Ибраһимның иман һәм гыйбадәт догалары
رَبِّ اجْعَلْ هَٰذَا الْبَلَدَ آمِنًا، وَاجْنُبْنِي، وَبَنِيَّ، أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنَامَ. رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ، فَمَنْ تَبِعَنِي، فَإِنَّهُ مِنِّي، وَمَنْ عَصَانِي، فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ. رَبَّنَا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ. رَبَّنَا لِيُقِيمُوا الصَّلَاةَ، فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ، وَارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَرَاتِ لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ. رَبَّنَا، إِنَّكَ تَعْلَمُ مَا نُخْفِي، وَمَا نُعْلِنُ، وَمَا يَخْفَىٰ عَلَى اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ فِي الْأَرْضِ، وَلَا فِي السَّمَاءِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي، وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ إِسْمَاعِيلَ، وَإِسْحَاقَ، إِنَّ رَبِّي لَسَمِيعُ الدُّعَاءِ. رَبِّ اجْعَلْنِي مُقِيمَ الصَّلَاةِ، وَمِنْ ذُرِّيَّتِي. رَبَّنَا وَتَقَبَّلْ دُعَاءِ. رَبَّنَا اغْفِرْ لِي، وَلِوَالِدَيَّ، وَلِلْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ يَقُومُ الْحِسَابُ.
رَبِّ اجْعَلْ هَٰذَا الْبَلَدَ آمِنًا وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنَامَ رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي وَمَنْ عَصَانِي فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ رَبَّنَا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنَا لِيُقِيمُوا الصَّلَاةَ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ وَارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَرَاتِ لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ رَبَّنَا إِنَّكَ تَعْلَمُ مَا نُخْفِي وَمَا نُعْلِنُ وَمَا يَخْفَىٰ عَلَى اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي السَّمَاءِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ إِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ إِنَّ رَبِّي لَسَمِيعُ الدُّعَاءِ رَبِّ اجْعَلْنِي مُقِيمَ الصَّلَاةِ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي رَبَّنَا وَتَقَبَّلْ دُعَاءِ رَبَّنَا اغْفِرْ لِي وَلِوَالِدَيَّ وَلِلْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ يَقُومُ الْحِسَابُ
Аудионы йөкләп булмады. Соңрак кабатлап карагыз.
Ибраһим г-м әйтте: "Ий Раббым, бу Мәккә шәһәрен бәла-казалардан имин кыл вә үземне һәм балаларымны сынымларга гыйбадәт кылудан сакла! Ий Раббым, ул сынымлар күп кешене адаштырдылар, кем миңа иярсә – ул минем өммәтемнәндер, вә берәү миңа иярмәсә, синең ихтыярындадыр, теләсәң – ґәзаб кылырсың, теләсәң – ярлыкарсың, чөнки син ярлыкаучы рәхимлесең. Ий Раббым, бәгъзе балаларымны иген үсми торган җиргә Кәгъбә янына, ягъни Кәгъбә төзеләчәк чокыр җиргә илтеп куйдым (Һаҗәр илә баласы Исмаґилне), ий Раббым, аларга тәүфыйк бир намазларын үтәргә вә адәмләрнең күңеленә аларның мәхәббәтен сал, шул Кәгъбә җиренә барып сәүдә итеп, кардәшлекне арттырып тормышларын киңәйтсеннәр вә аларга җимешләрдән ризык бир, шаять Сиңа шөкер итәрләр. Ий Раббыбыз Син безнең әшкәрә кылган вә яшерен кылган һәр эшебезне беләсең, бит Аллаһуга җирдә һәм күкләрдә һичбер нәрсә яшерен түгел. Карт көнемдә миңа Исмаґил вә Исхакны бирүче Аллаһу тәгаләгә барча мактау! Тәхкыйк Раббым догаларны ишетүче вә кабул итүче. Йә Рабби минем үземне һәм балаларымны намазларны үтәүче кыл, ий Раббыбыз, догаларыбызны кабул кыл! Ий Раббыбыз, үземне вә ата-анамны һәм барча мөэминнәрне ярлыка, кыямәт көнендә хур итмә!"
Ибраһимның көчле догалар җыелмасы. Анда «иҗнибни» (اجْنُبْنِي — мине сакла), «иҗ‘әлни» (اجْعَلْنِي — мине кыл) һәм «игъфир ли» (اغْفِرْ لِي — мине гафу ит) гыйбарәләре бар. Догада ширектән саклау, намазны тырышып үтәү һәм мөэминнәрне гафу итү сорала.
