Ibrahimnıñ mıqaddes duaları

Şeyh Abdurrahman es-Saadiniñ tefsiri

Ibrahim, Ismailniñ anası Hajar ve emizikli oğlı Ismailni Şamdan alıp, ol vaqıtta meskeni, çağırğanı ve cevap bericisi olmağan Mekkege ketirdi. Olarnı anda qoyğan soñ, Rabbisine bu dua ile yalvardı ve Oña tevekkül etti: «Rabbimiz! Men neslimden bir kısmını» — yani, bütün neslimni degil, çünki Ishaq Şamda edi, qalğan oğulları da anda edi; Mekkege ise Ismailni ve onıñ neslini yerleştirdi — «ziraat yapılmağan bir vadiyge» — çünki Mekke toprağı ziraatqa elverişli degil — «yerleştirdim. Rabbimiz!

Namaznı qılsınlar diye…» Yani, olarnı tevhid ehlinden ve namaznı qılğanlardan yap. Namaznı qılmaq, din ibadetleriniñ eñ mühim ve eñ faziletli olğanlarındandır; kim onı qılsa, dinini qılğan olur. «İnsanlarnıñ bir qısmınıñ qalplerini olarğa meyil eter yap» — yani, olarnı ve yaşağan yerlerini sevdir. Allah onıñ duasına icabet etti; Ismailniñ neslinden Muhammedni (sallallahu aleyhi ve sellem) çıqardı.

O, neslini İslam dinine ve ataları Ibrahimniñ milletine çağırdı; olar da oña cevap berip namaznı qılğanlardan oldılar. Allah, Ibrahimniñ neslini yerleştirgen bu Evni hac etmege farz qıldı ve onda qalpler içün acayip bir çekim sırrı yaptı. İnsanlar onı ziyaret etip, ondan heç vaqıt qanmaylar; qul onı ne qadar çoq ziyaret etse, onıñ şevqi, bağlılığı ve arzusı da o qadar artar. Bu, Allahnıñ onı Öz muqaddes Zatına izafe etüviniñ sırrıdır.

«Ve olarğa meyvalardan rızıq ber; belki, şükür eterler». Allah duasına icabet etti ve her şeyniñ meyvaları anda ketirile başladı. Sen her vaqıt Mekke-i Mükerreme’de meyvalarnıñ bol olğanını ve rızıqnıñ her taraftan o yerge kelgenini köresin.

Olarğa evlat bağışlanması eñ büyük nimetlerdendir. Evlat umudı kesilgen yaşta olarğa evlat berilüvi de başqa bir nimettir. Olarnıñ salih peyğamberler oluvı ise eñ ulu ve eñ faziletli nimettir. «Şübhesiz, Rabbim duanı işitendir» — yani, Oña dua etken kimsege icabet etmege yaqındır. Men Oña dua ettim ve O, umudımnı boş çıqarmadı.

Yani, putlar sebebiyle yoldan azdılar. «Kim maña uyarsa, şübhesiz, o mendendir» — alemniñ Rabbi olan Allahqa tevhid ve ihlas ile ibadet etüvde maña uyğan kimse, tam uyğunlığı sebebiyle mendendir; bir toplulıqnı sevip, olarğa uyğan kimse de olardan sayılır. «Kim de maña qarşı çıqsa, şübhesiz, Sen Ğafur ve Rahimsin». Bu, Halil Ibrahimniñ (aleyhisselam) şefqatindendir: isyan etkenler içün Allah’tan mağfiret ve rahmet tilegen.

Allah Tebareke ve Teala qullarına ondan da merhametlidir; ancaq Özine qarşı baş kötürgen kimselerni azaplandırır.

«Rabbimiz! Hesap yapılacaq künde meni, anam-babamı ve muminlerni bağışla». Allah onıñ bu duasına icabet etti. Lakin babası içün yaptığı dua, onıñ babasına bergen vaadesi sebebinden edi. Babasınıñ Allahqa duşman olğanı belli olğanda ise ondan uzaqlaşdı.

