Du'a Ibraahiima e ɓiɓɓe makko

Tafsiir sheekh Abdurrahman as-Saadi

Ko ɗum waɗi, o naatni Hajar, neene Ismaa'iila, e ɓiyum Ismaa'iila (yo jam e kisal ngoodan e mum), oɗon waɗiino ko ɓiyel sukka, iwde e Shaam, haa o waɗi ɗiɗi e Makka. E nder Makka ndee, tawo alaa koɗo, alaa noddoowo, alaa jaabotooɗo. Caggal nde o waɗi ɗi ɗoon, o torii Joomi mum ɗaande ndee, e tawde o waɗi ɗum e ɗemngal toragol e hoolaare e Joomi mum: «Joomi amen, mi waɗii yoga e ɓiɗɓe am»; ɗum firti wonaa kala ɓiɗɓe am, sabu Ishaaqa woni e Shaam, e ko heddii e ɓiɓɓe makko ɗiin kadi. Ko Ismaa'iila e ɓiɓɓe makko tan o waɗi e Makka.

«E aynde nde wonaa remotoonde»; sabu leydi Makka alaa no ɓe remirta e mum. «Joomi amen, fii yo ɓe ñiiɓnu juulde»: ɗum firti, waɗuɓe yo ɓe tawhiidii, ñiiɓnotoo juulde, sabu ñiiɓnude juulde ko e ibadaaji diina ɗii ɓurɗi teeŋtude e ɓurɗi moƴƴude. Kala mo ñiiɓnini juulde, o ñiiɓnini diina mum. «Waɗ ɓerɗe yimɓe ɓen no yiiloo e maɓɓe»: ɗum firti, yo ɓe yiɗuɓe, tee yiɗu nokkuure nde ɓe woni e mum.

Alla jaabii du'a makko; O waɗi Muhammadu (yo Alla jabbina jam e kisal e mum) iwde e ɓiɓɓe Ismaa'iila, o noddi ɓiɓɓe makko ɓen to diina Islaam e laawol Ibraahiima, baaba maɓɓe, ɓe jaabii mo, ɓe laatiri ñiiɓnotooɓe juulde. Alla waɗi ko ɗowɗiɗi yahde to ɗee Suudu, ɗo o waɗi ɓiɓɓe Ibraahiima, e O waɗi e nder mum sirru yaajɗu ngu ndee ɓerɗe ɓeɗɗi. Ɓe yahata ɗoon e hajji, ɓe heɓataa ɗoon ko ɓe kaalnoo kala nde; ɗum wonaa, kala nde gorko ɓeydi yahde ɗoon, ɓernde mum ɓeydata yiɗde, weltaare e yidde. Ɗum ko sirru nde Alla ɓeydi Suudu ndu e hoore mum teddungal mum.

«Arsikaaɓe ɗum e dimɗe nde, belaje'o ɓe njetta»: Alla jaabii du'a makko, tee dimɗe kala huunde njaɓata ɗoon. A yiyata Makka tuma kala dimɗe ina heewi ɗoon, e arsikaaɓe ina ngara e mum, iwde e ɗo kala.

Heɓde ɓiɓɓe ko e neɗɗo ɓuriɗi e barke mawɗe. Heɓde ɗe e hoore mawngu, nde yimɓe ɓe ɗaɓɓitata ɗe, ko barke goɗɗo. Ɓiɓɓe ɗen wonde annaba’en moƴƴuɓe, ko ɗum ɓuri ɗum fof e teddungal e moƴƴere. «Joomi am ko nanoowo du'a»: ɗum firti, O ɓadii jaabde du'a mo torii mo; mi torii mo, O waɗaani mi e ko mi ɗaɓɓitii.

«E ɗi majjinii ko ɗuuɗi e yimɓe ɓen»; ɗi majjinii ɓe, sabu ɗi. «Kala jokkuɗo kam» e tawde o jokki ko mi addi e tawhiid e laaɓal ngam Alla, Joomi binnde ɗee, «haray oon ko jeyidaaɗo e am»: o wonii e am sabu nanondiral timmungal; kala mo yiɗi yimɓe, tee jokki ɗi, o laatata e maɓɓe. «Kala jedduɗo kam, Aan ko Jaafotooɗo, Jurmotooɗo.» Ɗum ko yurmeende Ibraahiima, jeyɗo Alla, ngam o torii jedduɓe yo Alla yaafo ɓe, yurmo ɓe.

