખ્તિયાની અને કસીર ઇબ્ન અલ-મુત્તલિબ ઇબ્ન અબી વદાઆથી—બંનેમાંથી એકે બીજા કરતાં વધુ શબ્દો વર્ણવ્યા છે—સઈદ ઇબ્ન જુબૈરથી રિવાયત કરી. તેમણે કહ્યું: ઇબ્ન અબ્બાસે કહ્યું: સ્ત્રીઓમાં સૌથી પહેલાં કમરપટ્ટો ઇસ્માઇલ અ. સ.

ની માતાએ બનાવ્યો. સારાથી પોતાનાં પગલાંનાં નિશાન છુપાવવા માટે તેમણે કમરપટ્ટો બાંધ્યો. પછી ઇબ્રાહીમ અ. સ. તેમને અને તેમના દૂધ પીતાં પુત્ર ઇસ્માઇલ અ. સ. ને લઈ આવ્યા અને તેમને મસ્જિદની ઊંચી બાજુએ, ઝમઝમની ઉપર એક વૃક્ષની પાસે, ઘરની નજીક મૂક્યા.

તે સમયે મક્કામાં કોઈ નહોતું અને ત્યાં પાણી પણ નહોતું. તેમણે બંનેને ત્યાં મૂક્યા અને તેમની પાસે ખજૂરથી ભરેલી ચામડાની થેલી તથા પાણીની મશક મૂકી. પછી ઇબ્રાહીમ અ. સ. પાછા ફરવા નીકળ્યા. ઇસ્માઇલ અ. સ. ની માતા તેમની પાછળ ગયાં અને કહ્યું: «હે ઇબ્રાહીમ!

આ એવી ખીણમાં અમને છોડીને તમે ક્યાં જાઓ છો, જ્યાં કોઈ માણસ નથી અને બીજું કંઈ નથી?» તેમણે આ વાત વારંવાર કહી, પરંતુ ઇબ્રાહીમ અ. સ. તેમની તરફ વળીને જોતા પણ ન હતા. તેમણે કહ્યું: «શું અલ્લાહે તમને આવું કરવાનો આદેશ આપ્યો છે?» તેમણે કહ્યું: «હા.»

તેમણે કહ્યું: «તો પછી તે અમને નષ્ટ નહીં થવા દે.» પછી તેઓ પાછાં ફર્યાં. ઇબ્રાહીમ અ. સ. ત્યાંથી નીકળ્યા અને જ્યાંથી તેઓ તેમને જોઈ શકતાં ન હતાં તે પહાડીના ઢાળ પાસે પહોંચ્યા. ત્યાંથી તેમણે પોતાનો ચહેરો ઘર તરફ કર્યો અને હાથ ઊંચા કરીને આ દુઆ કરી: «હે અમારા પાલનહાર!

મેં મારા સંતાનમાંથી અમુકને એવી ખીણમાં વસાવ્યા છે જ્યાં ખેતી થતી નથી»—અને «જેથી તેઓ આભાર માને» ત્યાં સુધીની દુઆ કરી.

ઇસ્માઇલ અ. સ. ની માતા ઇસ્માઇલ અ. સ. ને ધવરાવતાં અને એ પાણીમાંથી પીતા રહ્યાં. જ્યારે મશકનું પાણી ખૂટી ગયું, ત્યારે તેમને અને તેમના પુત્રને તરસ લાગી. તેમણે પોતાના પુત્રને તરસથી તરફડતો—અથવા વળાંકો ખાતો—જોયો. તેને જોવું ન ગમે તેથી તેઓ ત્યાંથી નીકળ્યાં.

સફા પર્વત તેમની નજીકનો પર્વત હતો; તેઓ તેની ઉપર ઊભાં રહ્યાં અને ખીણ તરફ નજર કરી કે કદાચ કોઈ દેખાય, પણ કોઈ ન દેખાયું. પછી સફા પરથી નીચે ઊતર્યાં અને ખીણ સુધી પહોંચતાં પોતાના વસ્ત્રનો છેડો ઊંચો કર્યો. શક્તિ લગાવીને દોડતા માણસની જેમ દોડ્યાં અને ખીણ પાર કરીને મર્વા પહોંચ્યાં. ત્યાં ઊભાં રહીને તેમણે જોયું કે કદાચ કોઈ દેખાય, પણ કોઈ ન દેખાયું.

આ રીતે તેમણે સાત વાર કર્યું. ઇબ્ન અબ્બાસે કહ્યું: નબી ﷺએ કહ્યું: «એ જ કારણે લોકો બંને પર્વતો વચ્ચે સાઈ કરે છે.»