Yani, Ibrahim peyğamberni (aleyhisselam) bu güzel halında da añ: «Rabbim! Bu şeherni» — yani, Haram bölgesini — «emniyetli yap». Allah onıñ duasına şeriat ve taqdir cihetinden icabet etti: şeriatta onı haram bölge yaptı ve taqdirde de emniyetini qorçalav içün malüm sebeplerni kolaylaştırdı. Öyle ki, zalım onıñğa yamanlıq istegende, Allah onı helâk etti; Fil ehline ve başqalarına yapqanı kibi.

Ibrahim, şeher içün emniyet tilegen soñ, özi ve oğulları içün de emniyet tilep: «Meni ve oğullarımı putlarğa ibadet etme­mizden uzaq tut» dedi. Yani, meni ve olarnı putlarğa ibadet etmekten ve oña yaqlaşuvdan uzaq et. Soñra ol, özü ve oğulları içün qorquvınıñ sebebini — putlarğa ibadet sebebiyle fitnege tüşken ve imtihan etilgenlerniñ çoq olğanını — añlattı.

Soñra özü ve nesli içün dua etti: «Rabbim! Meni namaznı devamlı qılğanlardan yap ve neslimden de. Rabbimiz! Duamı qabul et».

Yani: «Sen bizni özümüzden daa yahşı bilirsin. Bilemiz ya da bilemaymiz, Senin ilmiñ ve rahmetiñ icap etken işlerden bizge qolaylaştırmanı Senin tedbiriñden ve terbiyetinden tileyimiz. Yer yüzünde de, kokte de Allahqa heç bir şey gizli degildir». Ibrahimniñ bu duası da şunıñ içindedir; Halil bu dua ile tek Rabbiler-aleminge yahşılıq ve çoq şükür etüvni murat etti.

İmam İbn Kesirniñ tefsiri

Soñra Ibrahim: «Rabbim! Meni namaznı devamlı qılğanlardan yap», yani, namaznı qorçalap, onıñ şart ve hudutlarına riayet etkenlerden yap, dedi. «Ve neslimden de», yani, olarnı da namaznı devamlı qılğanlardan yap. «Rabbimiz!

Duamı qabul et», yani, Senden istegenlerimniñ episini qabul et.

Ibn Jarir dedi: Allah, halili Ibrahimniñ: «Rabbimiz! Bizniñ gizli ve aşikâr etkenlerimizni Sen bilirsin», dep aytqanını haber ete. Yani: «Bu şeherniñ sakinleri içün dua etkenimdeki niyetimni ve duamnen ne murat etkenimni Sen bilirsin. Men tek Seniñ razılığıñnı ve Saña ihlasnı murat etem.

Şübhesiz, Sen, aşikâr ve gizli olğan episi şeylerni bilirsin. Yer yüzünde de, kokte de olardan bir şey Saña gizli qalmaz».

Soñra ol, qocalıqta oña evlat bergen Rabbisine hamd etti: «Qocalıqta maña Ismail ve Ishaqnı bağışlağan Allahqa hamd olsun. Şübhesiz, Rabbim duanı işitendir». Yani, O, Oña dua etken kimsege icabet eter ve evlat tilegenimde maña icabet etti.

«Rabbimiz! Meni ve anam-babamı bağışla». Bazıları «validayya» [anam-babam] yerine «validi» [babam] dep, tek birilikte oqudı. Bu, Ibrahimniñ atasından, onıñ Allahqa duşman olğanı belli olmağan evel edi. «Ve muminlerni de», yani, olarnıñ episini bağışla.

«Hesap yapılacaq künde», yani, qullarıñnı hesapqa çekip, amellerine köre ceza berilgen künde: yahşılıq yapqanğa yahşılıq, yamanlıq yapqanğa yamanlıq. Allah eñ yahşı bilicidir.