Alla, Jom teddungal e barke, ɓuri mo yurmeende e jaŋde makko, O waɗataa ɓe yaasi si wonaa ko fowtii e mum.

«Joomi amen, yaafanan kam, e yumma am e baaba am, e gomɗinɓe ɓen, ñalnde ñaawoore nde dorotoo.» Alla jaabii ɗum fof, kono toragol makko ngam baaba makko ko ko o waɗi ko o وعدi mo. Tuma nde o annditi baaba makko ko ganyo Alla, o seerii e mum.

E ɗum kadi, siftin Ibraahiima (yo jam e kisal ngoodan e mum) e nder ɗee ngonka moƴƴuka, tuma nde o wi'i: «Joomi am, waɗu ndee saare» — ko haram ndee — «hooliinde». Alla jaabii du'a makko e laawol shari'a e e laawol ko waɗetee. O waɗi Makka haram e shari'a, tee O heewni e sabu ko O waɗi ngam ndee reende e fannu kaddu, ɗum ko anndaa; haa nde yimɓe bonɗe ɗowtata nde e bone, Alla bonnoyta ɓe, hono ko O waɗi e yimɓe eleeweeji (Ashhaabul-Fiil) e goɗɗi.

Nde o torii ndee saare yo hooli, o torii kadi ngam makko e ɓiɓɓe makko yo ɓe hoolu, o wi'i: «Reen kam e ɓiɓɓe am ɓen nde men ndewata sanamuuji»; ɗum firti, waɗ kam e maɓɓe e nder nokkuure woɗnduure, ɓadii e ndewugol ɗe e ɗowtude ɗe. O firti sabu ɗaɓɓitannde mum ngal, tuma nde o wi'i: «Joomi am, ɗi majjinii ko ɗuuɗi e yimɓe ɓen.»

O ɗaɓɓitii kadi ngam hoore mum e ɓiɓɓe makko, o wi'i: «Joomi am, waɗ kam ñiiɓnoowo juulde, e yoga e ɓiɓɓe am. Joomi amen, jaɓ du'a am.»

Ɗum firti: Aan anndi amen ɓuri amen anndude; min ɗaɓɓata e Maa, e laawol ndokkugol e reende Maa amen, yo A weeɓnan min huunde ɗe min anndi e ɗe min anndaa, e ko waawi waɗde e laawol anndal Maa e yurmeende Maa. «Hay huunde suuɗotaako Alla ka leydi wonaa ka kammu.» E ɗi ena woni du'a ɗee, nde Ibraahiima, jeyɗo Alla, ɗaɓɓitaani e mum si wonaa ko moƴƴi e heewde yettoore Alla, Joomi binnde ɗee.

Tafsiir imaam Ibn Kathiir

Caggal ɗum o wi'i: «Joomi am, waɗ kam ñiiɓnoowo juulde»; ɗum firti, goɗɗo mo reentata nde, tee ñiiɓnotoo ɗowɗe mum. «E yoga e ɓiɓɓe am»; ɗum firti waɗ ɓe kadi yo ñiiɓnu juulde. «Joomi amen, jaɓ du'a am»; ɗum firti, jaɓ e ko mi torii Maa fof.

Ibn Jariir wi'i: Alla humpitii e Ibraahiima, jeyɗo Makko, o wi'i: «Joomi amen, Aan anndi ko min cuuɗi e ko min peññini»; ɗum firti Aan anndi ko mi yiɗi e du'a am, e ko mi anndini e du'a ngam jeyɓe ndee saare. Mi yiɗii tan heɓde weltaare Maa e laaɓal ngam Maa; sabu Aan anndi huunde fof, ko peññi e ko suuɗi, e hay huunde suuɗotaako e Maa ka leydi wonaa ka kammu.

Caggal ɗum o yettii Joomi mum, Jom tedduka, sabu ko O hokki mo ɓiɓɓe caggal mawngu, o wi'i: «Jettooje ngoodanii Alla, oon jedduɗo kam e hoore mawngu Ismaa'iila e Ishaaqa. Pellet, Joomi am ko nanoowo du'a.» Ɗum firti O jaabotoo du'a mo torii mo; O jaabii kam e ko mi torii mo, ɓiɓɓe.