જ્યારે તેઓ મર્વા પર પહોંચ્યાં, ત્યારે અવાજ સાંભળ્યો. તેમણે પોતાના મનને કહ્યું: «શાંત રહે!» પછી ધ્યાનથી સાંભળ્યું અને ફરી અવાજ સાંભળ્યો. તેમણે કહ્યું: «મેં સાંભળ્યું છે; જો તારી પાસે મદદ હોય તો મદદ કર!» અચાનક તેઓ ઝમઝમની જગ્યા પાસે ફરિશ્તાને જોયાં.

તેણે પોતાની એડીથી—અથવા પાંખથી—ખોદ્યું, ત્યાં સુધી કે પાણી દેખાયું. તેઓ પાણીમાં હાથ નાખીને એને રોકવા લાગ્યાં અને પોતાની મશકમાં પાણી ભરવા માંડ્યાં; પાણી ભર્યા પછી પણ ઝમઝમ ઊભરાતું રહ્યું. ઇબ્ન અબ્બાસે કહ્યું: નબી ﷺએ કહ્યું: «અલ્લાહ ઇસ્માઇલની માતા પર રહેમ કરે! જો તેમણે ઝમઝમને એમ જ રહેવા દીધું હોત»—અથવા કહ્યું: «જો તેમણે પાણી ભર્યું ન હોત, તો ઝમઝમ વહેતો ઝરો બની જાત.»

તેમણે પાણી પીધું અને પોતાના પુત્રને ધવરાવ્યો. ફરિશ્તાએ તેમને કહ્યું: «નષ્ટ થવાનો ભય ન રાખો. અહીં અલ્લાહનું ઘર છે; આ બાળક અને તેના પિતા તેનું નિર્માણ કરશે, અને અલ્લાહ તેના લોકોને કદી નષ્ટ નહીં કરે.»

ઘરનો પાયો જમીનથી ઊંચો ટેકરા જેવો હતો. પૂર આવતાં પાણી તેની જમણી અને ડાબી બાજુથી વહી જતું. આ સ્થિતિ ચાલુ રહી, ત્યાં સુધી કે જુરહુમના લોકોનું એક ટોળું—અથવા જુરહુમના એક કુટુંબના લોકો—કડા તરફથી આવ્યા અને મક્કાના નીચાણવાળા ભાગમાં ઉતર્યા. તેમણે એક પક્ષીને પાણીની આસપાસ ચક્કર લગાવતું જોયું.

તેઓએ કહ્યું: «આ પક્ષી પાણીની આસપાસ ફરે છે, જ્યારે અમને આ ખીણમાં પાણી ન હોવાનું જાણીતું છે.» તેમણે એક કે બે માણસોને તપાસવા મોકલ્યા. તેઓએ પાણી જોયું અને પાછા આવીને લોકોને જાણ કરી. તેઓ ત્યાં આવ્યા; ઇસ્માઇલ અ. સ. ની માતા પાણી પાસે હતાં.

તેમણે કહ્યું: «શું તમે અમને તમારી પાસે ઊતરવાની પરવાનગી આપશો?» તેમણે કહ્યું: «હા, પરંતુ પાણી પર તમારો કોઈ હક નહીં હોય.» તેઓએ કહ્યું: «બરાબર.» ઇબ્ન અબ્બાસે કહ્યું: નબી ﷺએ કહ્યું: «ઇસ્માઇલની માતાને ત્યાં લોકોનો સાથ મળ્યો અને તેઓ સંગત ઇચ્છતાં હતાં.

તેઓ ત્યાં વસ્યા અને પોતાના કુટુંબોને પણ બોલાવ્યા. થોડાં કુટુંબો ત્યાં વસ્યા. છોકરો મોટો થયો અને તેમની પાસેથી અરબી શીખ્યો. તે મોટો થયો તેમ તેઓ તેની પ્રશંસા કરવા લાગ્યા અને તે તેમને ગમવા લાગ્યો. તે પુખ્ત થયો ત્યારે તેમણે પોતાના કુટુંબની એક સ્ત્રી સાથે તેના લગ્ન કરાવ્યા.»

ઇસ્માઇલ અ. સ. ની માતાનું અવસાન થયું. ઇસ્માઇલ અ. સ. નાં લગ્ન થયા પછી ઇબ્રાહીમ અ. સ. તેમની છોડી ગયેલી વસ્તુઓ જોવા આવ્યા... આ પ્રસંગનો અમે સૂરા અલ-બકરામાં ઉલ્લેખ કર્યો છે.