Abdullah ibn Vahb dedi: Amr ibn Haris bizge haber berdi; Bekr ibn Sevada oña Abdurrahman ibn Jubeyrden, o da Abdullah ibn Amr’dan rivayet etti: Resulullah (sallallahu aleyhi ve sellem) Ibrahimniñ: «Rabbim! Şübhesiz, olar insanlardan çoqusını yoldan azdırdı. Kim maña uyarsa, şübhesiz, o mendendir; kim de maña qarşı çıqsa, şübhesiz, Sen Ğafur ve Rahimsin» degen sözlerini ve Isa peyğamberniñ (aleyhisselam): «Eger olarnı azaplandırsañ, şübhesiz, olar Seniñ qullarıñdır; eger olarnı bağışlasañ, şübhesiz, Sen Azizesiñ, Hakimsiñ» degen sözlerini oqudı. Soñra ellerini köterip: «Allahım!

Ümmetim, Allahım! Ümmetim, Allahım! Ümmetim!» dedi ve ağladı. Allah: «Ey Cebrail! — Rabbıñ onıñ halini yahşı bilgenine baqmadan — Muhammedge bar ve onı ağlatqan şeyni sora», dedi. Cebrail (aleyhisselam) oña kelip soradı.

Resulullah (sallallahu aleyhi ve sellem) aytqanlarını oña haber berdi. Allah: «Ey Cebrail! Muhammedge barıp, oña: “Biz seni ümmetiñ hususunda razı etecekmiz ve seni üzmeycekmiz”, dep ayt», dedi.

Bu, bu dua, Hajar ve oğlından ayrılğan vaqıtta, Evniñ bina etilmesinden evel yapılan birinci duadan soñra edilen ekinci dua olğanını köstere. Bu dua Ev bina etilgen soñra, Allahqa yalvaruv ve tilekni ta’kidlemek içün yapılğan. Bu sebepten: «Haram Evniñ yanında» dedi. «Rabbimiz!

Namaznı qılsınlar diye…» Ibn Jarir dedi: Bu söz «Haram» sözine bağlıdır; yani, Evni haram yapuvınıñ sebebi, onıñ sakinleriniñ yanında namaz qıla bilmeleri edi.

«İnsanlarnıñ bir qısmınıñ qalplerini olarğa meyil eter yap». Ibn Abbas, Mujahid ve Said ibn Jubeyr dediler: Eger «insanlarnıñ qalpleri» dep aytqan olsa edi, farslar, rumlar, yahudiyler, nasara ve bütün insanlar anda yığılıp kelir edi. Lakin «insanlarnıñ bir qısmınıñ» dedi ve onı musulmanlarğa has etti. «Ve olarğa meyvalardan rızıq ber» — yaşıllıqları ve suı olğan qaryalarnıñ sakinlerine berilgen rızıq kibi.

Yani, ol yer ekin ösmegen vadiy olğanı içün, olarğa yeycek meyvalar ber. Allah bu duanı qabul etti. O, şöyle buyurğan: «Biz olarnı emniyetli Haram’da yerleştirmedikmi? Her şeyniñ meyvaları, Bizden bir rızıq olaraq, anda ketirilir» (Qasas, 57).

Bu, Allahnıñ lütfi, keremi, rahmeti ve bereketindendir: Haram şeher Mekke’de meyva berici ağaçlar yoqtır, amma çevresindeki yerlerniñ meyvaları o yerge ketirilir. Bu, Halil Ibrahimniñ (aleyhisselam) duasına icabet etüvdir.

Allah bu yerde arab müşriklerine delil ketirip, Mekke Haram şeeriniñ evelden tek Allahqa, Ortağı olmayğan Zatqa ibadet etüv içün qurulğanını, onıñ sayesinde mamur ve adamlı olğan Ibrahimniñ Allah’tan başqasına ibadet etkenlerden uzaq olğanını añdıra. Ol Mekke içün: «Rabbim! Bu şeherni emniyetli yap» dep dua etti ve Allah oña icabet etti. Allah buyurğan: «Olar, etraflarında insanlar talan etilip alınğan halda, Biz olarnı emniyetli Haram’da yerleştirgenimizni körmeylermi?»