Шәех Габдуррахман әс-Сәгъди тәфсире
Шәех әс-Сәгъди болай дип аңлата: «Ибраһим — пәйгамбәрләр атасы һәм бер Аллаһыга ышанучыларның имамы, әмма ул үзе һәм балалары өчен ширектән курка! Бу исә беркем дә адашудан тулысынча имин булуына ышанмаска тиешлеген күрсәтә».
Имам Ибн Кәсир тәфсире
Ибн Кәсир болай дип ассызыклый: «Намаз — диннең нигезе, шуңа күрә Ибраһим үзе һәм нәселе өчен намазны дәвамлы үтәүне сорап дога кылган. Әти-әнисе өчен гафу сорап кылган догасы исә аның әтисенең мәҗүси булып үлгәнлеге аңа ачыкланганчы булган».
Әл-Багави тәфсире
Аллаһы Тәгаләнең сүзләре: «…Ибраһимның: „Раббым! Бу шәһәрне…“ — дип әйткәнен искә ал». Ягъни Мәккәне. «…имин ит…» — анда һәркем имин булсын. «…һәм читкә алып кит…» — сакла.
«…мине һәм улларымны потларга табынудан…» «Җәннәбә әш-шәй’а», «әҗнәбә әш-шәй’а» һәм «иҗтәнаба әш-шәй’а» гыйбарәләренең мәгънәсе бер үк.
Берәү болай дип сорарга мөмкин: «Ибраһим пәйгамбәр үз балаларының потларга табынудан сакланган булуын белгән, алайса ни өчен ул моны сорап дога кылган? Нәселеннән күпләр потларга табынган икән, аның догасы кабул булганмы?»
Җавап: бу дога Ибраһимның үзе хакында саклауны һәм ныгытуны арттыруны сорау булган. Ә нәселе өчен кылган догасында исә потларга табынмаган балаларын күздә тоткан. Аның догасы нәселеннән мөэмин булганнар өчен иде, дигән фикер дә бар.
«…Раббым! Чынлыкта, алар күп кешеләрне юлдан яздырдылар…» Ягъни күп кешеләрнең хак юлдан тайпылуына сәбәп булдылар, һәм кешеләр аларга табына башлады. Бу — мәгънәсе кире әйләндерелгән гыйбарә. Моңа Аллаһы Тәгаләнең: «Бу — сезне үз тарафдарлары белән куркытучы шайтан гына…» (Әлү Гыймран сүрәсе, 175 нче аять) дигән сүзләре охшаш.
Ягъни ул аларны үз тарафдарлары белән куркыта. Потлар кешеләрне юлдан яздыруга сәбәп булганга күрә, адаштыру аларга нисбәт ителә, дигән фикер дә бар. Бу берәүнең: «Мине дөнья кызыктырды», — дип әйтүенә охшаш. Кызыктыру дөньяга нисбәт ителә, чөнки ул вәсвәсәгә сәбәп була.
«…ә кем миңа иярсә, ул минем белән…» Ягъни бер үк иманда һәм бер үк юлда.
«…ә кем миңа карышса… чынлыкта, Син — Гафу итүче, Рәхимле!» Әс-Сүдди әйткән: моның мәгънәсе — «кем Миңа карышып, аннары тәүбә итсә…».
Мукатил ибн Хәййән әйткән: «Кем Миңа ширектән кече булган гөнаһлар кылып карышса…».
Аллаһы аңа ширекне гафу итмәве турында хәбәр иткәнче, ул моны әйткән, дигән фикер дә бар.
Аллаһы Тәгаләнең сүзләре: «…Раббыбыз! Чынлыкта, мин нәселемнең бер өлешен урнаштырдым…» «Мин» бәйлеге бер өлешне күрсәтү өчен кулланылган. Аятьнең мәгънәсе: «Мин нәселемнән бер улымны урнаштырдым».
«…игенсез үзәндә…» — анда кыр да, су да юк. Бу — Мәккә; чөнки Мәккә ике тау арасындагы үзәндә урнашкан.
«…Синең Хөрмәтле Йортың янында…» Ул аны Хөрмәтле дип атаган, чөнки бу Йорт янында башка йортлар янында тыелмаган эшләрне эшләү тыелган.