અલ્લાહ તઆલાનો વચન: «હે અમારા પાલનહાર! જેથી તેઓ નમાઝ કાયમ કરે; તો લોકોમાંથી કેટલાકનાં હૃદયોને તેમની તરફ ઝુકાવી દે.» «હૃદય» એ «ફુઆદ»નું બહુવચન છે. «તેમની તરફ ઝુકે»નો અર્થ છે, તેમની ઝંખના કરે અને તેમના માટે આતુર થાય. સદ્દીએ કહ્યું: તેનો અર્થ છે, લોકોનાં હૃદયોને આ સ્થળ તરફ ઝુકાવી દે.

મુજાહિદે કહ્યું: જો તેમણે «લોકોનાં હૃદય» કહ્યું હોત, તો ફારસ, રોમ, તુર્ક અને ભારતના લોકો ત્યાં ઉમટી પડ્યા હોત. સઈદ ઇબ્ન જુબૈરે કહ્યું: યહૂદીઓ, ખ્રિસ્તીઓ અને મજૂસીઓ હજ કરવા આવ્યા હોત; પરંતુ તેમણે કહ્યું: «લોકોમાંથી કેટલાકનાં હૃદય»—એટલે કે મુસ્લિમોનાં. «અને તેમને ફળોમાંથી રોજી આપ»—જેમ પાણી ધરાવતાં વસાહતોના રહેવાસીઓને રોજી આપે છે. «જેથી તેઓ આભાર માને.» અબી કસીરે કહ્યું: ...

«હે મારા પાલનહાર! નિઃશંક તેમણે ઘણા લોકોને પથભ્રષ્ટ કર્યા છે.» એટલે કે, તેમના કારણે ઘણા લોકો હિદાયતના માર્ગથી ભટકી ગયા અને તેમની પૂજા કરવા લાગ્યા. આ વાતનો પ્રયોગ ઉલટો છે. તેનો દાખલો અલ્લાહના આ વચનમાં છે: «આ તો માત્ર શૈતાન છે, જે પોતાના મિત્રોથી ડરાવે છે» (આલ ઇમરાન, 3:175), એટલે કે તે પોતાના મિત્રોના ભયથી લોકોને ડરાવે છે.

એવું પણ કહેવાયું છે કે મૂર્તિઓને પથભ્રષ્ટ કરનાર ગણાવી, કારણ કે તે પથભ્રષ્ટતાનું કારણ છે; જેમ કોઈ કહે છે: «દુનિયાએ મને ફસાવ્યો», એટલે ફસાવવાનું કારણ દુનિયા હતી. «તો જે કોઈ મારું અનુસરણ કરે, તે મારો છે»—એટલે કે મારા ધર્મના લોકોમાંથી છે. «અને જે મારી અવજ્ઞા કરે, તો નિઃશંક તું માફ કરનાર, દયાળુ છે.» સદ્દીએ કહ્યું: તેનો અર્થ છે, જે મારી અવજ્ઞા કર્યા પછી તૌબા કરે.

મુકાતિલ ઇબ્ન હય્યાનએ કહ્યું: જે શિર્કથી નીચેની બાબતોમાં મારી અવજ્ઞા કરે. એવું પણ કહેવાયું છે કે ઇબ્રાહીમ અ. સ. એ આ વાત અલ્લાહે તેમને શિર્ક માફ નહીં થાય એવું જણાવે તે પહેલાં કહી હતી—લોકોમાંથી.

«હે અમારા પાલનહાર! તું જાણે છે કે અમે શું છુપાવીએ છીએ અને શું જાહેર કરીએ છીએ»—અમારી બાબતોમાંથી. ઇબ્ન અબ્બાસ અને મુકાતિલે કહ્યું: ઇસ્માઇલ અ. સ. અને તેમની માતાને ખેતી વિનાની ખીણમાં વસાવવાથી તેમને જે વ્યથા થઈ હતી, તે વાત પણ તેમાં સામેલ છે.

«ધરતી કે આકાશમાં કોઈ પણ વસ્તુ અલ્લાહથી છુપાયેલી નથી.» એવું કહેવાયું છે કે આ ઇબ્રાહીમ અ. સ. ના વચનનો જ ભાગ છે. મોટાભાગના વિદ્વાનોએ કહ્યું છે કે આ અલ્લાહ અઝ્ઝ વ જલ્લનું વચન છે.

અલ્લાહ અઝ્ઝ વ જલ્લનો વચન: «જ્યારે ઇબ્રાહીમે કહ્યું: “હે મારા પાલનહાર! આ શહેર”—એટલે કે હરમ—“ને સુરક્ષિત બનાવ; જેથી ત્યાં સુરક્ષા રહે.”» «અને મને દૂર રાખ»નો અર્થ છે: મને દૂર રાખ. «અને મને તથા મારા સંતાનને મૂર્તિઓની પૂજા કરવાથી બચાવ.»