«Joomi amen, yaafanan kam e yumma am e baaba am»; wonɓe e janngooɓe ɗeen janngii «baaba am» e ɗum gooto. Ɗum waɗii hade nde o seerii e baaba makko, tuma nde laaɓani mo baaba makko ko ganyo Alla. «E gomɗinɓe ɓen»; ɗum firti, gomɗinɓe fof. «Ñalnde ñaawoore nde dorotoo»; ɗum firti, ñalnde A ñaawata golle jiyaaɓe Maa, A yoɓa ɓe golle maɓɓe; so ko moƴƴi, yoɓa mo moƴƴere, so ko boni, yoɓa mo bonannde. Alla ɓuri anndude.

‘Abdullaahi ibn Wahb wi'i: ‘Amr ibn al-Haarith haaɓanii min: Bakr ibn Sawaada haaɓanii mo, iwde e ‘Abdur-Rahmaan ibn Jubayr, iwde e ‘Abdullaahi ibn ‘Amr, wonaa Annabi (yo Alla jabbina jam e kisal e mum) janngii ɗaande Ibraahiima: «Joomi am, ɗi majjinii ko ɗuuɗi e yimɓe ɓen. Kala jokkuɗo kam, oon ko jeyidaaɗo e am, kala jedduɗo kam, Aan ko Jaafotooɗo, Jurmotooɗo»; e ɗaande ‘Iisaa, yo Alla kis e mum: «So A lelee ɓe, haray ɓe ko jiyaaɓe Maa, so A yaafo ɓe, haray Aan ko Ceeɓuɗo, Jom Hakkiilo» (Al-Maa’ida, 118). O ɓorni juuɗe makko, o wi'i: «Alla, ummotooɓe am! Alla, ummotooɓe am!

Alla, ummotooɓe am!» O wulli. Alla wi'i: «Yahu to Muhammadu — Joom maa ɓuri anndude —, ɗaɓɓu mo ko fii ko o wullata.» Jibriil (yo jam e kisal ngoodan e mum) ari to mo, naamnii mo; Nulaaɗo Alla humpitii mo ko o wi'i. Alla wi'i: «Yahu to Muhammadu, haal mo: min maa welnina e ummotooɓe makko, tee min maa bonnan mo.» Caggal ɗum, «yaa Jibriil», o wi'i.

Ɗum hollata wonde ɗum ko du'a goɗɗo caggal du'a arande nde o torii tuma nde o seerii e Hajar e ɓiyum — hade suudu nde mahiraa. Ndee du'a waɗi caggal nde mahiraa, ngam teeŋtinde du'a e ɗaɓɓitannde to Alla, Jom teddungal; ko ɗum waɗi o wi'i: «ka Suudu Maa Hormanteeru». E daande: «Joomi amen, fii yo ɓe ñiiɓnu juulde», Ibn Jariir wi'i ko ɗum jokkondiri e daande «Hormanteeru»; ɗum firti: mi waɗi nde haram ngam yimɓe makko waawde ñiiɓnude juulde e makko.

«Waɗ ɓerɗe yimɓe ɓen no yiiloo e maɓɓe.» Ibn ‘Abbaas, Mujaahid e Sa‘iid ibn Jubayr mbi’i: si o wi'i «ɓerɗe yimɓe», leydi Faris e Room, Yahudiyankeeɓe, Nasaarankeeɓe e yimɓe fof ɓeɗɗan ɗoon, kono o wi'i «yoga e yimɓe», o waɗi ɗum laɓɓi ngam Muslimɓe. «Arsikaaɓe ɗum e dimɗe»; ɗum firti ngam ɗum wallit ɓe e ɗowtude Maa. Hono aynde nde wonaa remotoonde nde, waɗan ɓe dimɗe ɓe nyaama.

