Ширктен сақтану және намаз
رَبِّ اجْعَلْ هَٰذَا الْبَلَدَ آمِنًا، وَاجْنُبْنِي، وَبَنِيَّ، أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنَامَ. رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ، فَمَنْ تَبِعَنِي، فَإِنَّهُ مِنِّي، وَمَنْ عَصَانِي، فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ. رَبَّنَا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ. رَبَّنَا لِيُقِيمُوا الصَّلَاةَ، فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ، وَارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَرَاتِ لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ. رَبَّنَا، إِنَّكَ تَعْلَمُ مَا نُخْفِي، وَمَا نُعْلِنُ، وَمَا يَخْفَىٰ عَلَى اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ فِي الْأَرْضِ، وَلَا فِي السَّمَاءِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي، وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ إِسْمَاعِيلَ، وَإِسْحَاقَ، إِنَّ رَبِّي لَسَمِيعُ الدُّعَاءِ. رَبِّ اجْعَلْنِي مُقِيمَ الصَّلَاةِ، وَمِنْ ذُرِّيَّتِي. رَبَّنَا وَتَقَبَّلْ دُعَاءِ. رَبَّنَا اغْفِرْ لِي، وَلِوَالِدَيَّ، وَلِلْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ يَقُومُ الْحِسَابُ.
رَبِّ اجْعَلْ هَٰذَا الْبَلَدَ آمِنًا وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنَامَ رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي وَمَنْ عَصَانِي فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ رَبَّنَا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنَا لِيُقِيمُوا الصَّلَاةَ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ وَارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَرَاتِ لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ رَبَّنَا إِنَّكَ تَعْلَمُ مَا نُخْفِي وَمَا نُعْلِنُ وَمَا يَخْفَىٰ عَلَى اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي السَّمَاءِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ إِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ إِنَّ رَبِّي لَسَمِيعُ الدُّعَاءِ رَبِّ اجْعَلْنِي مُقِيمَ الصَّلَاةِ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي رَبَّنَا وَتَقَبَّلْ دُعَاءِ رَبَّنَا اغْفِرْ لِي وَلِوَالِدَيَّ وَلِلْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ يَقُومُ الْحِسَابُ
Аудионы жүктеу мүмкін болмады. Кейінірек қайталап көріңіз.
(Мұхаммед Ғ.С) сол уақытта Ыбырайым (Ғ.С.): “Раббым! Осы Мекке қаласын бейбіт қыл! Мені және ұлдарымды бұттарға шоқынудан ұзақ қыл!” “Раббым олар, адамдардың көбін адастырды. Ал енді біреу маған ерсе, рас ол менен. Тағы біреу маған қарсы келсе онда Сен өте жарылқаушы, ерекше мейірімдісің” “Раббымыз! Ұрпақтарымның кейбірін егінсіз ойпатқа, құрметті үйің (Қағба)ның жанына орналастырдым. Раббымыз! Олар намазды оқитын болсын! Енді адамдардың көңілін оларға ауатын қыл! Сондай-ақ оларды, жемістермен ризықтандыр! Әрине олар шүкіршілік етер” “Раббымыз! Күдіксіз, Сен жасырын, әшкерелерімізді білесің. Жердегі, көктегі нәрселер Аллаға жасырын емес” “Барлық мақтау маған қартайған шағымда Ысмайыл мен Ысхақты Берген Аллаға тән. Күдіксіз Раббым тілекті естуші” “Раббым! Мені әрі ұрапқтарымды намазды толық орындаушы қыл! Раббымыз! Тілегімді қабыл айла!” “Раббымыз! Есеп құрылатын күні, мені, әке-шешемді (С. 114-А) және мүміндерді жарылқа!”, - (деді)
Ибраһим пайғамбардың дұғалары бірнеше өтінішті қамтиды: «ижнубнии» (اجْنُبْنِي — мені сақта), «иж‘ални» (اجْعَلْنِي — мені қыл) және «иғфир лии» (اغْفِرْ لِي — мені кешір). Ол Алладан өзін және ұрпағын мүшріктен қорғауды, намазды толық орындауға жәрдем беруді және мүміндерді кешіруді сұрайды.
