Ducada dhismaha Kacbada

Tafsiirka Sheekh Cabdiraxmaan As-Sacdi

Waxay Alle uga baryeen naftooda iyo ubadkoodaba Islaamka, kaas oo xaqiiqadiisu tahay in qalbigu u khushuco Rabbigiis oo uu u hoggaansamo, taas oo ay ku jirto in xubnuhuna u hoggaansamaan.

“Na tus hababkayaga cibaadeysiga” waxaa loola jeedaa: nagu bar hababkaas si aan u aragno oo si toos ah u baranno, waayo taas ayaa waxbarashada ka sii dhammaystiran. Waxaa suuragal ah in “hababka cibaadeysiga” loola jeedo dhammaan camallada Xajka, sida ay tilmaamayaan macnaha guud iyo xaaladdu. Waxa kale oo suuragal ah in loola jeedo wax intaas ka guud, oo ah diinta oo dhan iyo dhammaan cibaadooyinka, sida uu tilmaamayo guud ahaanshaha eraygu; waayo nuskigu waa cibaado, hase yeeshee dhaqan ahaan waxaa inta badan loogu adeegsadaa cibaadooyinka Xajka.

Sidaas darteed, guud ahaan ducadoodu waxay ku saabsanayd in loogu hanuuniyo cilmi waxtar leh iyo camal suubban.

Addoonku, si kastaba ha ahaadee, kama maarma inuu gaabsi ku dhaco oo uu tawbad u baahdo. Sidaas ayay u yiraahdeen: “Nagana tawbad aqbal; hubaal Adigu waxaad tahay Tawbad-Aqbale, Naxariis Badane.”

Xus Ibraahiim iyo Ismaaciil xilligii ay kor u qaadayeen aasaaska Beytka, iyo sida ay ugu adkaysteen camalkan weyn. U fiirso xaaladdooda cabsi iyo rajo isugu jirtay: inkastoo ay camalkan qabanayeen, haddana waxay Alle ka baryayeen inuu ka aqbalo si ay uga helaan faa’iido ballaadhan.

Tafsiirka Imaam Ibnu Kathiir

Hadalka Alle ee ah: “Xus markii Ibraahiim kor u qaadayey aasaaska Beytka, isaga iyo Ismaaciil, iyagoo leh: Rabbigayow, naga aqbal. Hubaal Adigu waxaad tahay Maqlaha, Ogsoon. Rabbigayow, naga yeel kuwo kuu hoggaansan, oo ubadkayagana ka yeel ummad kuu hoggaansan. Na tus hababkayaga cibaadeysiga, nagana tawbad aqbal. Hubaal Adigu waxaad tahay Tawbad-Aqbale, Naxariis Badane.”

“Al-qawaa‘id” waa jamaca “qaa‘idah”, waxaana loola jeedaa tiirarka iyo aasaaska. Alle wuxuu leeyahay: Nabiyow, dadkaa xusuusi dhismaha uu Ibraahiim iyo Ismaaciil, nabadgelyo korkooda ha ahaatee, ku dhiseen Beytka iyo sida ay aasaaskiisa kor ugu qaadeen, iyagoo leh: “Rabbigayow, naga aqbal; hubaal Adigu waxaad tahay Maqlaha, Ogsoon.” Waxay ku hawlanaayeen camal wanaagsan, haddana waxay Alle ka baryayeen inuu ka aqbalo.

Ibnu Abii Xaatim wuxuu ka weriyey Maxamed bin Yaziid bin Khunays al-Makki, kaas oo ka weriyey Wuhayb bin al-Ward: Wuhayb wuxuu akhriyey “Markii Ibraahiim kor u qaadayey aasaaska Beytka, isaga iyo Ismaaciil, iyagoo leh: Rabbigayow, naga aqbal,” dabadeedna wuu ooyay oo yiri: “Saaxiibkii Raxmaankaow, adigoo kor u qaadaya tiirarka Beytka Raxmaanka ayaad ka baqaysaa inaan lagaa aqbalin!”

Tani waxay la mid tahay sida Alle uga warramay xaaladda mu’miniinta daacadda ah: “Kuwa bixiya waxa ay bixiyaan, quluubtooduna ay cabsi ku jirto,” taas oo ah inay ka baqayaan inaan camalkooda laga aqbalin. Arrintan waxaa caddaynaya xadiiska saxiixa ah ee Caa’isha ka werisay Rasuulka Alle ﷺ, kaas oo gadaal lagu soo qaadi doono.

Mufasiriinta qaarkood waxay yiraahdeen: Ibraahiim ayaa aasaaska kor u qaadayey, Ismaaciilna ducada ayuu akhrinayey. Aragtida saxiixa ahi se waa inay labadooduba aasaaska kor u qaadayeen oo ducada akhrinayeen, sida faahfaahinteedu iman doonto. Al-Bukhaari halkan wuxuu soo weriyey xadiis aynu soo bandhigi doonno, dabadeedna waxaynu ku xigi doonnaa riwaayado arrintan la xiriira.

