Ducada Ibraahiim ee Makkah
رَبِّ اجْعَلْ هَٰذَا الْبَلَدَ آمِنًا، وَاجْنُبْنِي، وَبَنِيَّ، أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنَامَ. رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ، فَمَنْ تَبِعَنِي، فَإِنَّهُ مِنِّي، وَمَنْ عَصَانِي، فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ. رَبَّنَا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ. رَبَّنَا لِيُقِيمُوا الصَّلَاةَ، فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ، وَارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَرَاتِ لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ. رَبَّنَا، إِنَّكَ تَعْلَمُ مَا نُخْفِي، وَمَا نُعْلِنُ، وَمَا يَخْفَىٰ عَلَى اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ فِي الْأَرْضِ، وَلَا فِي السَّمَاءِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي، وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ إِسْمَاعِيلَ، وَإِسْحَاقَ، إِنَّ رَبِّي لَسَمِيعُ الدُّعَاءِ. رَبِّ اجْعَلْنِي مُقِيمَ الصَّلَاةِ، وَمِنْ ذُرِّيَّتِي. رَبَّنَا وَتَقَبَّلْ دُعَاءِ. رَبَّنَا اغْفِرْ لِي، وَلِوَالِدَيَّ، وَلِلْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ يَقُومُ الْحِسَابُ.
رَبِّ اجْعَلْ هَٰذَا الْبَلَدَ آمِنًا وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنَامَ رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي وَمَنْ عَصَانِي فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ رَبَّنَا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنَا لِيُقِيمُوا الصَّلَاةَ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ وَارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَرَاتِ لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ رَبَّنَا إِنَّكَ تَعْلَمُ مَا نُخْفِي وَمَا نُعْلِنُ وَمَا يَخْفَىٰ عَلَى اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي السَّمَاءِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ إِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ إِنَّ رَبِّي لَسَمِيعُ الدُّعَاءِ رَبِّ اجْعَلْنِي مُقِيمَ الصَّلَاةِ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي رَبَّنَا وَتَقَبَّلْ دُعَاءِ رَبَّنَا اغْفِرْ لِي وَلِوَالِدَيَّ وَلِلْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ يَقُومُ الْحِسَابُ
Lama soo dejin karin maqalka. Mar kale isku day goor dambe.
35. (Xus, Nabiyow) markuu Ibraahiim yidhi: Rabbiyow! Ka yeel beledkan (Makkah) aamin, igana dheeree aniga iyo awlaaddeydaba inaan caabudno sanammo. 36. Rabbiyow! Waxay (sanamyadu) lumiyeen in badan oo ka mid ah dadka. Ee qofkii i raaca, aniga buu iga mid yahay; qofkiise igu caasiya - hubaal Adigaa ah Denbi Dhaaf Badane, Naxariis Badan. 37. Rabbigayow! Waxaan dejiyey qaar ka mid ah durriyadeydii tog aan sarac lahayn (Makkah), oo Beytkaaga (Kacbada) Xurmadda leh agtiis ah; Rabbigayow si ay u oogaan salaadda ee ka yeel quluubta qaar dadka ka mid ah kuwo u soo iisha xaggooda oo ku irsaaq midho si ay u mahad naqaan. 38. Rabbigayow! Waxaad adigu ogtahay waxaan qarinno iyo waxaan muujinnaba. Kama qarsoomaan Alle wax dhulka jira ama cirka gudahiisa ah. 39. Ammaan idilkeed iyo mahad waxaa iska leh Allaah ee i siiyey anigoo weyn oo da’ ah Ismaaciil iyo Isxaaq. Hubaal, Rabbigay waa Maqlaha baryada. 40. Rabbiyow! Iga yeel mid ooga salaadda aniga iyo durriyadeydaba, Rabbigayow! Iga aqbal baryadayda (iyo cibaadeysigayga). 41. Rabbigayow! Ii denbi dhaaf aniga iyo labadeyda waalid iyo mu’miniintaba Maalinta ay dhici Xisaabtu (Qiyaamadu).
Qaababka ducada waxaa ka mid ah “ijنبني” (اجْنُبْنِي — iga ilaali), “اجعلني” (اجْعَلْنِي — iga yeel) iyo “اغفر لي” (اغْفِرْ لِي — ii dambi dhaaf). Waa ducooyin dhammaystiran oo Ibraahiim ku baryayo in laga ilaaliyo shirkiga, in isaga iyo faraciisu salaadda oogaadaan, iyo in mu’miniinta loo dambi dhaafo.