Шейх Абдуррахман әс-Сағдидің тәпсірі
Ибраһим (оған Алланың сәлемі болсын) Исмаилдің анасы Һажарды және емшектегі ұлы Исмаилді Шамнан алып келіп, ол кезде ешкім тұрмайтын, шақырушы да, жауап беруші де жоқ Меккеге орналастырды. Оларды сонда қалдырған соң, Раббысына тәуекел етіп, жалбарына дұға жасады: «Раббымыз! Ұрпағымның бір бөлігін орналастырдым». Яғни, бүкіл ұрпағын емес, өйткені Исхақ Шамда, өзге ұлдары да сонда болатын.
Меккеге Исмаилді және оның ұрпағын ғана орналастырды. «Егін шықпайтын алқапқа» дегені — Мекке жері егіншілікке жарамсыз болғандықтан. «Раббымыз! Олар намазды орындасын» дегені — оларды бір Аллаға құлшылық ететін әрі намазды толық орындайтын ет.
Намазды орындау — дін құлшылықтарының ең маңызды әрі ең абзалының бірі. Оны толық орындаған адам дінін де берік ұстанған болады. «Адамдардың кейбірінің жүректерін оларға ынтық қыл» дегені — олардың өздеріне де, тұрып жатқан жеріне де сүйіспеншілік білдіретін ет. Алла оның дұғасына жауап беріп, Исмаил ұрпағынан Мұхаммедті (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) шығарды.
Ол ұрпағын ислам дініне және әкесі Ибраһимнің жолына шақырды. Олар оның шақыруын қабылдап, намазды орындаушылар болды. Алла Ибраһим ұрпағын қоныстандырған осы Үйге қажылықты парыз етті әрі жүректерді өзіне тартатын таңғажайып сыр дарытты. Адамдар оған қажылық жасайды, бірақ оған деген құштарлығы еш басылмайды.
Құл оған неғұрлым көп келсе, сағынышы мен ынтызарлығы соғұрлым артып, жүрегі одан сайын байлана түседі. Бұл — Алланың оны Өзінің қасиетті Затына телуінің сыры. «Оларды жемістермен ризықтандыр, бәлкім, шүкіршілік етер» дегенде, Алла оның дұғасына жауап берді: барлық нәрсенің жемістері сол жаққа жеткізіліп тұратын болды. Қасиетті Меккеде жемістер жыл бойы мол болып, ризық-несібе әр тараптан ағылып келетінін көресің.
Алланың оларға Исмаил мен Исхақты сыйлауы — ұлы нығметтердің бірі. Балалы болудан үміт үзілген қарт шақтарында олардың дүниеге келуі — тағы бір нығмет. Ал олардың ізгі пайғамбар болуы — ең ұлы әрі ең абзал нығмет. «Расында, Раббым дұғаны естуші» дегені — Ол Өзінен тілеген адамның дұғасына жауап беруге жақын. Мен Оған дұға еттім, Ол үмітімді үзбеді.
Яғни, пұттар себепті адамдар тура жолдан адасты. «Кім маған ерсе, ол менен» — бүкіл әлемнің Раббысы Аллаға бірқұдайшылықпен әрі ықыласпен ұстанатын жолыма ерген адам менімен бірге. Бір қауымды сүйіп, олардың жолына ерген адам соларға қосылады. «Ал кім маған қарсы келсе, Сен — аса Кешірімді, ерекше Мейірімдісің».
Бұл — Ибраһим әл-Халилдің (оған Алланың сәлемі болсын) күнәһарларға деген жанашырлығы: ол Алладан оларға кешірім мен рақым тіледі. Ал Алла Тағала құлдарына одан да мейірімді; Ол Өзіне қарсы қасарысқандарды ғана азаптайды.
«Раббымыз! Есеп жүргізілетін күні мені, ата-анамды және мүміндерді кешір!» Алла оның осы дұғасын қабыл етті. Ал әкесі үшін кешірім тілеуі оған берген уәдесіне байланысты еді. Әкесінің Аллаға дұшпан екені айқын болған кезде, одан безінді.
Сондай-ақ Ибраһимнің осы көркем күйін еске ал: ол: «Раббым! Осы қаланы», яғни Қасиетті мекенді, «қауіпсіз ет!» деді. Алла оның дұғасына дін тұрғысынан да, тағдырлық тұрғыдан да жауап берді: шариғатта оны қасиетті мекен етті, ал тағдырында оның қасиеттілігін қорғауға себептерді оңайлатты.