Ve: «Şübhesiz, insanlar içün bina etilgen ilk Ev, Bekke’deki mubarek ve alemler içün hidayet olğan Evdir. Onda açıqlayıcı deliller, Ibrahimniñ maqa­mı bar; onıñ içine kirgen kimse emniyette olur» (Al-i Imran, 96–97). Bu qıssada ise: «Rabbim! Bu şeherni emniyetli yap» dedi.

Şeherni tanıqlıq bildirgen şekilde «bu şeher» dep atavı, duasınıñ onı bina etilgen soñra yapılğanına işaret ete. Bu sebepten: «Qocalıqta maña Ismail ve Ishaqnı bağışlağan Allahqa hamd olsun» dedi. Malüm olğanına köre, Ismail Ishaqtan on üç yaş büyük edi. Amma Ismailni ve anasını emizikli çaqında Mekkege alıp ketken vaqıtta da: «Rabbim!

Bu yerni emniyetli bir şeher yap» dep dua etken edi. Bunu Bakara süresinde tafsilâtlı olaraq añlatqan edik. «Meni ve oğullarımı putlarğa ibadet etme­mizden uzaq tut». Her dua etken kimse özü, anam-babası ve nesli içün dua etmelidir.

Soñra Ibrahim putlar sebebiyle fitnege tüşken bir çoq yaratılğan barlıq olğanını bildirdi; putlarğa ibadet etkenlerden uzaqlaşıp, olarnıñ işini Allahqa havale etti: Allah istese, azaplandırır, istese, bağışlar. Isa peyğamber (aleyhisselam) da şöyle aytqan: «Eger olarnı azaplandırsañ, şübhesiz, olar Seniñ qullarıñdır; eger olarnı bağışlasañ, şübhesiz, Sen Azizesiñ, Hakimsiñ». Bu sözlerde Allahnıñ iradesine havale etüvden başqa bir şey yoqtır; bu, böyle bir şeyniñ vaki oluvını mümkün saymaq degildir.

«İnsanlardan çoqusını yoldan azdırdı» sözü, putlar sebebiyle çoqusınıñ hidayet yolundan sapıp, olarğa ibadet etkenini añlata. Bu, ma‘nayı tersine çevirmek [sebepni netice yerine bildirmek] misalidir; «Şeytan tek dostlarını qorquta» (Al-i Imran, 175) ayetindeki kibi, yani, insanlarnı dostları ile qorquta. Başqa bir izaatqa köre, azdırmaq putlarğa nisbet etilgen, çünki olar azuvğa sebep oldılar. İnsan «Dünya meni fitnege saldı» degendey; fitne dünyağa nisbet etile, çünki onıñ sebebidir.

«Kim maña uyarsa, şübhesiz, o mendendir», yani, menim dinimniñ ehlindendir. «Kim de maña qarşı çıqsa, şübhesiz, Sen Ğafur ve Rahimsin». Suddiyge köre, bunıñ ma’nası: «Maña qarşı çıqıp, soñra tövbe etken kimse…»dir. Muqatil ibn Hayyan: «Şirkten başqa bir hususta maña qarşı çıqqan kimse…» dep izaat etti.

Başqa bir rivayetke köre, Ibrahim bunı Allah oña şirknı bağışlamaycağını bildirmezden evel aytqan. (Nas, 36.)

«Rabbimiz! Bizniñ gizli ve aşikâr etkenlerimizni Sen bilirsin» — işlərimizden. Ibn Abbas ve Muqatil: «Ismail ve anasını ekinsiz vadiyge yerleştirgeninde, onlardan ayrıluvdan duyğan kederni Sen bilirsin», dediler. «Yer yüzünde de, kokte de Allahqa heç bir şey gizli degildir».