Tafsiirka Sheekh Cabdiraxmaan As-Sacdi
Ibraahiim wuxuu Haajar, hooyadii Ismaaciil, iyo wiilkeeda Ismaaciil عليه السلام oo weli nuugaya, uga keenay Shaam ilaa uu geeyay Makkah. Xilligaas Makkah cid deggan ma joogin, mana jirin cid u yeedhaysa ama u jawaabaysa. Markuu halkaas dejiyey ayuu Rabbigiis sidan ugu duceeyey, isagoo is-hoosaysiinaya oo Rabbigiis talo saaranaya: “Rabbiyow, waxaan dejiyey qaar ka mid ah durriyaddayda.” Wuxuu yidhi “qaar ka mid ah” durriyaddayda, maxaa yeelay Isxaaq Shaam ayuu joogay, carruurtiisa kalena halkaas ayay joogeen; Makkahna wuxuu dejiyey Ismaaciil iyo durriyaddiisa.
“Tog aan waxba ka bixin” waxaa loola jeedaa in dhulka Makkah aanu ku habboonayn beerashada. “Rabbiyow, si ay salaadda u oogaadaan” — ka yeel kuwo ku mideysan tawxiidka oo salaadda ooga, maxaa yeelay oogidda salaaddu waa cibaadooyinka diinta ugu waaweyn uguna fadliga badan; qofkii salaadda ooga wuxuu oogay diintiisa. “Ee ka yeel quluubta qaar dadka ka mid ah kuwo u soo iisha xaggooda”: ha jeclaadaan iyaga, hana jeclaadaan meesha ay deggan yihiin.
Alle wuu ajiibay ducadiisii, wuxuuna durriyadda Ismaaciil ka soo saaray Muxammad صلى الله عليه وسلم, kaas oo durriyaddiisa ugu yeedhay diinta Islaamka iyo dariiqii aabbahood Ibraahiim. Wayna ka aqbaleen, waxayna noqdeen kuwo salaadda ooga. Alle wuxuu waajibiyey xajka Baytkan ay deggenaayeen durriyaddii Ibraahiim, wuxuuna geliyey sir layaab leh oo quluubta soo jiidata. Dadku way xajiyaan, weligoodna kama dhergaan; mar kasta oo qofku ku celceliyo booqashadiisa, waxaa u sii kordha xiisaha, jacaylka iyo u hilowga.
Taasi waa sababta uu Alle Baytka ugu nisbeeyey Naftiisa quduuska ah. “Oo ku irsaaq midho, si ay u mahadnaqaan.” Alle wuu ajiibay ducadiisii; sidaas darteed waxaa loo soo guuriyaa Makkah midhaha wax kasta. Waxaad arkaysaa Makkah barakaysan xilli kasta oo ay midho iyo rizqi tiro badan ka jiraan, dhinac kasta ayaana loo soo diraa.
In loo hibeeyo carruurtaas waxay ka mid ahayd nicmooyinka ugu waaweyn. In carruurta la siiyo isaga oo waayeel ah, markii uu rajo beelay inuu ilmo dhalo, waxay ahayd nicmo kale. In carruurtaasi noqdaan nebiyo suubbanina waa nicmo ka sii weyn oo fadli badan. “Hubaal, Rabbigay waa Maqlaha baryada” — wuxuu u dhow yahay inuu aqbalo baryada qofkii baryaya; waan baryey, mana uu niyad-jabin rajadayda.
Waxay ku dhaceen baadi darteed, “qofkii i raaca” tawxiidka iyo ikhlaaska Alle, Rabbiga caalamka, ee aan la imid, “isagu aniga ayuu iga mid yahay”; taasi waa is-waafajin dhammaystiran, qofkii qoom jeclaada oo raacana wuu ku biiraa. “Qofkii igu caasiyana, Adigu waxaad tahay Dambi Dhaafe, Naxariis Badan.” Tani waxay muujinaysaa naxariista Khaliil Ibraahiim عليه الصلاة والسلام, waayo wuxuu Alle uga baryay dembi-dhaaf iyo naxariis dadka caasiga ah. Alle, Kor ahaaye, addoommadiisa ayuu uga naxariis badan yahay Ibraahiim; mana cadaabo cid aan ku madax-adkaan.