Залым оған жамандық ойласа, Алла оны құртады. Піл иелері мен басқаларға жасағанындай. Қаланы қауіпсіз етуді сұраған соң, өзі мен ұлдары үшін де қауіпсіздік сұрап: «Мені және ұлдарымды пұттарға құлшылық етуден аулақ қыл!» деді.
Яғни, мені де, оларды да пұттарға құлшылық етуден және оған жуықтаудан барынша алыс қыл. Содан кейін ол бұл нәрседен өзі мен ұлдары үшін неліктен қорқатынын айтты: пұттарға құлшылық етіп, сынаққа ұшырағандардың көптігі.
Содан соң өзі мен ұрпағы үшін: «Раббым! Мені әрі ұрпағымнан кейбірін намазды толық орындаушылардан қыл. Раббымыз! Дұғамды қабыл ал!» деп тіледі.
Яғни, Сен бізді өзімізден де жақсы білесің. Сондықтан Өзіңнің білімің мен рақымыңның талабына сай, біз білетін және білмейтін істерімізді оңайлатуыңды сұраймыз. «Жерде де, көкте де Алладан еш нәрсе жасырын емес». Соның ішінде бұл дұға да бар: әл-Халил оны тек игілік пен әлемдердің Раббысына шүкіршілікті көбейту мақсатында жасады.
Имам Ибн Кәсирдің тәпсірі
Содан кейін Ибраһим: «Раббым! Мені намазды толық орындайтын ет» деді. Яғни, намазды сақтап, оның шектерін толық ұстанатын ет. «Ұрпағымнан да» дегені — оларды да намазды толық орындаушылардан қыл. «Раббымыз! Дұғамды қабыл ал» дегені — Сенен сұрағандарымның бәрін қабыл ал.
Ибн Жәрир былай деді: Алла Тағала өзінің сүйіктісі Ибраһимнің: «Раббымыз! Расында, Сен біздің жасырғанымызды да, жария еткенімізді де білесің» дегенін хабарлап отыр. Яғни, осы дұғамдағы ниетімді және осы қала тұрғындары үшін дұға етуімнің мақсатын Сен білесің: мақсатым — Сенің разылығың және Саған ықыласты болу. Өйткені Сен барлық нәрсенің сыртқысы мен ішкісін білесің; жерде де, көкте де еш нәрсе Сенен жасырын емес.
Содан кейін ол қартайған шағында өзіне ұрпақ сыйлағаны үшін Ұлы әрі Құдіретті Раббысына мадақ айтты: «Қартайған шағымда маған Исмаил мен Исхақты сыйлаған Аллаға мақтау болсын. Расында, Раббым дұғаны естуші». Яғни, Ол Өзіне дұға еткен адамның дұғасына жауап береді. Мен ұрпақ сұрағанда, Ол дұғама жауап берді.
«Раббымыз! Мені және ата-анамды кешір!» Кейбіреулер «уәлидәййә» сөзін жекеше түрде «уәлидий» деп оқыған. Бұл әкесінің Аллаға дұшпандығы анықталып, одан безінуден бұрын болған. «Әрі мүміндерді» дегені — олардың барлығын кешір.
«Есеп жүргізілетін күні» дегені — құлдарыңды есепке тартып, амалдарына қарай жазасын беретін күні: жақсылыққа — жақсылық, жамандыққа — жамандық. Алла жақсырақ біледі.
Абдуллаһ ибн Уәһб былай деді: Бізге Амр ибн әл-Харис Бәкір ибн Сауададан, ол Абдуррахман ибн Жубайрдан, ол Абдуллаһ ибн Амрдан жеткізді: Алланың Елшісі (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) Ибраһимнің: «Раббым! Расында, олар көптеген адамдарды адастырды. Кім маған ерсе, ол менен, ал кім маған қарсы келсе, Сен аса Кешірімді, ерекше Мейірімдісің» деген сөзін және Иса пайғамбардың (оған Алланың сәлемі болсын): «Егер оларды азаптасаң, олар — Сенің құлдарың. Ал егер кешірсең, расында, Сен — аса Үстем, аса Дана» деген сөзін оқыды.
Сосын қолдарын көтеріп: «Уа, Алла! Үмбетіме рақым ет! Уа, Алла! Үмбетіме рақым ет! Уа, Алла! Үмбетіме рақым ет!» деп жылады. Сонда Алла: «Мұхаммедке бар — Раббың бәрін жақсы біледі — одан неге жылағанын сұра», — деді. Жәбірейіл (оған Алланың сәлемі болсын) келіп, Алланың Елшісінен сұрады.