Alla jaabii du'a makko, hono ko O wi'i: «Acuuɓe maɓɓe, min waɗani ɓe ndaaru kooliiɗu, ɗo dimɗe kala huunde ardata ɗoon, ko arsikaaɗi iwɗi e amen» (Al-Qasas, 57). Ɗum ko e yurmeende Alla, e moƴƴere, e barke mum: e Makka, saare Haram, alaa lekki dimɗi, kono dimɗe leydi ɗi ɓaawo mum ɗi ɓe ngaddata ɗoon, ngam jaabde du'a Ibraahiima, yo jam e kisal ngoodan e mum.

Alla siftini e ɗee ɗaane ngam jaɓɓinde Mushrikɓe e leydi Larab. Makka, leydi Haram, ko nde fuɗɗiima wonde ko Alla tan ndewatee, alaa goɗɗo e hono mum. Ibraahiima, sabu mum nde ɓurti koɗo e yimɓe, seerii e kala mo ndewi goɗɗo wonaa Alla. O torii ngam Makka yo hool: «Joomi am, waɗu ndee saare hooliinde.»

Alla jaabii mo, hono ko O wi'i: «Ɓe ngaa yiyaani, min waɗii ɗo ɓe mbaɗi wonde Haram hooliɗo, tuma nde yimɓe ɓen ɓe njogoree e ɓaawo maɓɓe?» (Al-‘Ankabuut, 67). E daande: «Suudu arande nde waɗanaa yimɓe ndee ko nde woni e Makka, nde barke e ɗowre woni e nder mum; e nder mum ko laaɓɗe, Darooɗe Ibraahiima, kala mo naati nder mum o hollata hoolaare» (Aali ‘Imraan, 96–97). E ndee ɗaane o wi'i: «Joomi am, waɗu ndee saare hooliinde»; o holliri nde, hono ko o torii nde caggal nde mahiraa.

Ko ɗum waɗi o wi'i: «Jettooje ngoodanii Alla, oon jedduɗo kam e hoore mawngu Ismaa'iila e Ishaaqa.» Anndaa wonde Ismaa'iila mawɗi e Ishaaqa ko duuɓi 13. Kono tuma nde o addi Ismaa'iila e neene mum, ko o sukka, to nokkuure Makka, o torii kadi: «Joomi am, waɗu ndee saare saare hooliinde», hono ko min anndini ɗoon e Suuratu al-Baqara e ɗaande heewnde e laaɓnde. O wi'i: «Reen kam e ɓiɓɓe am ɓen nde men ndewata sanamuuji.»

Ko foti kala torotooɗo yo o toru ngam hoore mum, ngam yumma mum e baaba mum, e ngam ɓiɓɓe makko. O humpitii kadi wonde yimɓe keewɓe fitinaama e sanamuuji, o seerii e kala mo ndewi ɗi, o dartini ɗaɓɓitannde maɓɓe to Alla. So O yiɗii, O lee ɓe; so O yiɗii, O yaafo ɓe, hono ko ‘Iisaa wi’i: «So A lelee ɓe, haray ɓe ko jiyaaɓe Maa; so A yaafo ɓe, haray Aan ko Ceeɓuɗo, Jom Hakkiilo» (Al-Maa’ida, 118). E ɗum wonaa si ɗum tan: ko jaɓde ko Alla waɗi e muuyɗe mum; wonaa jaɓde wonde ɗum maa waɗee. (Al-‘Ankabuut, 67; Aali ‘Imraan, 96–97; Ibraahiima, 39; Al-Baqara, 126; Al-Maa’ida, 118).

Tafsiir al-Baghawi

Daande Jom Teddungal: «Joomi amen, mi waɗii yoga e ɓiɓɓe am.» O naatni «min» ngam hollude wonande e ɗuum. Maanaa ayannde ndee: «Mi waɗii goɗɗo e ɓiɓɓe am.»

«E aynde nde wonaa remotoonde»; ko Makka. Sabu Makka ko aynde hakkunde pelle ɗiɗi. «Ka Suudu Maa Hormanteeru»; O inndi Suudu ndu «Hormanteeru», sabu ko e tawi ndee woni ko haɗaa e nde, ko waawi jaɓaade e goɗɗi.