“Rabbiyow, ii dambi dhaaf aniga, waalidkay iyo mu’miniinta, maalinta xisaabtu istaagto.” Alle wuu uga ajiibay dhammaan arrimahaas, marka laga reebo ducadii uu aabbihii u baryey, taas oo ahayd ballan uu hore ugu qaaday. Markii u caddaatay inuu Alle cadow u yahay ayuu ka bari noqday.
Xusuuso Ibraahiim عليه الصلاة والسلام xaaladdan wanaagsan, markuu yidhi: “Rabbiyow, ka yeel magaaladan” — oo ah Xaramka — “mid nabad ah.” Alle wuxuu u ajiibay ducadiisa xagga shareecada iyo qaddarka. Shareecada ayuu Xaram ka dhigay, qaddarna wuxuu u fududeeyey waxyaabihii lagu ilaalinayey xurmadeeda ee la yaqaanay; ilaa heer qofkii dulmiile ahi shar ugu tala gala uu Alle jebiyo, sidii uu ku sameeyey Asxaabul-Fiil iyo kuwo kale.
Markuu magaalada nabad u baryey ayuu isaga iyo wiilashiisana ka baryey in laga ilaaliyo shirkiga: “Iga fogee aniga iyo wiilashayda inaan caabudno sanamyada” — iga yeel aniga iyo iyagaba kuwo ka fog cibaadadooda iyo xataa ku dhowaanshahooda. Dabadeed wuxuu xusay sababta uu uga baqayey in isaga iyo wiilashiisu ku dhacaan arrintaas: dad badan ayaa ku fitnoobay oo lagu imtixaamay caabudidda sanamyada.
Dabadeed wuxuu naftiisa iyo durriyaddiisa u duceeyey: “Rabbiyow, iga yeel mid salaadda ooga, aniga iyo durriyaddayda qaarkoodba; Rabbiyow, iga aqbal ducadayda.”
“Rabbiyow, Adigu waxaad ogtahay waxa aannu qarsanno iyo waxa aannu muujinno” — Adigu waad naga ogaal badan tahay nafteena; sidaas darteed waxaan kaa baryaynaa in maamulkaaga iyo tarbiyaddaadu noo fududeeyaan arrimaha aynu ognahay iyo kuwa aynaan aqoonba, si waafaqsan cilmigaaga iyo naxariistaada. “Wax Alle ka qarsoonaada ma jiro, dhulka iyo cirka toona.” Ducadan uu Khaliilku ula jeeday wanaag iyo in mahadnaqa Alle, Rabbiga caalamka, la badiyo, iyaduna waxba kama qarsoona Alle.
Tafsiirka Imaam Ibnu Kathiir
Dabadeed wuxuu yidhi: “Rabbiyow, iga yeel mid salaadda ooga” — oo macnaheedu yahay: mid salaadda ilaaliya, xuduuddeedana ooga. “Iyo durriyaddayda” — ka yeel iyaguna kuwo sidaas oo kale salaadda ooga. “Rabbiyow, iga aqbal ducadayda” — wax kasta oo aan ku weydiistay.
Ibnu Jariir wuxuu yidhi: Alle wuxuu innooga warramayaa Khaliilkiisa Ibraahiim inuu yidhi: “Rabbiyow, Adigu waxaad ogtahay waxa aannu qarsanno iyo waxa aannu muujinno.” Taas macnaheedu waa: Adigu waad ogtahay ujeeddadayda ducadayda iyo waxa aan uga dan leeyahay ducadayda dadka magaaladan; ujeeddadaydu waa inaan raalli-gelintaada helo oo aan adiga kuu daacad noqdo. Wax kasta oo muuqda iyo kuwa qarsoonba waad ogtahay, waxna kaama qarsoona dhulka iyo cirka.
Dabadeed wuxuu Rabbigiis, Kor ahaaye, ugu mahadnaqay carruurtii uu siiyey isagoo waayeel ah, wuxuuna yidhi: “Ammaan iyo mahadba waxaa leh Alle, kan igu mannaystay Ismaaciil iyo Isxaaq anigoo waayeel ah. Hubaal, Rabbigay waa Maqlaha baryada.” Macnaha: Wuxuu aqbalaa qofkii baryaya, ducadaydii carruurta aan weydiistayna wuu iga aqbalay.
“Rabbiyow, ii dambi dhaaf aniga iyo waalidkay.” Qaar ayaa u akhriyey “waalidkay” si keli ah. Tani waxay ahayd ka hor intuusan aabbihii ka bari noqon, kaddib markii ay u caddaatay cadaawaddiisa Alle Kor ahaaye. “Iyo mu’miniinta” — dhammaantood.