Ол не айтқанын хабарлады. Сонда Алла: «Мұхаммедке бар да: “Біз сені үмбетіңе қатысты қуантамыз және көңіліңді қалдырмаймыз”, — деп айт», — деді. Содан кейін: «Ей, Жәбірейіл!» деді.
Бұл — Ибраһимнің Һажар мен оның ұлын қалдырып кеткен кездегі алғашқы дұғасынан кейін жасалған екінші дұға екенін көрсетеді. Ол кезде Үй әлі салынбаған еді, ал бұл дұға Үй салынғаннан кейін айтылды. Ол Алла Тағалаға тағы да жалбарыну және тілегін бекіте түсу үшін: «Қасиетті Үйіңнің жанында» деді. «Раббымыз!
Олар намазды орындасын» деген тіркес «қасиетті Үйіңнің жанында» деген сөзге қатысты. Ибн Жәрир: «Яғни, оны қасиетті еттім, сонда оның тұрғындары сол жерде намаз оқи алсын», — деген. «Адамдардың кейбірінің жүректерін оларға ынтық қыл» деген туралы Ибн Аббас, Мужаһид және Саид ибн Жубайр: «Егер “адамдардың жүректерін” деп жалпы айтса, оған парсылар, румдықтар, яһудилер, христиандар және барша адамдар ағылар еді. Бірақ “адамдардың кейбірі” деді, осылайша оны мұсылмандарға ғана арнады», — деген.
«Оларды жемістермен ризықтандыр» дегені — сол ризық суы мол елді мекендердің тұрғындарына берілетіндей болсын. Мекке егін шықпайтын алқап болғандықтан, оларға жеуге жеміс бер. Алла оның дұғасына жауап берді. Ол: «Біз оларды қауіпсіз қасиетті мекенге орналастырмадық па?
Оған әр түрлі жемістер ризық ретінде жеткізіліп тұрады», — деді (Қасас сүресі, 57-аят). Бұл — Алланың мейірімі, жомарттығы, рақымы мен берекесінің көрінісі: қасиетті Мекке қаласының өзінде жеміс ағаштары болмаса да, айналасындағы өңірлердің жемістері оған жеткізіліп тұрады. Бұл — Ибраһимге (оған Алланың сәлемі болсын) жасалған жауап.
Осы тұста Алла араб мүшріктеріне дәлел келтіреді: қасиетті Мекке қаласы алғашында жалғыз Аллаға, серігі жоқ Оған құлшылық ету үшін құрылған. Қаланы қоныстандырып, адамдар көп жиналатын мекенге айналдырған Ибраһим басқаға құлшылық еткендерден безінді. Ол Мекке үшін: «Раббым! Осы қаланы қауіпсіз ет!»
деп дұға етті. Алла оның дұғасына жауап берді: «Олар айналасындағы адамдарды тартып әкетіп жатқанда, Біз олардың мекенін қауіпсіз қасиетті орын еттік» деді. Тағы да: «Адамдар үшін алғаш құрылған Үй — Бәккедегі берекелі әрі әлемдерге тура жол көрсететін Үй. Онда айқын белгілер, Ибраһимнің орны бар.
Оған кірген адам қауіпсіз болады», — деді. Осы оқиғада да: «Раббым! Осы қаланы қауіпсіз ет!» деді; бұл — қала салынып болғаннан кейін айтқан дұғасы тәрізді. Сондықтан: «Қартайған шағымда маған Исмаил мен Исхақты сыйлаған Аллаға мақтау болсын», — деді.
Исмаилдың Исхақтан он үш жас үлкен болғаны белгілі. Ал Исмаил мен оның анасын емшектегі кезінде Мекке орнына алып барған уақытта Ибраһим: «Раббым! Бұл жерді қауіпсіз мекен ет!» деп те дұға жасаған. Бұл туралы Бақара сүресінде кеңінен баяндалған.
«Мені және ұлдарымды пұттарға құлшылық етуден аулақ қыл!» деді. Әрбір дұға етуші өзі, ата-анасы және ұрпағы үшін дұға етуі керек. Содан кейін ол көптеген жаратылыстың пұттар арқылы сынаққа ұшырағанын айтып, пұттарға құлшылық етушілерден безінді де, олардың ісін Аллаға тапсырды: қаласа азаптайды, қаласа кешіреді.