Bazıları bu sözlerni Ibrahimniñ duasınıñ devamı dep saydı. Çoq alimler ise: «Yer yüzünde de, kokte de Allahqa heç bir şey gizli degildir» sözlerini Allahnıñ sözü dep bildiler.

«Rabbim! Bu şeherni» — Haram bölgesini — «emniyetli yap», yani, anda yaşağanlar emniyette olsunlar. «Ve meni… uzaq tut» — meni uzaq et. «Meni ve oğullarımı putlarğa ibadet etme­mizden uzaq tut» degen duağa dair sual doğa bile: Ibrahim (aleyhisselam) putlarğa ibadet etmekten masum edi; öyle ise, bu duası nasıl doğru ola ve oğullarından çoqları putlarğa ibadet etkenine köre duası nasıl qabul olğan?

Cevap: Ibrahimniñ özü içün duası, masumlığınıñ ve sabitliginiñ artması içün edi. Oğulları içün ise öz belinden kelgen oğullarını murat etti; olardan heç biri putqa ibadet etmedi. Başqa bir izaatqa köre, duası neslinden mumin olğanlar içün edi.

«Rabbimiz! Meni ve anam-babamı bağışla». Eger: «Olar mumin degil edi, öyle ise Ibrahim olar içün nasıl bağışlanma tilegen?» denilse, cevap olaraq: «Anası musulman olğan», denilgen; «Yaki: “Eger musulman olup tövbe etseler [olarnı bağışla]” murat etken», denilgen; başqa bir fikirge köre, bu sözni atası haqqındağı halı belli olmağandan evel aytqan.

Allah Teala, Tevbe süresinde Haliliniñ atası içün bağışlanma tilegenine dair uzrını beyan etti. «Ve muminlerni de», yani, bütün muminlerni bağışla. «Hesap yapılacaq künde» — yani, hesab başlayıp, açıq körünecek. Başqa bir izaatqa köre, bu, insanlar hesabqa turacaq kün demektir; ma’nası añlaşılğanından «insanlar» sözü aytılmay qaldırılğan.

«Qocalıqta maña Ismail ve Ishaqnı bağışlağan» — maña ihsan etti. «Şübhesiz, Rabbim duanı işitendir». Ibn Abbas aytqanına köre, Ismail Ibrahim toqsan doquz yaşında olğanında, Ishaq ise yüz on eki yaşında olğanında doğdı. Said ibn Jubeyr: «Ibrahimge Ishaqnıñ doğulacağı müjdelengen vaqıtta, ol yüz on yedi yaşında edi», dedi.

«Rabbim! Meni namaznı devamlı qılğanlardan yap», yani, namaznı şartlarına köre qılıp, onı qorçalğanlardan yap. «Ve neslimden de», yani, neslimden namaznı qılğan kimseler yarat. «Rabbimiz! Duamı qabul et», yani, amelimni ve ibadetimni qabul et; ibadet dua dep ataldı.

Hadiste: «Dua — ibadetniñ iligidir», dep kelgen. Başqa bir izaatqa köre, bu söz «duama icabet et» demektir.

el-Bağaviniñ tefsiri

Allah Tealanıñ «Rabbimiz! Men neslimden bir kısmını yerleştirdim» degen sözinde «min» [bir qısmı] kelgen; ayetniñ ma’nası: «Neslimden bir oğulnı yerleştirdim». «Ekin ösmegen vadiyge» — bu, Mekke’dir; çünki Mekke eki dağ arasında bir vadiydir. «Senin Haram Eviñ yanında».

Onı «haram» dep atadı, çünki onıñ yanında, başqa yerlerde haram olmağan bazı şeyler haram etile.