“Maalinta xisaabtu istaagto” — maalinta aad addoommadaada xisaabiso oo aad ugu abaalmariso camalladooda; haddii wanaag yahay, wanaag; haddii xumaan tahayna, xumaan. Alle ayaa og.
Cabdullaahi ibn Wahb wuxuu yidhi: Camr ibn al-Xaarith ayaa noo sheegay, Bakar ibn Sawaadahna wuxuu uga warramay Cabd al-Raxmaan ibn Jubayr, Cabdullaahi ibn Camrna wuxuu ka weriyey in Rasuulka Alle صلى الله عليه وسلم akhriyey hadalka Ibraahiim: “Rabbiyow, sanamyadani waxay lumiyeen dad badan; qofkii i raacana aniga ayuu iga mid yahay, qofkii igu caasiyana, Adigu waxaad tahay Dambi Dhaafe, Naxariis Badan,” iyo hadalka Ciise عليه السلام: “Haddii aad cadaabto, waa addoommadaada; haddii aad u dambi dhaaftana, Adigu waxaad tahay Adkaade, Xikmad Badan.” Markaas ayuu gacmihiisa kor u qaaday oo yidhi: “Allow, ummaddayda!
Allow, ummaddayda! Allow, ummaddayda!” wuuna ooyay. Alle wuxuu yidhi: “U tag Muxammad — Rabbigaa ayaa og — oo weydii waxa kaa oohinaya.” Jibriil عليه السلام ayaa u yimid oo weydiiyey; Rasuulka Alle صلى الله عليه وسلمna wuxuu u sheegay wixii uu yidhi.
Markaas Alle wuxuu yidhi: “U tag Muxammad oo u sheeg: Waxaan ku raalli-gelin doonnaa ummaddaada, mana ku murugayn doonno.” Dabadeedna wuxuu yidhi: “Jibriilow…”
Tani waxay muujinaysaa in ducadan labaad ay timid ducadii hore kaddib. Ducadii hore wuxuu baryey markii uu ka tegay Haajar iyo wiilkeeda — taasina waxay ahayd ka hor dhismaha Baytka; tanina waxay dhacday dhismahiisa kaddib, iyadoo lagu adkaynayo ducada iyo baryo badan oo Alle loo jeedinayo. Sidaas darteed ayuu yidhi: “Agta Baytkaaga Xurmaysan.” Hadalkiisa ah “Rabbiyow, si ay salaadda u oogaadaan,” ayuu Ibnu Jariir ku xidhay erayga “Xurmaysan”; macnuhuna waa: waxaan ka dhigay Xaram si dadka deggan ay agtiisa ugu suurtagasho oogidda salaadda.
“Ee ka yeel quluubta qaar dadka ka mid ah kuwo u soo iisha xaggooda.” Ibnu Cabbaas, Mujaahid iyo Saciid ibn Jubayr waxay yidhaahdeen: Haddii uu odhan lahaa “quluubta dadka,” Faaris, Roomaan, Yuhuud, Nasaaro iyo dadka oo dhami way ku soo qulquli lahaayeen; laakiin wuxuu yidhi “qaar dadka ka mid ah,” sidaas darteedna Muslimiinta ayuu gaar uga dhigay. “Oo ku irsaaq midho” — si taasi uga caawiso adeeciddaada. Sida tog aan waxba ka bixin yahay, midho sii ay cunaan.
Alle wuu ajiibay ducadiisii, siduu yidhi: “Miyaanay arag inaan ka yeelnay Xaram nabad ah oo midhaha wax kasta loogu soo guuriyo, rizqi ahaan xaggayaga?” (Al-Qasas, 57). Tani waxay ka mid tahay naxariista, deeqsinimada, raxmadda iyo barakada Alle: magaalada Xaramka ah ee Makkah dhexdeeda geedo midho leh kuma yaallaan, hase yeeshee midhaha hareeraheeda ku yaal ayaa loo soo guuriyaa. Taasi waxay ahayd ajiibidda ducadii Khaliil Ibraahiim عليه الصلاة والسلام.