«…Раббыбыз! Алар намаз укысыннар өчен. Кешеләрнең кайберләренең йөрәкләрен…» «Әф’идә» сүзе «фүәд» сүзенең күплек формасы.
«…аларга тартылучан ит…» — аларга сагынып омтылучы һәм аларга тартылучы ит. Әс-Сүдди әйткән: аларның күңелләрен шул урынга тарт.
Мүҗәһид әйткән: «Әгәр ул „кешеләрнең йөрәкләре“ дип әйткән булса, фарсылар, румлылар, төрекләр һәм һиндләр сезнең белән анда тыгызланып торыр иде».
Сәгыйд ибн Җүбәйр әйткән: яһүдиләр, христианнар һәм утка табынучылар адашкан булсалар да, ул «кешеләрнең кайберләренең йөрәкләре» дигән. Монда мөселманнар күздә тотыла.
«…һәм аларны җимешләр белән ризыкландыр…» Су булган авылларның кешеләрен җимешләр белән ризыкландырганың кебек. «…шөкер итсеннәр өчен!»
«…Раббыбыз! Чынлыкта, Син без яшергәнне дә, ачык кылганны да беләсең…» — эшләребездән.
Ибн Габбәс һәм Мукатил әйткәннәр: Ибраһим Исмәгыйль белән аның әнисен үзе урнаштырган, игенсез үзәндә булган урынга китерүен күздә тоткан.
«…Җирдә дә, күктә дә Аллаһыдан бернәрсә дә яшерен калмый!» Бу сүзләрнең барысы да Ибраһим сөйләменең дәвамы булып тора, дигән фикер бар.
Тәфсирчеләрнең күбесе: «…Җирдә дә, күктә дә Аллаһыдан бернәрсә дә яшерен калмый!» — дигән сүзләр Аллаһы Тәгаләнеке, дип саный.
«…Картлыгымда миңа Исмәгыйль белән Исхакны бүләк иткән Аллаһыга мактау булсын!» — ягъни картайгач миңа бирде.
«Чынлыкта, Раббым доганы, һичшиксез, ишетә!» Ибн Габбәс әйткән: Ибраһимга туксан тугыз яшь булганда Исмәгыйль туган, ә Ибраһимга йөз унике яшь булганда Исхак туган.
Сәгыйд ибн Җүбәйр әйткән: Ибраһимга Исхакның тууы турында сөенечле хәбәр килгәндә, аңа йөз унҗиде яшь булган.
«…Раббым! Мине намазны үтәүче ит…» — ягъни намазны бөтен рөкннәре белән һәм үз вакытында укый торганнардан ит. «…һәм нәселемнән дә…» — нәселемнән намаз укучыларны бар ит.
«…Раббыбыз! Догамны кабул ит…» — ягъни гамәлемне һәм гыйбадәтемне кабул ит. Монда гыйбадәт дога дип аталган. Догама җавап бир, дигән аңлатма да бар. «…Раббыбыз! Мине һәм әти-әниемне гафу ит…»
Берәү болай дип сорарга мөмкин: «Әти-әнисе мөэмин булмаган икән, ул ничек алар өчен гафу сорап дога кылган?» Җавап: аның әнисе иман китергән, дип әйтелгән. Алар Аллаһыга буйсынып, тәүбә итсәләр, дигәнне күздә тоткан, дигән фикер дә бар. Әтисенең хәле аңа ачыкланганчы ул шулай әйткән, дигән фикер дә бар.
Аллаһы Үзенең якын дустының атасы өчен гафу соравына карата аклануын «әт-Тәүбә» сүрәсендә аңлаткан. «…һәм мөэминнәрне…» — барлык мөэминнәрне гафу ит.
«…хисап торган көнне…» — ягъни хисап күренеп, ачык булачак көнне.
Ул хисап көнен, кешеләр хисап бирү өчен басачак көнне күздә тоткан, дигән фикер бар. Аллаһы бу гыйбарәдә «кешеләр» сүзен телгә алмаган, чөнки хисап көне турында әйтелгәч, сүзнең кешеләр хакында баруы аңлашыла.
«Сәхих Мөслим»дә (№ 2697) Әбү Һөрәйрәдән риваять ителә: мөэминнең үз әти-әнисе һәм дин кардәшләре өчен кылган догасын Аллаһы Тәгалә кабул итә.