Al-Bukhaari, Alle ha u naxariistee, wuxuu yiri: Cabdullaah bin Maxamed ayaa noo sheegay; Cabdur-Razzaaq ayaa noo sheegay; Macmar ayaa nooga sheegay Ayuub as-Sakhtiyaani iyo Kathiir bin Kathiir bin al-Muddalib bin Abii Wadaa‘ah—midkoodna kan kale ayuu wax ku kordhinayey—iyagoo ka werinaya Saciid bin Jubayr, kaas oo ka weriyey Ibnu Cabbaas, Alle ha ka raalli noqdee, inuu yiri: “Haweenku markii ugu horraysay waxay suunka ka qaateen hooyadii Ismaaciil. Waxay samaysatay suun ay raadkeeda ugu qariso Saara.

Dabadeed Ibraahiim wuxuu kaxeeyey iyada iyo wiilkeedii Ismaaciil, oo ay nuujinaysay, wuxuuna geeyey meel u dhow Beytka, geed weyn oo ka sarreeyey Zamzam, dhinaca sare ee masjidka. Xilligaas Maka qofna kuma noolayn, biyo-na ma oollin. Halkaas ayuu dejiyey, wuxuuna uga tegey kiish timir ku jirto iyo weel biyo ku jiraan. Dabadeed Ibraahiim wuu jeestay oo dhaqaaqay.

Hooyadii Ismaaciil ayaa daba gashay oo ku tiri: ‘Ibraahiimow, xaggee baad u socotaa, adigoo naga tegaya dooxadan aan dad iyo wax kaleba joogin?’ Marar badan ayay sidaas ku tiri, isaguna dib uma soo eegin. Markaasay tiri: ‘Ma Alle ayaa sidaas ku amray?’ Wuxuu yiri: ‘Haa.’

Waxay tiri: ‘Haddaba nama dayici doono.’ Dabadeed way soo noqotay.

“Ibraahiimna wuu dhaqaaqay. Markuu gaaray meel buurta u dhexaysa oo aanay arki karin, ayuu Beytka xaggiisa u jeestay, dabadeedna ducadan ayuu akhriyey isagoo gacmaha kor u taagaya: ‘Rabbigayow, waxaan qayb ka mid ah ubadkayga dejiyey dooxo aan waxba ka bixin, oo u dhow Beytkaaga xurmaysan, Rabbigayow, si ay salaadda u oogaan. Quluubta dadka qaarna xaggooda u jeedi, kana arsaaq midhaha, si ay u shukriyaan.’

“Hooyadii Ismaaciil way nuujinaysay, biyihii ay haysatayna way cabbaysay ilaa ay biyihii dhammaadeen. Iyadii iyo wiilkeedii ayaa harraaday. Waxay aragtay wiilkeeda oo isku rogrogaya—ama, sida wariyuhu yiri, dhulka isku xoqaya. Waxay necbaysatay inay eegto, markaasay dhaqaaqday, waxayna aragtay buurta Safaa oo ahayd buurta ugu dhow.

Dusheeda ayay fuushay, dooxadana xaggeeda ayay u jeesatay si ay u aragto qof; cidna ma ay arag. Markaasay Safaa ka soo degtay, markay dooxada gaadhayna darafkii diraceeda ayay kor u qaadday, dabadeedna waxay u ordaysay sida qof tabar-darraystay ilaa ay dooxada ka gudubtay. Waxay timid Marwah, way fuushay, waxayna eegtay inay cid aragto; cidna ma ay arag. Sidaas ayay toddoba jeer samaysay.”

Ibnu Cabbaas wuxuu yiri: Nebigu ﷺ wuxuu yiri: “Sababtaas ayay dadku labadooda dhexdooda ugu ordaan.”

“Markay Marwah dusheeda istaagtay ayay cod maqashay. Waxay nafteeda ku tiri: ‘Aamus!’ dabadeed way dhegaysatay, markaasay mar kale cod maqashay. Waxay tiri: ‘Waan ku maqlay; haddii aad gargaar hayso, i gargaar.’ Markaasay aragtay malaggii oo jooga meeshii Zamzam.

Ciribtiisa ayuu ku qoday—ama baalkiisa ayuu ku dhuftay—ilaa ay biyuhu soo baxeen. Iyadu waxay samaynaysay xayndaab yar oo biyaha ku wareegsan, gacanteedana sidan ayay u adeegsanaysay, biyahana weelkeeda ayay ku shubanaysay. Biyuhuna way qulqulayeen xataa marka ay wax ka gurato. Ibnu Cabbaas wuxuu yiri: Nebigu ﷺ wuxuu yiri: ‘Alle ha u naxariisto hooyadii Ismaaciil.