Alle wuxuu halkan kaga daliishanayaa mushrikiintii Carabta in magaalada Xaramka ah ee Makkah markii ugu horraysay loo aasaasay cibaadada Alle keliya ee aan cidina shariik kula ahayn. Ibraahiim, oo sabab u ahaa in magaaladu noqoto mid camiran oo dadku degaan, wuxuu ka bari noqday kuwii Alle cid kale caabuday. Wuxuu Makkah u baryey nabad, wuxuuna yidhi: “Rabbiyow, ka yeel magaaladan mid nabad ah.” Alle wuu ajiibay, wuxuuna yidhi: “Miyaanay arag inaan ka yeelnay Xaram nabad ah, halka dadka ku hareeraysan laga afduubayo?”
Waxa kale oo uu yidhi: “Hubaal, gurigii ugu horreeyey ee dadka loo dhigay waa kii Bakkah, mid barakaysan oo hanuun u ah caalamka; waxaa ku yaal calaamado cadcad, Maqaamkii Ibraahiim, qofkii galana wuu nabadgalayaa.” (Aal-Cimraan, 96–97). Qisadan dhexdeedana wuxuu yidhi: “Rabbiyow, ka yeel magaaladan mid nabad ah.” Wuxuu magaaladii u tilmaamay mid la yaqaan, taasoo muujinaysa inuu ducadan sameeyey markii la dhisay.
Sidaas darteed ayuu yidhi: “Ammaan iyo mahadba waxaa leh Alle, kan igu mannaystay Ismaaciil iyo Isxaaq anigoo waayeel ah.” Waxaa la og yahay in Ismaaciil Isxaaq ka weynaa saddex iyo toban sano. Markii uu Ismaaciil iyo hooyadii u kaxeeyey meesha Makkah ahayd isagoo weli nuugaya, isna wuu duceeyey oo yidhi: “Rabbiyow, ka yeel tan magaalo nabad ah,” sida aynu si faahfaahsan ugu xusnay suuradda Al-Baqarah.
Wuxuu yidhi: “Iga fogee aniga iyo wiilashayda inaan caabudno sanamyada.” Waa in qof kasta oo duceynaya naftiisa, waalidkiis iyo durriyaddiisaba u duceeyo. Dabadeed wuxuu sheegay in makhluuq badan sanamyada ku fitnoobay, wuxuuna ka bari noqday cid kasta oo caabudda, arrinkoodana Alle ayuu u celiyey: hadduu doono wuu cadaabaa, hadduu doonana wuu u dambi dhaafaa, sida uu yidhi Ciise عليه السلام: “Haddii aad cadaabto, waa addoommadaada; haddii aad u dambi dhaaftana, Adigu waxaad tahay Adkaade, Xikmad Badan.”
Hadalkani wuxuu arrinta u celinayaa doonista Alle oo keliya, mana tilmaamayo inay hubaal dhici karto in taas la sameeyo. (Al-Cankabuut, 67; Aal-Cimraan, 96–97; Ibraahiim, 39; Al-Baqarah, 126; Al-Maa’idah, 118).
Tafsiirka Al-Baqawi
Hadalka Alle, Kor ahaaye: “Rabbiyow, waxaan dejiyey qaar ka mid ah durriyaddayda.” Erayga “qaar” waxaa loo adeegsaday muujinta qayb ahaan; macnaha aayaddu waa: Waxaan ka mid ah durriyaddayda dejiyey wiil. “Tog aan waxba ka bixin” waa Makkah, maxaa yeelay Makkah waa tog u dhexeeya laba buur. “Agta Baytkaaga Xurmaysan”: waxaa loogu yeedhay Xurmaysan, maxaa yeelay agtiisa waxaa laga xarrimay waxyaabo aan meelo kale laga xarrimin.
Cabd al-Waaxid ibn Axmed al-Maliixi wuxuu noo sheegay, Axmed ibn Cabdullaahi al-Nucaymi ayaa noo sheegay, Muxammad ibn Yuusuf ayaa noo sheegay, Muxammad ibn Ismaaciil ayaa noo sheegay, Cabdullaahi ibn Muxammad ayaa noo sheegay, Cabd al-Razzaaq ayaa noo sheegay, Macmar ayaa noo sheegay, isaga oo ka werinaya Ayuub al-Sakhtiyaani iyo Kathiir ibn al-Muttalib ibn Abii Wadaacah — midkood ayaa wax ku kordhinaya kan kale — Saciid ibn Jubayrna wuxuu yidhi: Ibnu Cabbaas wuxuu yidhi: Dumarku markii ugu horraysay suunka dharka waxay ka qaateen hooyadii Ismaaciil. Waxay samaysatay suun ay raadkeeda kaga qariso Saarah.