Иса пайғамбар да (оған Алланың сәлемі болсын): «Егер оларды азаптасаң, олар — Сенің құлдарың. Ал егер кешірсең, расында, Сен — аса Үстем, аса Дана», — деген. Мұнда тек істі Алланың қалауына тапсыру бар, Алланың ондайға жол беруі міндетті деген мағына жоқ (Анкабут сүресі, 67-аят; Әли Имран сүресі, 96–97-аяттар; Ибраһим сүресі, 39-аят; Бақара сүресі, 126-аят; Мәида сүресі, 118-аят).
Әл-Бағауидің тәпсірі
Алла Тағаланың: «Раббымыз! Расында, мен ұрпағымның бір бөлігін орналастырдым» деген сөзі. «Мин» сөзі бөліктің бірін білдіру үшін қолданылған. Аяттың мағынасы: «Ұрпағымның бір баласын орналастырдым». «Егін шықпайтын алқапқа» дегені — екі таудың арасындағы ойпатта орналасқан Мекке.
«Қасиетті Үйіңнің жанында» дегенде оны қасиетті деп атады, өйткені оның жанында басқа жерде тыйым салынбаған кейбір нәрселерге тыйым салынған.
Абдулуахид ибн Ахмад әл-Мәлихиден, ол Ахмад ибн Абдуллаһ ән-Ну‘аймиден, ол Мұхаммед ибн Юсуфтан, ол Мұхаммед ибн Исмаилдан, ол Абдуллаһ ибн Мұхаммедтен, ол Абдурраззақтан, ол Ма‘мардан, ол Әйюб әс-Сахтияни мен Кәсир ибн әл-Мутталиб ибн Әби Уәда‘адан жеткізді; олардың бірі екіншісіне қосымша риуаят етеді. Саид ибн Жубайрдан: Ибн Аббас былай деді: Әйелдер алғаш белдік тәрізді матаны Исмаилдың анасы арқылы қолданған. Ол Сарадан ізін жасыру үшін белдік жасап таққан.
Содан кейін Ибраһим (оған Алланың сәлемі болсын) оны және емізулі баласы Исмаилді алып келіп, Үйдің жанындағы, мешіттің жоғары жағындағы Зәмзәм үстіндегі үлкен ағаштың түбіне орналастырды. Ол кезде Меккеде ешкім жоқ, су да болмаған. Оларды сонда қалдырып, қасында құрма салынған дорба мен суы бар торсық қалдырды. Содан кейін Ибраһим жолға шықты.
Исмаилдың анасы соңынан еріп: «Ей, Ибраһим! Адам да, ештеңе де жоқ осы алқапта бізді қалдырып, қайда барасың?» — деді. Мұны оған бірнеше рет айтты, бірақ ол бұрылып қарамады. Сонда ол: «Мұны саған Алла бұйырды ма?» — деді.
Ибраһим: «Иә», — деді. Ол: «Онда Ол бізді қор қылмайды», — деп кері қайтты. Ибраһим жолын жалғастырып, олар көрмейтін асуға жеткенде, Үйге қарай бұрылып, қолдарын көтеріп мына дұғаны жасады: «Раббымыз! Расында, мен ұрпағымның бір бөлігін егін шықпайтын алқапқа орналастырдым», — деп, «шүкіршілік етсін» деген жерге дейін оқыды.
Исмаилдың анасы Исмаилді емізіп, өздерімен болған судан ішіп жүрді. Торсықтағы су таусылғанда, ол да, ұлы да шөлдеді. Ол баласына қарап, оның жер бауырлап немесе бұралып жатқанын көрді. Оған қарауға шыдай алмай, кетіп қалды.
Сафаны өзіне ең жақын тау деп тауып, оның үстіне шығып, аңғарға қарап, біреуді көре ме деп қарады, бірақ ешкімді көрмеді. Сафадан түсіп, аңғарға жеткенде, көйлегінің етегін көтеріп, шаршаған адамның жүгірісіндей жүгіріп, аңғардан өтті. Содан кейін Мәруаға келіп, үстіне шығып, біреуді көре ме деп қарады, бірақ ешкімді көрмеді. Осылайша жеті рет қайталады.
Ибн Аббас: «Пайғамбар (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын): “Адамдардың осы екі төбенің арасында жүгіруі содан”, — деді», — деп айтты.