Haddii ay Zamzam iska dayn lahayd—ama uusan biyaha ka gurin—Zamzam waxay ahaan lahayd il si xooggan u qulqulaysa.’”

“Way cabtay, wiilkeediina way nuujisay. Malaggii ayaa ku yiri: ‘Ha ka baqin in lagu dayaco; halkan waxaa yaalla Beyt uu Alle dhisayo wiilkan iyo aabbihiis, Alle-na ma dayaco ehelkiisa.’ Beytku markaas dhulka wuu ka sarreeyey sidii taallo yar; daadadku waxay uga iman jireen midigtiisa iyo bidixdiisa. Sidii ayuu ahaa ilaa ay koox reer Jurhum ahi—ama reer ka mid ah Jurhum—ka soo martay jidka Kadaa.

Waxay degeen dhulka hoose ee Maka, waxayna arkeen shimbir biyo dul heehaabaysa. Waxay yiraahdeen: ‘Shimbirtani biyo ayay dul wareegaysaa; dooxadan horay biyo uguma aannu aqoon.’ Waxay direen hal qof ama laba qof. Markaas ayay biyihii heleen, way soo noqdeen oo warkoodii u sheegeen, kooxdiina way timid.

Hooyadii Ismaaciil waxay joogtay biyaha agtooda. Waxay ku yiraahdeen: ‘Ma noo oggolaanaysaa inaan agtaada degno?’ Waxay tiri: ‘Haa, laakiin xaq kuma lihidin biyaha.’ Waxay yiraahdeen: ‘Waa hagaag.’”

“Ibnu Cabbaas wuxuu sheegay in Nebigu ﷺ yiri: ‘Joogitaankoodu wuxuu ku farxad geliyey hooyadii Ismaaciil, waayo waxay jeclayd la joogista dadka.’ Way degeen, waxayna dadkoodii u direen farriin, markaasaa iyaguna la soo degay. Ugu dambayn guryo badan ayaa meesha ka samaysmay. Wiilkiina wuu koray, afka Carabiga ayuu ka bartay, waxayna la dhaceen markii uu weynaaday.

Markuu qaangaadhayna waxay u guuriyeen haweeney iyaga ka mid ah.

“Hooyadii Ismaaciil way geeriyootay. Ibraahiim ayaa yimid ka dib markii Ismaaciil guursaday, si uu u soo eego reerkiisa. Ismaaciilna ma uusan helin, markaas ayuu xaaskiisa wax ka weydiiyey. Waxay tiri: ‘Wuxuu u baxay inuu noo soo doonto nolol.’

Dabadeed wuxuu wax ka weydiiyey noloshooda iyo xaaladdooda. Waxay tiri: ‘Waxaan nahay dad sabool ah, cidhiidhi iyo dhibaato ayaana nagu jirta,’ wayna uga cabatay. Wuxuu yiri: ‘Marka ninkaagu yimaado, salaantayda gaadhsii oo ku dheh: marinka albaabkiisa ha beddelo.’ Markii Ismaaciil yimid, wuxuu mooday inuu wax dareemay.

Wuxuu yiri: ‘Ma qof baa idiin yimid?’ Waxay tiri: ‘Haa, waxaa noo yimid oday muuqaal sidan iyo sidan leh. Wuu ku weydiiyey, waanan uga warramay. Wuxuu i weydiiyey sida aan u noolnahay; waxaan u sheegay inaan ku jirno dhibaato iyo cidhiidhi.’

Wuxuu yiri: ‘Wax ma kuu dardaarmay?’ Waxay tiri: ‘Haa, wuxuu igu amray inaan salaanta kuu gaadhsiiyo, wuxuuna yiri: albaabkaaga marinkiisa beddel.’ Ismaaciil wuxuu yiri: ‘Kaas waa aabbahay, wuxuuna igu amray inaan ku furo.’ Markaasuu furay oo haweeney kale oo iyaga ka mid ah guursaday.

“Ibraahiim muddo ayuu ka maqnaa, dabadeedna wuu u yimid mar kale, hase yeeshee Ismaaciil ma uusan helin. Xaaskiisa ayuu la hadlay oo ka weydiiyey. Waxay tiri: ‘Wuxuu u baxay inuu noo soo doonto nolol.’ Wuxuu yiri: ‘Sidee baad tihiin?’

Wuxuu wax ka weydiiyey noloshooda iyo xaaladdooda. Waxay tiri: ‘Wanaag iyo barwaaqo ayaan ku jirnaa,’ waxayna Alle ku ammaantay. Wuxuu yiri: ‘Maxaad cuntaan?’ Waxay tiri: ‘Hilib.’ Wuxuu yiri: ‘Maxaad cabtaan?’ Waxay tiri: ‘Biyo.’