Dabadeed Ibraahiim عليه السلام wuxuu keenay iyada iyo wiilkeeda Ismaaciil oo nuugaya, wuxuuna dhigay agta Baytka, geed weyn oo ka korreeyey Zamzam, meesha sare ee masjidka. Makkah xilligaas cid joogtay ma jirin, biyo na ma lahayn. Wuxuu halkaas uga tegay, wuxuuna agtooda dhigay kiish timir ku jirto iyo weel maqaar ah oo biyo ku jiraan. Dabadeed Ibraahiim dib ayuu u laabtay.
Hooyadii Ismaaciil ayaa daba gashay oo tidhi: “Ibraahiimow, xaggee baad u socotaa oo aad nooga tegaysaa togga aan cidna iyo waxba ku jirin?” Marar badan ayay sidaas ku tidhi, isaguna dib uma soo eegin. Markaasay tidhi: “Alle ma kan baa ku amray?” Wuxuu yidhi: “Haa.”
Waxay tidhi: “Haddaba nama dayici doono.” Markaasay noqotay. Ibraahiimna wuu socday, ilaa uu gaadhay buurta dhaafkeeda oo aanay ka arkayn. Wuxuu u jeestay dhinaca Baytka, dabadeed ducadan ayuu ku duceeyey oo gacmihiisa kor u qaaday: “Rabbiyow, waxaan dejiyey qaar ka mid ah durriyaddayda tog aan waxba ka bixin,” ilaa uu gaadhay “si ay u mahadnaqaan.”
Hooyadii Ismaaciil waxay nuujin jirtay Ismaaciil, biyihiina way ka cabbi jirtay, ilaa biyihii weelka ku jiray dhammaadeen. Iyadii iyo wiilkeedii way harraadeen. Waxay aragtay isaga oo isku laabaya ama murgaya, markaasay ka dhaqaaqday iyadoo neceb inay eegto. Buurta ugu dhow dhulka dhinaceeda ayay heshay oo ahayd Safa.
Dusheeda ayay istaagtay, waxayna dooxada u jeesatay si ay u aragto cid, cidna ma ay arag. Safa ayay ka soo degtay; markii ay dooxada gaadhayna marada hoose ayay kor u qaadday, dabadeedna waxay u orodday orodka qof aad u daallan, ilaa ay dooxada ka gudubtay. Markaasay timid Marwah oo istaagtay, si ay u eegto inay cid aragto; cidna ma ay arag. Toddoba jeer ayay sidaas samaysay.
Ibnu Cabbaas wuxuu yidhi: Nebigu صلى الله عليه وسلم wuxuu yidhi: “Sidaas darteed ayay dadku dhexdooda u kala ordaan.” Markii ay Marwah kortay ayay cod maqashay, waxayna tidhi: “Aamus” — iyada oo nafteeda la hadlaysa — dabadeed way dhegaysatay oo mar kale ayay maqashay. Waxay tidhi: “Waad i maqashiisay; haddii aad gargaar hayso, i caawi.” Markaasay aragtay malaa’igtii oo joogta meesha Zamzam.
Cidhibtiisa ayuu ku qoday — ama garabkiisa, sida wariyuhu yidhi — ilaa biyihii soo baxeen. Waxay bilowday inay biyaha gacmaheeda ku wareejiso oo tidhi: “Sidan samee,” waxayna biyaha ka dhaansanaysay weelkeeda, biyihiina way soo burqanayeen mar kasta oo ay wax ka qaaddo. Ibnu Cabbaas wuxuu yidhi: Nebigu صلى الله عليه وسلم wuxuu yidhi: “Alle ha u naxariisto hooyadii Ismaaciil. Haddii ay Zamzam iska deyn lahayd,” ama wuxuu yidhi, “haddii aanay biyaha ka dhaansan lahayn, Zamzam waxay ahaan lahayd il biyo qulqulaya.”
Way cabtay, wiilkeediina way nuujisay. Malaa’igtii waxay ku tidhi: “Ha ka baqina in la dayaco; halkan waxaa yaalla Baytka Alle, wiilkan iyo aabbihiis ayaana dhisi doona. Alle ma dayaco ehelkiisa.” Meesha Baytku ku yaallay waxay ahayd meel dhulka ka sarraysa sida kur; daadadkuna waxay ka mari jireen midig iyo bidix.