Abd al-Vahid ibn Ahmad al-Malihiy bizge haber berdi: Ahmad ibn Abdullah al-Nu‘aymiy oña, Muhammed ibn Yusuf oña, Muhammed ibn Isma‘il oña, Abdullah ibn Muhammed oña, Abd al-Razzaq oña, Ma‘mar oña, Eyyub al-Sahtiyaniy ve Kesir ibn al-Muttalib ibn Abi Vada‘a’dan — olarnıñ biri rivayetni ekincisinden biraz uzatqan — Said ibn Jubeyr oña rivayet etti. Ibn Abbas dedi: «Ayallarnıñ belbağını ilk defa Ismailniñ anası taqqan. Ol, Sara’dan izini gizlemek içün belbağı taqqan edi.

Soñra Ibrahim (aleyhisselam) onı ve emizikli Ismailni alıp kelip, Evniñ yanında, Zemzemniñ üst tarafında, caminiñ yuqarısında bir terekniñ yanında qoydı. Ol vaqıtta Mekke’de kimse yoq edi ve anda su da yoq edi. Ibrahim olarnı anda qoydı; yanlarına bir qap içinde hurma ve bir tulum içinde su qoydı. Soñra Ibrahim yolğa çıqıp ketti.

Ismailniñ anası onıñ artından ketip: “Ey Ibrahim, bizni ne içün bu adam yaşamayğan, heç bir şey bulunmağan vadiyde qaldırıp ketesiñ?” dedi. Bu sözni onıñğa bir qaç kere ayttı, amma Ibrahim oña baqmamaqta devam etti. Ol: “Bunı Allah saña emir ettimi?”

dep soradı. Ibrahim: “Evet”, dedi. Ol: “Öyle ise, O bizni zaya etmez”, dedi de, artqa qayttı. Ibrahim onıñ olarnı körmeycek bir yerge kelgen soñ, yüzüni Evge çevirip, ellerini köterdi ve bu dualarnı yaptı: “Rabbimiz! Men neslimden bir kısmını ekin ösmegen vadiyge yerleştirdim”, degen yerge qadar.

Ismailniñ anası Ismailni emizip, o sudan içe edi. Tulumdaki su bitkende, ol da, oğlu da susadı. Ol oğlınıñ yerde çırpınğanını yaki bükülip burulğanını kördi; onı körmemek içün uzaqlaştı. Safa, oña eñ yaqın dağ edi; ol onıñ üstüne çıqtı ve vadiyge baqıp, birini körer-körmezini qaradı, amma heç kimni körmedi.

Safadan tüşüp, vadiyge kelgende, köyneginiñ ucını köterdi ve zorlanuvda olğan bir insan kibi sür’atnen çapıp, vadiyden keçti. Soñra Marvaya kelip, üstüne çıqtı ve birini körer-körmezini baqıp qaradı; amma kimse körmedi. Bunı yedi kere yaptı. Ibn Abbas dedi: Peyğamber (sallallahu aleyhi ve sellem): “İşte, insanlar bu sebepten eki dağ arasında sa‘y eteler”, dedi.

Ol Marvağa çıqqanda bir ses eşitti ve öz-özine: “Sessiz ol!” dedi. Soñra diqqatnen tıñlap, sesni daa bir kere eşitti ve: “Eger yanında yardım bar ise, sesiñni işittim”, dedi. Birden Zemzem yerinde melekni kördi. Melek dabanınen — yaki qanatınen — yerni qazdı ve su köründi.

Ol suğa kirip, qolunen şunı etip, su doldura başladı. Ol su alğan soñ da su qaynap çıqmaqta devam etti. Ibn Abbas dedi: Peyğamber (sallallahu aleyhi ve sellem): “Ismailniñ anasına Allah rahmet etsin! Eger Zemzemni qoyğan olsa edi…” yaki: “Eger su toplayıp almağan olsa edi, Zemzem aqqan bulaq olur edi”, dedi.