Wuxuu yiri: ‘Ilaahayow, hilibkooda iyo biyahooda u barakee.’ Nebigu ﷺ wuxuu yiri: ‘Xilligaas wax badar ah ma ay haysan; haddii ay haysan lahaayeenna wuu ugu ducayn lahaa. Qof aan reer Maka ahayn oo labadaas ku ekaada, kuma habboona.’”

“Wuxuu yiri: ‘Marka ninkaagu yimaado, salaantayda gaadhsii, kuna amr inuu albaabkiisa marinkiisa adkeeyo.’ Ismaaciil markuu yimid wuxuu yiri: ‘Qof ma idiin yimid?’ Waxay tiri: ‘Haa, waxaa noo yimid oday muuqaal wanaagsan leh.’ Way ammaantay, dabadeed waxay u sheegtay inuu Ismaaciil weydiiyey, iyaduna uga warrantay, ka dibna uu weydiiyey sida ay u nool yihiin, iyaduna u sheegtay inay wanaagsan yihiin.

Wuxuu yiri: ‘Wax ma kuu dardaarmay?’ Waxay tiri: ‘Haa, wuu ku salaamayaa, wuxuuna ku amrayaa inaad albaabkaaga marinkiisa sugto.’ Ismaaciil wuxuu yiri: ‘Kaas waa aabbahay, adiguna waxaad tahay marinka albaabka. Wuxuu igu amray inaan ku haysto.’

“Waqti kale ka dib Ibraahiim ayaa yimid, Ismaaciilna wuxuu ku arkay isagoo fallaadhaha ku samaynaya geed agtiisa ah, meel aan ka fogayn Zamzam. Markuu arkay, Ismaaciil ayaa u istaagay. Aabbaha iyo wiilku waxay sameeyeen sidii ay caadi ahaan isu salaamaan. Dabadeed wuxuu yiri: ‘Ismaaciilow, Alle wuxuu igu amray arrin.’

Wuxuu yiri: ‘Samee waxa Rabbigaa ku amray.’ Wuxuu yiri: ‘Ma i caawinaysaa?’ Wuxuu yiri: ‘Waan ku caawinayaa.’ Wuxuu yiri: ‘Alle wuxuu igu amray inaan halkan ka dhiso Beyt’—wuxuuna tilmaamay meel buur yar ah oo hareeraheeda ka sarraysa.

Markaas ayay aasaaska Beytka kor u qaadeen. Ismaaciil dhagaxyada ayuu keeni jiray, Ibraahiimna wuu dhisi jiray. Markii dhismuhu kor u kacay, Ibraahiim wuxuu keenay dhagaxan oo halkaas ayuu dhigay. Dusha ayuu istaagay isagoo dhisaya, Ismaaciilna dhagaxyada ayuu siinayey; labadooduna waxay lahaayeen: ‘Rabbigayow, naga aqbal; hubaal Adigu waxaad tahay Maqlaha, Ogsoon.’”

Waxay sii dhisayeen ilaa ay Beytka ku wareegeen iyagoo ku celcelinaya ducadaas. Riwaayaddaas waxaa sidoo kale soo weriyey Ibnu Abii Xaatim, isaga oo ka weriyey Abuu Cabdullaah Maxamed bin Xammaad adh-Dhahraani, iyo Ibnu Jariir, isaga oo ka weriyey Axmed bin Thaabit ar-Raazi; labaduba waxay ka weriyeen Cabdur-Razzaaq, iyagoo si kooban u soo tebiyey. Abuu Bakr bin Mardawayh isaguna wuxuu soo weriyey riwaayad dheer oo ku saabsan qisadan.

“Al-Bukhaari wuxuu kaloo yiri: Cabdullaah bin Maxamed ayaa noo sheegay; Abuu Caamir Cabdil-Malik bin Camr ayaa noo sheegay; Ibraahiim bin Naafic ayaa nooga sheegay Kathiir bin Kathiir, kaas oo ka weriyey Saciid bin Jubayr, kaas oo ka weriyey Ibnu Cabbaas: ‘Markii arrintii Ibraahiim iyo qoyskiisa dhacday, wuxuu kaxeeyey Ismaaciil iyo hooyadii Ismaaciil, iyagoo sita weel yar oo biyo ku jiraan. Hooyadii Ismaaciil weelka ayay ka cabbi jirtay, caanuhuna wiilkeeda ayay ugu qulquli jireen. Markay Maka yimaadeen, wuxuu dejiyey meel geed weyn hoostiis ah, dabadeedna Ibraahiim wuxuu ku noqday qoyskiisii.