Sidaas bay ku jireen ilaa ay soo ag mareen koox reer Jurhum ah — ama qoys ka mid ah reer Jurhum — oo ka imanaya dhinaca Kadaa. Waxay degeen dhinaca hoose ee Makkah, waxayna arkeen shimbir meeshan ku wareegaysa. Waxay yidhaahdeen: “Shimbirtani waxay ku wareegaysaa meel biyo yaallaan; innagu toggaan waannu naqaannaa, biyo se kuma jirin.” Waxay direen nin ama laba nin; markaasay biyihii arkeen.
Way soo noqdeen oo biyaha uga warrameen, dadkiina way yimaadeen. Hooyadii Ismaaciil waxay joogtay biyaha agtooda, waxayna ku yidhaahdeen: “Ma noo oggolaanaysaa inaan agtaada degno?” Waxay tidhi: “Haa, laakiin xaq kuma lihidin biyaha.” Waxay yidhaahdeen: “Waa hagaag.”
Ibnu Cabbaas wuxuu yidhi: Nebigu صلى الله عليه وسلم wuxuu yidhi: Taasi waxay hooyadii Ismaaciil ku noqotay wax ay ku faraxdo, waayo waxay jeclayd la noolaanshaha dadka. Way dageen, ehelkoodiina way u direen, dabadeedna way la degeen. Markii qoysas badan oo iyaga ka mid ah halkaas degeen, wiilkii wuu koray oo afka Carabiga ayuu ka bartay. Wuxuu noqday mid ay aad u jeclaadeen, markuu qaan-gaadhayna waxay u guuriyeen haweeney ka mid ah dumarkooda.
Hooyadii Ismaaciil way dhimatay. Ibraahiimna wuxuu u yimid, kaddib markii Ismaaciil guursaday, si uu u soo booqdo hantidii uu kaga tegay. Qisadan waxaan ku soo sheegnay suuradda Al-Baqarah.
Hadalka Alle: “Rabbiyow, si ay u oogaadaan salaadda. Ee ka yeel quluubta qaar dadka ka mid ah…” Quluub (af’idah) waa jamaca fu’aad. “U soo iisha xaggooda” macnaheedu waa inay u hamuun qabaan oo ay u xiisoodaan. Al-Suddi wuxuu yidhi: macnaheedu waa quluubtooda ku jeedi meeshan.
Mujaahid wuxuu yidhi: Haddii uu odhan lahaa “quluubta dadka,” Faaris, Roomaan, Turkiga iyo Hindiya ayaa halkaas ku soo qulquli lahaa. Saciid ibn Jubayr wuxuu yidhi: Yuhuudda, Nasaarada iyo Majusiyiinta ayaa xajka u iman lahaa, laakiin wuxuu yidhi “qaar dadka ka mid ah,” kuwaas oo ah Muslimiinta. “Oo ku irsaaq midho” — kuwa la siiyo dadka deggan tuulooyinka biyaha leh. “Si ay u mahadnaqaan.”
“Rabbiyow, sanamyadani waxay lumiyeen dad badan”: dad badan ayay ka leexiyeen jidkii hanuunka, ilaa ay caabudeen. Tani waa hadal macne ahaan la rogay; tusaale ahaan hadalka Alle: “Shaydaanka uun baa cabsi geliya awliyadiisa” (Aal-Cimraan, 175), macnuhuna waa: shaydaanku dadka ayuu ku cabsi geliyaa awliyadiisa. Waxa kale oo la yidhi: luminta waxaa loo nisbeeyey sanamyada maxaa yeelay iyagaa sabab u ah, sida qofku u odhan karo: “Dunidu way i fitnaysay,” isaga oo fitnada u nisbaynaya dunida maadaama ay sabab u tahay. “Qofkii i raacana aniga ayuu iga mid yahay” — diintayda ayuu ka mid yahay.
“Qofkii igu caasiyana, Adigu waxaad tahay Dambi Dhaafe, Naxariis Badan.” Al-Suddi wuxuu yidhi: macnaheedu waa qofkii igu caasiyo dabadeed toobad keena. Muqaatil ibn Xayyaan wuxuu yidhi: qofkii igu caasiyo wax aan shirk ahayn. Waxa kale oo la yidhi: wuxuu hadalkan yidhi ka hor intaan Alle u caddayn in shirkiga aan la dhaafin. Dadka ayuu ula jeeday.