Ismailniñ anası suv içti ve oğlını emizdi. Melek oña: “Zaya oluvdan qorqmañ; çünki mında Allahnıñ Evi bar. Bu bala ve onıñ babası onı bina eter. Allah Öz Evi ehlini zaya etmez”, dedi. Evniñ yeri yerde bir tepe kibi köterilgen edi; sel kelip, onıñ sağından ve solundan aqa edi.

Bu hal öyle devam etti; nihayet Jurhum qabilesinden bir yolcu toplulığı — yaki Jurhumdan bir ev — Keda yolundan kelip, Mekkeniñ aşağı tarafında qonalandı. Olar bir quşnıñ su etrafında aylanghanını körip: “Bu quş su etrafında dolaşa. Biz bu vadiyde su olmağanını bilemiz”, dediler. Bir yaki eki yolbaşçını su izlemege yolladılar.

Olarda su tapıldı; qaytıp kelip, başqalarına haber berdiler. Olar su yanına kelgenlerinde, Ismailniñ anası anda edi. Olar: “Yanıñda qonalanmağa izin beresiñmi?” dep soradılar. Ol: “Evet, amma su üzerinde haqqıñız yoq”, dedi.

Olar: “Qabul etemiz”, dediler. Ibn Abbas dedi: Peyğamber (sallallahu aleyhi ve sellem) ayttı: «Bu, Ismailniñ anasını hoşnut etti, çünki ol insanlar arasında olmağa sevine edi. Olar anda yerleştiler ve ailelerini de çağırtıp ketirdiler. Nihayet bir qaç evlik toplulıq anda yaşadı.

Bala ösüp, olardan arab tilini ögrendi. Olar onı yahşı körip, o yetişken soñ, qabilelerinden bir qızğa evlendirdiler. Ismailniñ anası vefat etti; Ismail evlengen soñ Ibrahim onıñ bıraktığını körmege keldi…» Bu qıssanı Bakara süresinde añlatqan edik.

Allah Tealanıñ «Rabbimiz! Namaznı qılsınlar diye…» degen sözleri «İnsanlarnıñ qalplerinden bir qısmını…» demektir. «Af’ida» — «fuad» söziniñ cemi; «olarğa meyil eter» — olarnı arzu etmek ve olarnıñ içün hasret çekmek demektir. Suddiy: «Qalplerini bu yerge meyil et», dedi.

Mujahid: «Eger “insanlarnıñ qalpleri” dep aytqan olsa edi, farslar, rumlar, türkler ve hindler siziñ yanıñızğa yığılıp kelir edi», dedi. Said ibn Jubeyr: «Yahudiyler, nasara ve mecusiyler hac eter edi; amma Allah “insanlarnıñ bir qısmı” dedi, yani, musulmanlar», dedi.

«Ve olarğa meyvalardan rızıq ber» — suı olğan qaryalarnıñ sakinlerine berilgen rızıq kibi. «Belki, şükür eterler».

«Rabbim! Şübhesiz, olar insanlardan çoqusını yoldan azdırdı» — yani, çoqusı olar sebebinden hidayet yolundan azıp, olarğa ibadet etti. Bu, ters çevrilgen ifade misalidir. Buna «Şeytan tek dostlarını qorquta» (Al-i Imran, 175) ayeti misal ola: yani, şeytan insanlarnı dostları vasıtasınen qorquta.

Başqa bir izaatqa köre, putlarğa azdırmaq nisbet etilgen, çünki olar azuvğa sebep oldılar. Adam: «Dünya meni fitnege saldı», dey; fitne dünyaya nisbet etile, çünki o fitneniñ sebebidir.

«Kim maña uyarsa, şübhesiz, o mendendir» — yani, menim dinimniñ ehlindendir. «Kim de maña qarşı çıqsa, şübhesiz, Sen Ğafur ve Rahimsin». Suddiy bu sözni: «Kim maña qarşı çıqqan soñ tövbe etse…» dep izaat etti. Muqatil ibn Hayyan: «Kim şirkten başqa hususlarda maña qarşı çıqsa…» dedi.