Hooyadii Ismaaciil ayaa daba gashay ilaa ay gaareen Kadaa, dabadeedna gadaashiisa ayay ka dhawaaqday: ‘Ibraahiimow, yaad noogu tegaysaa?’ Wuxuu yiri: ‘Alle ayaan idiinku tegayaa.’ Waxay tiri: ‘Alle ayaan ku raalli ahay.’ Markaasay soo noqotay.

Waxay ka cabbi jirtay weelka, caanuhuna wiilkeeda ayay ugu qulquli jireen, ilaa biyihii dhammaadeen. Waxay tiri: ‘Aan baxo oo aan eego, bal inaan qof arko.’ Waxay tagtay oo Safaa fuushay, hareeraha ayay eegtay si ay qof u aragto, cidna ma ay arag. Markay dooxada gaadhay ayay orodday ilaa ay Marwah timid.

Sidaas ayay dhowr jeer samaysay. Dabadeed waxay tiri: ‘Aan eego waxa wiilku samaynayo.’ Waxay tagtay, waxayna aragtay isagoo sidii hore ah, sidii qof geeri u dhaw. Naftu uma saamixin inay halkaas iska joogto, markaasay tiri: ‘Aan tago oo aan eego, bal inaan qof arko.’

Safaa ayay fuushay, way eegtay, cidna ma ay arag, ilaa ay toddoba jeer dhammaystirtay. Dabadeed waxay tiri: ‘Aan eego waxa uu samaynayo.’ Markaasay cod maqashay oo tiri: ‘Haddii khayr kuu jiro, i gargaar!’ Waxay aragtay Jibriil.

Wuxuu ciribtiisa sidaas u yeelay, dhulkana ciribtiisa ayuu ku dhuftay, markaasay biyuhu soo burqadeen. Hooyadii Ismaaciil way yaabtay, waxayna bilowday inay qodo.’ Abul-Qaasim ﷺ wuxuu yiri: ‘Haddii ay biyaha iska dayn lahayd, biyuhu way muuqan lahaayeen iyagoo qulqulaya.’ Waxay biyaha ka cabbi jirtay, caanuhuna wiilkeeda ayay ugu qulquli jireen.

“‘Koox reer Jurhum ah ayaa soo martay dooxada hoose. Waxay arkeen shimbirro, waxayna yaabeen, iyagoo leh: “Shimbiruhu biyo mooyee meel kale kuma soo wareegaan.” Waxay direen qof u fiirsada, markaasuu biyihii arkay oo u sheegay. Way u yimaadeen, waxayna yiraahdeen: “Hooyadii Ismaaciilow, ma noo oggolaanaysaa inaan kula joogno oo kula degno?”

Wiilkeediina wuu koray oo haweeney iyaga ka mid ah ayuu guursaday. Dabadeed Ibraahiim ayaa mar kale damcay inuu soo eego reerkiisa. Wuxuu yimid oo salaamay, wuxuuna yiri: “Aaway Ismaaciil?” Xaaskiisu waxay tiri: “Wuxuu u baxay ugaarsi.”

Wuxuu yiri: “Markuu yimaado, ku dheh albaabkaaga marinkiisa beddel.” Markii Ismaaciil yimid oo loo sheegay, wuxuu yiri: “Adigu waxaad tahay tii [aabbahay tilmaamay], ee reerkaaga u noqo.”

“‘Ibraahiim mar kale ayuu damcay inuu soo booqdo reerkiisa. Wuxuu yimid oo yiri: “Aaway Ismaaciil?” Xaaskiisu waxay tiri: “Wuxuu u baxay ugaarsi.” Waxay tiri: “Ma soo degaysaa oo wax cunaysaa oo cabbaysaa?” Wuxuu yiri: “Maxay yihiin cuntadiinna iyo cabbitaankiinnu?”

Waxay tiri: “Cuntadayadu waa hilib, cabbitaankayaguna waa biyo.” Wuxuu yiri: “Ilaahayow, cuntadooda iyo cabbitaankooda u barakee.” Abul-Qaasim ﷺ wuxuu yiri: “Taasi waxay ahayd barako ka timid ducadii Ibraahiim.” Dabadeed Ibraahiim ayaa mar kale u yimid reerkiisa, wuxuuna Ismaaciil ka helay dhinaca Zamzam, isagoo fallaadhaha hagaajinaya.

Wuxuu yiri: “Ismaaciilow, Rabbigaa wuxuu igu amray inaan Beyt u dhiso.” Wuxuu yiri: “Adeec Rabbigaa.” Wuxuu yiri: “Wuxuu igu amray inaad i caawiso.” Wuxuu yiri: “Haddaba waan samaynayaa”—ama hadal la macne ah. Ibraahiim wuu dhisayey, Ismaaciilna dhagaxyada ayuu siinayey, iyagoo leh: “Rabbigayow, naga aqbal; hubaal Adigu waxaad tahay Maqlaha, Ogsoon.”