“Rabbiyow, Adigu waxaad ogtahay waxa aannu qarsanno iyo waxa aannu muujinno” — arrimaheenna. Ibnu Cabbaas iyo Muqaatil waxay yidhaahdeen: waxaa loola jeedaa murugada uu u qabay Ismaaciil iyo hooyadii, markii uu dejiyey tog aan waxba ka bixin. “Alle waxba kama qarsoona dhulka iyo cirka.” Waxaa la yidhi tani waxay raacdaa hadalkii Ibraahiim.
Culimada badankood waxay yidhaahdeen: Alle, Kor ahaaye, ayaa yidhi: “Alle waxba kama qarsoona dhulka iyo cirka.”
Hadalka Alle, Kor ahaaye: “Markuu Ibraahiim yidhi: Rabbiyow, ka yeel magaaladan” — waxaa loola jeedaa Xaramka — “mid nabad ah,” oo ammaan lagu helo. “Iga fogee” — iga fogee oo iga durkee — “aniga iyo wiilashayda inaan caabudno sanamyada.” Waxaa la yidhaahdaa: “Wax baan ka fogeeyey,” “wax baan dhinac ka dhigay,” “wax baan ka ilaalshay,” iyo “wax baan ka fogaaday”; dhammaantood waxay leeyihiin macne isku dhow. Haddii la yidhaahdo: Ibraahiim عليه السلام wuxuu ka dhawrsanaa cibaadada sanamyada, sidee ducadan loo fahmayaa?
Wiilashiisa badan baa sanamyo caabuday ee ducadiisii sidee loo ajiibay? Waxaa lagu jawaabay: Ducadu waxay ahayd inuu Alle u siyaadiyo dhawrsanaanta oo uu ku sugo. Wiilashiisa wuxuu ula jeeday wiilasha si toos ah uga farcamay, mana jiro mid iyaga ka mid ahi oo sanam caabuday. Waxa kale oo la yidhi wuxuu u duceeyey wiilashiisii mu’miniinta ahaa.
“Rabbiyow, ii dambi dhaaf aniga iyo waalidkay.” Haddii la yidhaahdo: Sidee ayuu waalidkiis ugu dambi dhaaf weydiistay iyaga oo aan mu’min ahayn? Waxaa la yidhi: Waxaa la sheegay in hooyadii Islaamtay. Waxa kale oo la yidhi: Wuxuu ula jeeday, haddii ay Islaamaan oo toobad keenaan.
Waxa kale oo la yidhi: Wuxuu yidhi ka hor intaanay u caddaan arrinka aabbihii; Alle-na wuxuu ka sheegay cudurdaarka Khaliilkiisa ee uu aabbihii ugu dambi dhaaf weydiistay suuradda At-Tawbah. “Iyo mu’miniinta” — dambi dhaaf dhammaan mu’miniinta. “Maalinta xisaabtu istaagto” — maalinta ay muuqato. Waxa kale oo la yidhi: wuxuu ula jeeday maalinta ay dadku xisaabta u istaagaan; “xisaabta” ayuu ku koobay, waayo macnuhu waa la fahmayaa.
“Ammaan iyo mahadba waxaa leh Alle, kan igu mannaystay anigoo waayeel ah” — i siiyey — “Ismaaciil iyo Isxaaq. Hubaal, Rabbigay waa Maqlaha baryada.” Ibnu Cabbaas wuxuu yidhi: Ismaaciil wuxuu u dhashay Ibraahiim isaga oo sagaal iyo sagaashan jir ah; Isxaaqna wuxuu u dhashay isaga oo boqol iyo laba iyo toban jir ah. Saciid ibn Jubayr wuxuu yidhi: Ibraahiim waxaa loogu bishaareeyey Isxaaq isaga oo boqol iyo toddoba iyo toban jir ah.
“Rabbiyow, iga yeel mid salaadda ooga” — qof ka mid ah kuwa salaadda u ooga si waafaqsan rukunnadeeda oo ilaaliya. “Iyo durriyaddayda” — ka yeel qaar ka mid ah durriyaddayda kuwo salaadda ooga. “Rabbiyow, iga aqbal ducadayda” — camalkayga iyo cibaadadayda. Cibaadada waxaa loogu yeedhay duco; xadiiskana waxaa ku yimid: “Ducadu waa laf-dhabarta cibaadada.” Waxa kale oo la yidhi macnaheedu waa: ducadayda iga aqbal.
Saxiix Muslim (No. 2697) waxaa laga weriyey Abuu Hurayrah in ducada mu’minku u baryo waalidkiis iyo walaalihiis iimaanka lagu aqbalo Alle weyne agtiisa.