‘Abdul-Waahid ibn Ahmad al-Maliihii humpitii min, Ahmad ibn ‘Abdullaahi an-Nu‘aymii humpitii mo, Muhammad ibn Yuusuf humpitii mo, Muhammad ibn Ismaa‘iil humpitii mo, ‘Abdullaahi ibn Muhammad humpitii mo, ‘Abdur-Razzaaq humpitii mo; Ma‘mar humpitii min, iwde e Ayyuub as-Sakhtiyaanii e Kathiir ibn al-Muttalib ibn Abii Wadaa‘a — gooto e maɓɓe ɓeydi e goɗɗo — iwde e Sa‘iidi ibn Jubayr, o wi'i Ibn ‘Abbaas: ko adii kala heen ko rewɓe fuɗɗi huutoraade beltal, ko iwde e neene Ismaa'iila. O waɗi beltal ngam suuɗude dabaande mum e Sāra.

Caggal ɗum Ibraahiima (yo jam e kisal ngoodan e mum) addi nde e ɓiyum Ismaa'iila, ko o nder daddol, haa o waɗi ɗi to Suudu ndu, ɓadii lekki e dow Zamzam, e dow nokkuure juuɗe ndee. E ndee sahaa, alaa yimɗo Makka, alaa ndiyam. O waɗi ɗi ɗoon, o waɗi e ɓadii maɓɓe hiite e nder makko e gere ndiyam. Caggal ɗum Ibraahiima rutti, o yahii.

Neene Ismaa'iila rewtii mo, o wi'i: «Yaa Ibraahiima, hol to A yahata, A njooɗinii min e ndee aynde nde alaa neɗɗo e huunde?» O haalanii mo ɗum ndee e sahaaaji ɗuuɗi, kono o heftitaani e nde. O wi'i mo: «Alla ko o yamiri Maa ɗum?» O jaabii: «Eey.»

O wi'i: «Haray O accataa min.» O rutti. Ibraahiima yahii, haa o heɓi tanda, ɗo ɓe yiyataako mo, o fayi yeeso mum to Suudu ndu, o torii Alla ɗee du'aaji, o ɓorni juuɗe makko, o wi'i: «Joomi amen, mi waɗii yoga e ɓiɓɓe am e aynde nde wonaa remotoonde», haa o timmini «yo ɓe njetta».

Neene Ismaa'iila ina udditina Ismaa'iila, ina yarata e ndiyam ɗam haa ndiyam e nder geral ngal timmi. Nde ɗum waɗii, o ɗaɗi, o ɓiyum ɗaɗi. O yi'ata mo ina deeyoo, maa ina heeɓa. O yahii, sabu o yiɗaani yiyde mo e ɗum. O heɓi Safaa, pelle ɓurɗe ɓadaade e mum; o darii e dow mum, o fayi aynde nde, o ndaara so o yiyata hay gooto, kono o yiyaani.

O wuli e Safaa, tuma nde o heɓi aynde nde, o ɓorni hoore laana mum, o yahi e semmbe neɗɗo ɓuriɗo tampude, haa o yaawi aynde nde. O yahii Marwa, o darii e dow mum, o ndaari so o yiyata goɗɗo, kono o yiyaani. O waɗi noon caɗeele jeegom, o waɗi ɗum laabi jeego. Ibn ‘Abbaas wi'i: Annabi (yo Alla jabbina jam e kisal e mum) wi'i: «Ko ɗum waɗi yimɓe ndeenata hakkunde maɓɓe.»

Tuma nde o ɓoorii dow Marwa, o nani daande, o wi'i: «Suuɗu!» — o yiɗi wiide ɗum e hoore mum —, o nanoo kadi, o nani kadi. O wi'i: «A naninno, so a jogii ballal!» Tuma ɗum, o yi'i malaykaaka e nokkuure Zamzam. O yaɲi leydi tuma e kadiñel mum — maa o yaɲi ɗum e gesa mum — haa ndiyam mbi'i.

O fuɗɗi heewde ndiyam, o wi'i e juuɗe mum hono noon, o miɗo ndiyam e ndiyam e nder geral mum, ndiyam ɗam ina ɓurɗo yaltude tuma nde o miɗi ɗum. Ibn ‘Abbaas wi'i: Annabi (yo Alla jabbina jam e kisal e mum) wi'i: «Alla yurmo neene Ismaa'iila! So nde accii Zamzam», maa o wi'i: «So o miɗaani ndiyam ɗam, Zamzam maa woni ndiyam yaltotooɗam.» O wi'i: o yarii, o udditini ɓiyum.