Markii dhismuhu kor u kacay, odaygii wuu tabar-darraystay inuu dhagaxyada qaado. Wuxuu istaagay dhagaxii Maqaamka, isagoo Ismaaciil dhagaxyada siinaya, waxayna ku celcelinayeen ducadaas.’” Al-Bukhaari wuxuu labadan dariiq ku weriyey Kitaabka Nebiyada.

“Dabadeed Ibnu Kathiir wuxuu soo xigtay riwaayado kala duwan oo ku saabsan meesha Beytka la dhisay iyo aasaaskiisa. Riwaayadaha qaarkood waxay sheegayaan in aasaaska Beytku ka horreeyey Ibraahiim, isaga oo keliyaana loo tilmaamay meeshiisa; kuwo kalena waxay sheegayaan in Ibraahiim iyo Ismaaciil ay aasaaska dhiseen. Waxa kale oo laga weriyey Ibnu Cabbaas, Cataa’, Qataadah, Suddi, Mujaahid iyo kuwo kale warar kala duwan oo ku saabsan dhismihii hore ee Beytka, xilligii Aadam, iyo calaamadaha lagu tusay Ibraahiim meesha uu ka dhisayo. Allah ayaa ugu ogaal badan waxa saxda ah ee riwaayadahaas laga hayo.

“Al-Bukhaari wuxuu yiri: Aayadda ‘Markii Ibraahiim kor u qaadayey aasaaska Beytka, isaga iyo Ismaaciil’—‘al-qawaa‘id’ waa aasaaskiisa, waana jamaca ‘qaa‘idah’. Al-Bukhaari wuxuu ka weriyey Caa’isha, haweeneydii Nabiga ﷺ, in Rasuulka Alle ﷺ ku yiri: ‘Miyaadan ogayn in qoomkaagu markii ay Beytka dhiseen ay ka tageen qayb ka mid ah aasaaskii Ibraahiim?’ Waxay tiri: ‘Rasuulkii Allow, miyaadan dib ugu celinayn aasaaskii Ibraahiim?’ Wuxuu yiri: ‘Haddii aanu qoomkaagu dhawaan jaahiliyada ka soo bixin lahayn, waan samayn lahaa.’

Ibnu Cumar wuxuu yiri: ‘Haddii Caa’isha arrintan Rasuulka Alle ﷺ ka maqashay, uma malaynayo inuu Rasuulku ka tagay taabashada labada rukni ee ku xiga Xijrka sabab aan ka ahayn in Beytka aan lagu dhisin aasaaskii Ibraahiim oo dhammaystiran.’

“Xadiiskan waxaa weriyey al-Bukhaari iyo Muslim, sidoo kalena an-Nasaa’i. Muslim wuxuu Caa’isha ka weriyey in Nabigu ﷺ yiri: ‘Haddii qoomkaagu dhawaan jaahiliyada—ama kufriga—ka soo bixin, waxaan hantida Kacbada ku bixin lahaa jidka Alle, albaabkeedana dhulka ayaan la simi lahaa, Xijrkana gudaha ayaan ku dari lahaa.’

Caa’isha waxay sidoo kale werisay inuu yiri: ‘Haddii qoomkaagu dhawaan shirkiga ka soo bixin, Kacbada waan dumin lahaa oo dhulka ayaan la simi lahaa, waxaanan u samayn lahaa laba albaab, mid bari ah iyo mid galbeed ah, waxaana ku dari lahaa lix dhudhun oo Xijrka ah; waayo Quraysh ayaa ka gaabiyey dhismaheeda.’ Ibnu Zubayr ayaa sidaas yeelay muddadii uu Maka xukumayey. Markii Xajjaaj dilay Ibnu Zubayr, wuxuu amarka Cabdul-Malik bin Marwaan ku noqday qaabkii Quraysh u dhiseen.

“Riwaayado saxiix ah oo dhowr dariiq ah ayaa muujinaya in Caa’isha arrintan ka werisay Nabiga ﷺ, sidaas darteedna ficilkii Cabdullaah bin Zubayr uu saxnaa. Haddii qaabkaas lagu daayi lahaa, waxay ahaan lahayd arrin wanaagsan. Hase yeeshee, markii dib loogu celiyey qaabkii hore, culimadu qaarkood waxay necbaysteen in mar kale la beddelo. Waxaa laga weriyey Haaruun ar-Rashiid ama aabbihii al-Mahdi inuu Imaam Maalik weydiiyey in Kacbada la dumiyo oo dib loogu dhiso sidii Ibnu Zubayr u dhisay.