Ол Мәруаға көтерілген кезде бір дауыс естіп: «Тыныш!» — деді, яғни өзін тыныштандырмақ болды. Сосын тыңдап еді, тағы да дауыс естілді. «Егер қолыңнан келсе, жәрдеміңді естірт!» деді. Сонда Зәмзәмнің орнында періштені көрді.
Ол өкшесімен, не қанатымен қазып, су шыққанша қазды. Исмаилдың анасы суды айналдыра қоршап, қолымен осылайша жиып жатты. Суды торсығына құйған сайын су бұрқырап шығып жатты. Ибн Аббас: Пайғамбар (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын): «Исмаилдың анасына Алла рақым етсін!
Зәмзәмді сол күйі қалдырғанда», — немесе: «Судан уыстап алмағанында, Зәмзәм ағып жатқан бұлақ болар еді», — деді.
Ол судан ішіп, баласын емізді. Сонда періште оған: «Қорықпаңдар, қор боламыз деп алаңдамаңдар. Мына жерде Алланың Үйі бар. Бұл бала мен оның әкесі оны салады. Алла Өз Үйіндегілерді қор қылмайды», — деді. Үйдің орны жерден биіктеу төбешік секілді еді.
Сел оның оң және сол жағынан ағып өтетін. Осы жағдай ұзақ уақыт жалғасты. Ақырында Журхумнан бір топ адам немесе Журхумнан бір үй-ішілік топ Кәдә жолымен келе жатып, Меккенің төменгі бөлігіне аялдады. Олар су іздегендей айнала ұшып жүрген құсты көріп: «Бұл құс судың үстінде айналып жүрген болар.
Ал біз бұл аңғарда бұрыннан бері су жоқ екенін білеміз», — деді. Бір-екі кісіні жібергенде, олар суды көріп қайтып келіп, өзгелерге хабарлады. Олар сонда келді. Исмаилдың анасы судың жанында еді. Олар: «Жаныңда қоныстануымызға рұқсат етесің бе?» — деді.
Ол: «Иә, бірақ суға иелік етуге құқығыңдар жоқ», — деді. Олар: «Жарайды», — деді. Ибн Аббас: Пайғамбар (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын): «Бұл Исмаилдың анасына ұнады, өйткені ол адамдармен бірге болуды жақсы көретін. Олар сонда қоныстанып, отбасыларына хабар жіберді.
Сөйтіп, олардың да үйлері сол жерде пайда болды. Бала өсіп, араб тілін олардан үйренді. Ол ер жеткенде, олар оны өздеріне ұнаған әрі жақсы көрген жігіт деп тапты. Ер жеткен соң, оған өздерінен бір әйелді үйлендірді», — деді.
Исмаилдың анасы қайтыс болғаннан кейін, Ибраһим Исмаилдың отбасын көруге келді... Бұл оқиғаны Бақара сүресінде баяндағанбыз.
Алла Тағаланың: «Раббымыз! Олар намазды орындасын. Адамдардың кейбірінің жүректерін...» деген сөзі. «Әф’идә» — «жүрек» сөзінің көпше түрі. «Оларға ынтық қыл» дегені — оларды сағынып, оларға құштар болсын. әс-Судди: «Олардың жүректерін осы мекенге бұр», — деген.
Мужаһид: «Егер “адамдардың жүректерін” деп айтса, парсылар, румдықтар, түріктер мен үнділер сендерге қарай ағылар еді», — деген. Саид ибн Жубайр: «Яһудилер, христиандар мен мәжусилер қажылыққа келер еді. Бірақ Ол “адамдардың кейбірі” деді, яғни мұсылмандар», — деген. «Оларды жемістермен ризықтандыр» — суы бар елді мекендердің тұрғындарына берілетін ризықтан. «Бәлкім, олар шүкіршілік етер».
Алла Тағаланың: «Раббым! Расында, олар көптеген адамдарды адастырды» дегені: пұттар арқылы көп адам тура жолдан адасып, оларға құлшылық етті. Бұл — сөздің әсерін себепке телу. Оған мына аят ұқсас: «Бұл — өз жақтастарын қорқытатын шайтан ғана» (Әли Имран сүресі, 175-аят), яғни ол адамдарды өз жақтастарымен қорқытады.
Тағы бір түсінік бойынша, адастыру пұттарға телінген, өйткені олар адасудың себебі болды. Мысалы, адам: «Дүние мені азғырды», — дейді; азғырудың себебі болғандықтан, азғыруды дүниеге телиді. «Кім маған ерсе, ол менен» — менің дінімде. «Ал кім маған қарсы келсе, Сен аса Кешірімді, ерекше Мейірімдісің». әс-Судди: «Мағынасы: кім маған қарсы келіп, кейін тәубе етсе...» деген.