Malaykaaka wi'i mo: «Hoto kulon accaade; ɗoo ko Suudu Alla, ɓiyel ngal e baaba makko maɓɓoyta nde, tee Alla accataa yimɓe Suudu makko.» Nokkuure Suudu ndu heewi e dow leydi hono fowre, ndiyam njuutiri ina rutta e teekal mum e e hoore mum. Nde ɗum woni haa jam'aa e Jerham ngarii maɓɓe, iwde e laawol Kadaa; ɓe teyii e les Makka, ɓe yi'i naannde ngel ina woni e dow ndiyam, ɓe mbi'i: «Naannde ndee ina wulna e ndiyam, tee min anndino aynde ndee tuma nde alaa ndiyam.» Ɓe neldi yimɗo gooto maa ɗiɗo ngam yiyde, tuma ɗum, ɓe heɓi ndiyam.

Ɓe rutti, ɓe humpitii ɓeen. Ɓe ngarii, neene Ismaa'iila woni e ndiyam. Ɓe naamnii nde: «A jaɓii min yo min waɗ ɗoo?» O wi'i: «Eey, kono alaa laawol on mbaɗa ndiyam ngal.» Ɓe mbi'i: «Eey.» Ibn ‘Abbaas wi'i: Annabi (yo Alla jabbina jam e kisal e mum) wi'i: jam'aa ɓen heɓi neene Ismaa'iila, ndee ina yiɗi wonde e yimɓe; ɓe waɗii ɗoon, ɓe neldi to yimɓe maɓɓe, ɓe jooɗii e maɓɓe.

Tuma nde yimɓe e hoore koɗiiji ɗuuɗi ɓe heddii ɗoon, ɓiyel ngal mawɗi, o janngii Fulfulde e maɓɓe, ɓe njiɗi mo, ɓe weltii e mum tuma nde o mawɗi. Tuma nde o hewti, ɓe rokki mo debbo e maɓɓe. Neene Ismaa'iila maayii, Ibraahiima ari caggal nde Ismaa'iila ƴetti debbo ngam ndaarude ko o acci... Min siftiino ɗaande ndee e Suuratu al-Baqara.

Ayannde: «Joomi amen, fii yo ɓe ñiiɓnu juulde; waɗ ɓerɗe yimɓe ɓen...» «Ɓerɗe» ko jamaaji «ɓernde». «No yiiloo e maɓɓe» firti ina yiɗi, ina ɓerɗi e maɓɓe. As-Suddii wi'i: ɗum firti, feɲɲin ɓerɗe maɓɓe to ndee nokkuure. Mujaahid wi'i: si o wi'i «ɓerɗe yimɓe», Faris, Room, Turk, Hind e yimɓe fof ɓeɗɗan ɗoon.

Sa‘iidi ibn Jubayr wi'i: Yahudiyankeeɓe e Nasaarankeeɓe e Majusiɓe ɓeɗɗan yahde hajj, kono o wi'i «ɓerɗe yoga e yimɓe», ɗum ko Muslimɓe.

«Arsikaaɓe ɗum e dimɗe»: dimɗe hono ko heɓi jeyɓe wurooji ɗi ndiyam heewi e mum. «Ngam yo ɓe njetta.»

«Joomi am, ɗi majjinii ko ɗuuɗi e yimɓe ɓen»; ɗum firti ɗi majjinii yimɓe keewɓe iwde e laawol laaɓɗo, haa ɓe ndewi ɗi. Ɗum ko fiyli ɗaande ndee, hono daande Alla: «Ko seyɗaan tan, o hulɓinata jeyɓe makko» (Aali ‘Imraan, 175); ɗum firti o hulɓinata ɓe sabu jeyɓe makko. Maa o wi'i ko sanamuuji majjini yimɓe, sabu ko ɗi sabu majjinde maɓɓe, hono neɗɗo wi'ata: «Duniya fitinani kam»; o toɗɗina duniya fitina, sabu ndee ko sabu fitina. «Kala jokkuɗo kam, oon ko jeyidaaɗo e am»; ɗum firti ko e yimɓe diina am.