Maalik wuxuu ku yiri: ‘Amiirka mu’miniintow, Beytka Alle ha uga dhigin wax ay boqorradu ku ciyaaraan; qof kasta oo damca inuu dumiyo yaanu dumin.’ Markaas ayuu Haaruun ka tegay arrintaas. Sida la og yahay, Kacbadu sidaas ayay ahaan doontaa ilaa dhammaadka wakhtiga, marka uu dumiyo ninka labada lugood ee dhuuban ee Xabashida ah, sida ku sugan labada Saxiix. Abuu Hurayrah wuxuu ka weriyey Rasuulka Alle ﷺ: ‘Kacbada waxaa dumin doona ninka labada lugood ee dhuuban ee Xabashida ah.’

Ibnu Cabbaasna wuxuu ka weriyey: ‘Waxaan moodaa inaan arkayo nin madow oo lugaha qalloocan, dhagax dhagax uga siibaya.’ Al-Bukhaari ayaa weriyey. Imaam Axmedna wuxuu weriyey in ninkaas uu Kacbada ka qaadi doono qurxinteeda oo uu ka siibi doono kiswadeeda. Arrintani, Alle ayaa og, waxay dhici doontaa ka dib soo bixitaanka Ya’juuj iyo Ma’juuj, waayo Al-Bukhaari wuxuu Abuu Saciid al-Khudri ka weriyey inuu Nabigu ﷺ yiri: ‘Dadku waxay xajin doonaan oo cumraysan doonaan ka dib soo bixitaanka Ya’juuj iyo Ma’juuj.’

“Marka laga hadlayo ducada: ‘Rabbigayow, naga yeel kuwo kuu hoggaansan, oo ubadkayagana ka yeel ummad kuu hoggaansan; na tus hababkayaga cibaadeysiga, nagana tawbad aqbal; hubaal Adigu waxaad tahay Tawbad-Aqbale, Naxariis Badane,’ Ibnu Jariir wuxuu yiri: Waxay uga jeedeen, ‘Naga yeel kuwo amarkaaga isu dhiiba, adeeciddaadana u hoggaansan, oo aan cid kale kula wadaajin adeecidda iyo cibaadada.’ Ibnu Abii Xaatim wuxuu ka weriyey Cabdul-Kariim inuu yiri: “‘Naga yeel kuwo kuu hoggaansan’ waxaa loola jeedaa: kuwo adiga kuu daacad ah. ‘Ubadkayagana ka yeel ummad kuu hoggaansan’ waxaa loola jeedaa: ummad daacad kuu ah.”

Salaan bin Abii Mutii‘ wuxuu aayaddan ka yiri: “Waxay hore u ahaayeen muslimiin, laakiin waxay Alle weydiisteen inuu ku sugnaansho siiyo.” Cikrima wuxuu ka yiri: “‘Rabbigayow, naga yeel kuwo kuu hoggaansan’—Alle wuxuu yiri: ‘Waan yeelay.’ ‘Ubadkayagana ka yeel ummad kuu hoggaansan’—Alle wuxuu yiri: ‘Waan yeelay.’” Suddi wuxuu yiri: “Waxay uga jeedeen Carabta.”

Ibnu Jariir wuxuu yiri: Aragtida saxda ahi waa in ducadu Carabta iyo dadka kaleba wada koobayso, waayo reer Banii Israa’iil waxay ka mid yihiin ubadkii Ibraahiim. Alle wuxuu yiri: “Qoomkii Muuse waxaa ka mid ah ummad xaqa ku hanuunta oo ku caddaalad samaysa.” Ibnu Kathiir wuxuu yiri: Hadalka Ibnu Jariir kama hor imanaya hadalka Suddi; in Carabta si gaar ah loo xuso kama dhigna in kuwa kale laga reebay.

Macnaha guud wuxuu ku saabsan yahay Carabta, taas ayaana sababtay in aayadda xigta lagu yiraahdo: “Rabbigayow, dhexdooda ka soo bixi rasuul iyaga ka mid ah, oo u akhriya aayaadkaaga, bara Kitaabka iyo Xikmadda, oo daahiriya.” Waxaa loola jeedaa Maxamed ﷺ, oo iyaga dhexdooda laga soo diray, sida Alle yiri: “Isaga ayaa ummiyiinta dhexdooda ka soo diray rasuul iyaga ka mid ah.” Taas macnaheedu ma aha inuusan rasuul u ahayn dadka oo dhan, Carabta iyo cajamta, sida uu Alle yiri: “Waxaad dhahdaa: Dadkow, anigu waxaan ahay Rasuulka Alle ee idiin wada yimid,” iyo daliillo kale oo sugan.