Başqa bir fikirge köre, Ibrahim bu sözni Allah oña şirkni bağışlamaycağını bildirmezden evel aytqan. (Nas, 36.)

«Rabbimiz! Bizniñ gizli ve aşikâr etkenlerimizni Sen bilirsin» — işlerden gizli tutqanımıznı ve açıq etkenimizni. Ibn Abbas ve Muqatil: «Ismail ve anasını ekinsiz vadiyge yerleştirgende, olardan ayrıluvdan duyğan kederi Sen bilirsin», dediler. «Yer yüzünde de, kokte de Allahqa heç bir şey gizli degildir».

Bazıları bunı Ibrahimniñ söziniñ devamı dep ayttı. Alimlerniñ çoqusına köre ise, «Yer yüzünde de, kokte de Allahqa heç bir şey gizli degildir» sözleri Allahnıñ sözleridir.

Allah Tealanıñ «Ibrahim: “Rabbim! Bu şeherni” dedi» ayeti Haram bölgesini añlata. «Emniyetli yap» — yani, onda yaşağanlar emniyette olsun. «Ve meni… uzaq tut» — yani, meni uzaq et. «Meni ve oğullarımı putlarğa ibadet etmekten uzaq tut».

Eger: «Ibrahim (aleyhisselam) putlarğa ibadet etmekten masum edi; öyle ise, onıñ duasınıñ ma’nası nedir? Ve oğullarınıñ çoqları putlarğa ibadet etkenine baqmadan, onıñ duası nasıl qabul olğan?» denilse, cevap: Ibrahim özü içün duasında masumlığı ve sabitligi artuvını tilegen. Oğulları içün ise öz belinden kelgen oğullarını murat etti; olardan hiç biri putqa ibadet etmedi.

Başqa bir fikirge köre, Ibrahim mumin olğan oğulları içün dua etti.

«Rabbimiz! Meni ve anam-babamı bağışla». Eger: «Olar mumin degil edi, öyle ise, Ibrahim olar içün nasıl bağışlanma tilegen?» denilse, cevap olaraq: «Anası musulman edi», dep aytılğan. «Yaki, olar musulman olup tövbe etseler [bağışla], dep murat etken».

Başqa bir fikirge köre, bu sözni atası haqqındağı hal belli olmağandan evel aytqan. Allah Teala Tevbe süresinde Haliliniñ babası içün bağışlanma tilegenine sebep olğan uzrını beyan etti. «Ve muminlerni de» — yani, bütün muminlerni bağışla. «Hesap yapılacaq künde» — yani, hesap başlap, aşikâr olğan künde.

Başqa bir fikirge köre, Ibrahim «insanlar hesapqa turacaq kün»ni murat etti; «insanlar» sözü añlaşılğanından aytılmay qaldırılğan.

«Qocalıqta maña Ismail ve Ishaqnı bağışlağan» — maña berdi. «Şübhesiz, Rabbim duanı işitendir». Ibn Abbas aytqanına köre, Ibrahim toqsan doquz yaşında olğanında Ismail doğdı; yüz on eki yaşında olğanında ise Ishaq doğdı. Said ibn Jubeyr: «Ibrahimge Ishaqnıñ doğulacağı müjdelengeninde, ol yüz on yedi yaşında edi», dedi.

«Rabbim! Meni namaznı devamlı qılğanlardan yap» — yani, namaznı şartlarına köre qılıp, onı qorçalğanlardan yap. «Ve neslimden de» — yani, neslimden namaznı qılğan kimseler yarat. «Rabbimiz! Duamı qabul et» — yani, amel ve ibadetimni qabul et.

Ibadet dua dep ataldı. Hadiste: «Dua — ibadetniñ iligidir», dep kelgen. Başqa bir izaatqa köre, ma’nası: «Duama icabet et»tir.