«Kala jedduɗo kam, haray Aan ko Jaafotooɗo, Jurmotooɗo.» As-Suddii wi'i: ɗum firti kala mo jeddii kam, caggal ɗum o tuubii. Muqaatil ibn Hayyaan wi'i: mo jeddii kam e ko les shirku. Maa o wi'i ɗum hade Alla humpitinde mo wonde O yaafataa shirk. Yimɓe.

«Joomi amen, Aan anndi ko min cuuɗi e ko min peññini»; ɗum firti ko e golle amen. Ibn ‘Abbaas e Muqaatil wi'i ko e ɗemngal jaŋde ɗaɓɓitde Ismaa'iila e neene makko, nde o waɗi ɗi e aynde nde wonaa remotoonde. «Hay huunde suuɗotaako Alla ka leydi wonaa ka kammu»; wonɓe mbi'i ɗum ko jokkondiral e daande Ibraahiima. Kono ɓurɓe wi'i Alla Jom teddungal o wi'i: «Hay huunde suuɗotaako Alla ka leydi wonaa ka kammu.»

Daande Jom Teddungal: «Tuma nde Ibraahiima wi'i: Joomi am, waɗu ndee saare...» ɗum firti Haram. «Hooliinde»; saare nde hoolaare woni e mum. «Reen kam»; ɗum firti woppit kam e mo yaasi. «E ɓiɓɓe am ɓen nde men ndewata sanamuuji.»

Ina wiyee: Ibraahiima (yo jam e kisal ngoodan e mum) ko o reenaama e ndewugol sanamuuji; hol no ɗaɓɓitata ɗum? Ɓiɓɓe makko keewɓe ndewii sanamuuji; hol to jaabde du'a makko? Njaabawol: du'a ndee ko ngam Ibraahiima, ngam ɓeydude reende mum e tabbitingol mum. E ɓiɓɓe makko, o firti ko ɓiɓɓe makko e maayde; alaa gooto e maɓɓe ndewi sanamuuji. Maa du'a makko ɗaɓɓitii gomɗinɓe e ɓiɓɓe makko.

«Joomi amen, yaafanan kam e yumma am e baaba am.» So a wi'i: hol no o yaafitirta yumma e baaba makko, tuma nde ɓe gomɗinaani? Njaabawol: o wi'i wonde yumma makko musulmaaka. Maa o firti so ɓe tuubii, ɓe gomɗinii. Maa o wi'i ɗum hade nde laaɓannde mo ngo baaba makko; Alla laɓɓini ɗo Jom Alla, jeyɗo Makko, e yaafagol baaba makko e Suuratu at-Tawbah.

«E gomɗinɓe ɓen»; ɗum firti yaaf gomɗinɓe fof. «Ñalnde ñaawoore nde dorotoo»; ɗum firti ñalnde e jaangol ñaawoore ndee yaltata. Maa o firti ñalnde yimɓe ɗi njiitata ngam ñaawoore; o heftiri wiide «ñaawoore», sabu anndaa ko ko o yiɗi.

«Jettooje ngoodanii Alla, oon jedduɗo kam e hoore mawngu»; Alla hokki kam. «Ismaa'iila e Ishaaqa. Pellet, Joomi am ko nanoowo du'a.» Ibn ‘Abbaas wi'i: Ismaa'iila heɓaama tuma Ibraahiima jogii duuɓi 99; Ishaaqa heɓaama tuma o jogii duuɓi 112.

Sa‘iidi ibn Jubayr wi'i Ibraahiima humpitinaa ngam Ishaaqa tuma o jogii duuɓi 117.

«Joomi am, waɗ kam ñiiɓnoowo juulde»; ɗum firti waɗ kam e yimɓe ñiiɓnotooɓe juulde e ruke’e mum, e reentotooɓe nde. «E yoga e ɓiɓɓe am»; ɗum firti waɗ yoga e ɓiɓɓe am yo ɓe ñiiɓnu juulde. «Joomi amen, jaɓ du'a am»; ɗum firti golle am e ibada am, sabu ibada inndeetee du'a; hadith wi'i: «Du'a ko timminde ibada.» Maa ɗum firti, jaab du'a am.