અરબીમાં «મેં તેને વસ્તુથી દૂર રાખ્યો», «તેને દૂર કર્યો», «તેને દૂર રાખ્યો» અને «તેનાથી બચ્યો»—આ બધા પ્રયોગોનો અર્થ એકસરખો છે.

જો કોઈ પૂછે કે ઇબ્રાહીમ અ. સ. તો મૂર્તિપૂજાથી સુરક્ષિત હતા; તો પછી તેમની દુઆનો અર્થ કેવી રીતે યોગ્ય છે? અને તેમના ઘણા સંતાનોએ મૂર્તિપૂજા કરી, તો તેમની દુઆ કબૂલ કેવી રીતે થઈ? જવાબ એ છે કે ઇબ્રાહીમ અ. સ. એ પોતાને માટે વધુ સુરક્ષા અને અડગતા માગી હતી.

અને પોતાના સંતાનો માટે તેમણે પોતાના સગા પુત્રોને ઇરાદે લીધા હતા; તેમનામાંથી કોઈએ મૂર્તિની પૂજા કરી નહોતી. એવું પણ કહેવાયું છે કે તેમણે પોતાના સંતાનોમાંથી ઈમાનવાળાઓ માટે દુઆ કરી હતી.

«હે અમારા પાલનહાર! મને અને મારા માતા-પિતાને માફ કર.» જો કોઈ પૂછે કે તેમના માતા-પિતા ઈમાનવાળા ન હતા, તો તેમણે તેમના માટે માફી શા માટે માગી? જવાબમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે તેમની માતાએ ઇસ્લામ સ્વીકાર્યો હતો. એવું પણ કહેવાયું છે કે તેમનો અર્થ હતો: જો તેઓ ઇસ્લામ સ્વીકારે અને તૌબા કરે, તો તેમને માફ કર.

અથવા તેમણે આ દુઆ પોતાના પિતાની હકીકત સ્પષ્ટ થાય તે પહેલાં કરી હતી. સૂરા અત્-તૌબામાં અલ્લાહે પોતાના ખલીલની પિતાના માટે માફી માગવાની બાબતમાં તેમનું ઉઝર સ્પષ્ટ કર્યું છે. «અને ઈમાનવાળાઓને પણ»—એટલે કે, બધા ઈમાનવાળાઓને માફ કર. «જે દિવસે હિસાબ ઊભો થશે» એટલે કે, દેખાશે અને પ્રગટ થશે.

એવું પણ કહેવાયું છે કે તેમનો અર્થ હતો: જે દિવસે લોકો હિસાબ માટે ઊભા થશે; હિસાબનો ઉલ્લેખ પૂરતો છે, કારણ કે લોકોના ઊભા થવાનો અર્થ સમજી શકાય છે.

«બધી પ્રશંસા અલ્લાહને, જેણે વૃદ્ધાવસ્થામાં મને ઇસ્માઇલ અને ઇસ્હાક આપ્યા»—એટલે કે, મને બંને પુત્રો આપ્યા. «નિઃશંક મારો પાલનહાર દુઆ સાંભળનાર છે.» ઇબ્ન અબ્બાસે કહ્યું: જ્યારે ઇબ્રાહીમ અ. સ. નવ્વાણું વર્ષના હતા, ત્યારે ઇસ્માઇલ અ.

સ. નો જન્મ થયો; અને જ્યારે તેઓ એકસો બાર વર્ષના હતા, ત્યારે ઇસ્હાક અ. સ. નો જન્મ થયો. સઈદ ઇબ્ન જુબૈરે કહ્યું: ઇબ્રાહીમ અ. સ. ને ઇસ્હાક અ. સ. ની ખુશખબર આપવામાં આવી ત્યારે તેમની ઉંમર એકસો સત્તર વર્ષ હતી.

«હે મારા પાલનહાર! મને નમાઝ કાયમ કરનારો બનાવ»—એટલે કે, નમાઝના અરકાન સાથે તેને કાયમ કરનારો અને તેની પાબંદી કરનારો બનાવ. «અને મારા સંતાનમાંથી પણ»—એટલે કે, મારા સંતાનમાંથી કેટલાકને નમાઝ કાયમ કરનારા બનાવ. «હે અમારા પાલનહાર! મારી દુઆ કબૂલ કર.»

એટલે કે, મારાં કર્મો અને ઉપાસના કબૂલ કર; અહીં ઉપાસનાને દુઆ નામ આપ્યું છે. હદીસમાં આવ્યું છે: «દુઆ ઇબાદતનો મગજ છે.» એવું પણ કહેવાયું છે કે તેનો અર્થ છે: મારી દુઆનો જવાબ આપ.