Муқатил ибн Хайян: «Мағынасы: кім маған ширктен өзге істерде қарсы келсе», — деген. Тағы бір пікір бойынша, Ибраһим бұл сөзді Алла оған ширктің кешірілмейтінін білдірмей тұрып айтқан.
«Раббымыз! Расында, Сен біздің жасырғанымызды да, жария еткенімізді де білесің» — істеріміздің ішіндегі жасырын және жария болғанын білесің. Ибн Аббас пен Муқатил: «Исмаил мен оның анасына деген сағынышымызды да білесің, өйткені оларды егін шықпайтын алқапқа орналастырдым», — деген. «Жерде де, көкте де Алладан еш нәрсе жасырын емес».
Бір пікір бойынша, бұл сөз — Ибраһимнің сөзінің жалғасы. Көпшілік ғалымдар: «Бұл — Алла Тағаланың сөзі», — деген.
Алла Тағаланың: «Ибраһим: “Раббым! Осы қаланы қауіпсіз ет!” дегенін еске ал» деген сөзі. Яғни, қасиетті мекенді қауіпсіз, онда тұратындар аман болатын ет. «Мені аулақ қыл» дегені — менен алыстат. «Мені және ұлдарымды пұттарға құлшылық етуден аулақ қыл».
Егер: «Ибраһим пайғамбар пұттарға құлшылық етуден қорғалған болса, мұндай дұға қалай орынды болады? Оның көптеген ұрпағы пұттарға табынған, онда дұғасының қабыл болуы қайда?» — деп сұралса, былай жауап беріледі: Ибраһимнің өзі үшін жасаған дұғасы — қорғанысы мен беріктігін арттыруды сұрау. Ал ұлдарына қатысты ол өз белінен тараған ұлдарын меңзеді, олардың ешқайсысы пұтқа табынбаған. Тағы бір пікір бойынша, ол ұрпағының ішіндегі иман келтіргендер үшін дұға еткен.
«Раббымыз! Мені және ата-анамды кешір!» Егер: «Әке-шешесі иман келтірмеген болса, ол неге олар үшін кешірім тіледі?» — деп сұралса, былай жауап беріледі: анасы исламды қабылдаған деген пікір бар. Тағы бір пікір бойынша, «егер олар иман келтіріп, тәубе етсе» деп ниет еткен.
Немесе мұны әкесінің жағдайы оған айқын болудан бұрын айтқан. Алла Тағала Тәубе сүресінде өзінің сүйікті құлының әкесі үшін кешірім тілеуіне себеп болған жайтты баяндады. «Әрі мүміндерді» дегені — барлық мүміндерді кешір. «Есеп жүргізілетін күні» дегені — есептің басталып, анық болатын күні.
Тағы бір пікір бойынша, адамдар есепке тұратын күнді меңзеген, бірақ мағынасы түсінікті болғандықтан, «есеп» деп қана айтқан.
«Қартайған шағымда» — маған сыйлады. «Исмаил мен Исхақты. Расында, Раббым дұғаны естуші». Ибн Аббас: «Ибраһимнің Исмаилі дүниеге келгенде жасы тоқсан тоғызда еді, ал Исхақ дүниеге келгенде жүз он екіде еді», — деген. Саид ибн Жубайр: «Ибраһимге Исхақ туралы сүйінші хабар келгенде, ол жүз он жеті жаста еді», — деген.
«Раббым! Мені намазды толық орындаушы ет» дегені — намаздың тіректерін толық орындап, оны берік сақтайтындардан қыл. «Ұрпағымнан да» дегені — ұрпағымның ішінен намазды орындайтындарды жарат. «Раббымыз! Дұғамды қабыл ал» — яғни, ісім мен құлшылығымды қабыл ал.
Құлшылық «дұға» деп аталған. Хадисте: «Дұға — құлшылықтың өзегі», — делінген. Тағы бір пікір бойынша, мағынасы: дұғама жауап бер.
«Сахих Муслимде» (№ 2697) Әбу Һурайрадан риуаят етілген: мүміннің ата-анасы мен иман жолындағы бауырлары үшін жасаған дұғасын Алла Тағала қабыл етеді.