“Ducadani waxay ka mid tahay ducadii Ibraahiim iyo Ismaaciil, nabadgelyo korkooda ha ahaatee. Waxay la mid tahay ducada addoomada Alle ee mu’miniinta ah ee Alle ka warramay: ‘Kuwa yiraahda: Rabbigayow, naga sii xaasaskeenna iyo ubadkeenna wax indhaha noo qaboojiya, nagana yeel hoggaamiyeyaal kuwa Alle ka cabsada.’ In qofku jeclaado in ubadkiisa ka yimaaddaan kuwo Alle kaligiis caabuda oo aan cidna la wadaajin, waa arrin shareecadu jeceshahay, waayo waxay ka mid tahay dhammaystirka jacaylka cibaadada Alle. Markii Alle Ibraahiim ku yiri: ‘Waxaan kaa yeelayaa imaam dadka,’ wuxuu yiri: ‘Ubadkaygana?’

Alle wuxuu yiri: ‘Ballankaygu daalimiinta ma gaadho.’ Sidaas oo kale ayuu yiri: ‘Aniga iyo ubadkaygaba naga fogee inaan sanamyada caabudno.’ Waxaa Saxiix Muslim ku sugan, Abuu Hurayrahna ka weriyey Nabiga ﷺ: ‘Markuu Aadamiga dhinto camalkiisu wuu go’aa, saddex mooyee: sadaqo socota, cilmi laga faa’iidaysto, ama ilmo suubban oo u duceeya.’

“‘Na tus hababkayaga cibaadeysiga’: Ibnu Jurayj wuxuu Cataa’ ka weriyey inuu yiri: ‘Naga soo bandhig oo na bar.’ Mujaahid wuxuu yiri: ‘Meelaha aan xoolaha ku qalli doonno.’ Cataa’ iyo Qataadahna wax la mid ah ayaa laga weriyey. Saciid bin Mansuur wuxuu Mujaahid ka weriyey: Ibraahiim wuxuu yiri: ‘Na tus hababkayaga cibaadeysiga.’

Jibriil ayaa u yimid, Beytkiina tusay, wuxuuna yiri: ‘Aasaaska kor u qaad.’ Wuxuu kor u qaaday aasaaska oo dhammaystiray dhismaha. Dabadeed gacanta ayuu qabtay oo Safaa geeyey, wuxuuna yiri: ‘Tani waa calaamadaha Alle.’ Dabadeed Marwah ayuu geeyey oo yiri: ‘Tani sidoo kale waa calaamadaha Alle.’

Dabadeed Minnaa ayuu u qaaday. Markuu gaaray Caqabah, Ibliis ayaa geedka agtiisa taagnaa. Wuxuu yiri: ‘Takbiir dheh oo ku tuur.’ Ibraahiim takbiirtuu yiri, wuuna tuuray. Ibliisna wuu tegay oo jamrada dhexe agteeda ayuu istaagay.

Markii Jibriil iyo Ibraahiim agtiisa mareen, wuxuu yiri: ‘Takbiir dheh oo ku tuur.’ Ibraahiim takbiirtuu yiri, wuuna tuuray. Ibliisna wuu tegay—shaydaanka habaarka qabana wuxuu rabay inuu Xajka wax ku daro, laakiin ma awoodin. Jibriil wuxuu Ibraahiim geeyey al-Mashcar al-Xaraam, wuxuuna yiri: ‘Kani waa al-Mashcar al-Xaraam.’

Dabadeed wuxuu geeyey Carafaat oo ku yiri: ‘Ma garatay wixii aan ku tusay?’ Saddex jeer ayuu sidaas ku celiyey. Ibraahiim wuxuu yiri: ‘Haa.’ Abuu Majlaz iyo Qataadahna wax la mid ah ayaa laga weriyey. Abuu Daawuud at-Tayaalisi wuxuu Ibnu Cabbaas ka weriyey in markii Ibraahiim la tusay waajibaadka Xajka, shaydaanku kula tartamay mas‘ada, Ibraahiimna ka dheereeyey.

Dabadeed Jibriil wuxuu geeyey Minnaa, wuxuuna yiri: ‘Tani waa meesha dadku deggaan.’ Markuu gaaray Jamrat al-Caqabah, shaydaanku hor istaagay, Ibraahiimna toddoba dhagax ayuu ku tuuray ilaa uu ka tegay. Dabadeed wuxuu geeyey jamrada dhexe, shaydaankiina wuu hor istaagay; toddoba dhagax ayuu ku tuuray ilaa uu tegay. Dabadeed jamrada ugu dambaysa ayuu geeyey; shaydaankii ayaa hor istaagay, toddoba dhagax ayuu ku tuuray ilaa uu tegay.

Dabadeed wuxuu geeyey Jamc oo yiri: ‘Kani waa al-Mashcar.’ Markaas ayuu geeyey Carafaat oo yiri: ‘Tani waa Carafaat.’ Jibriil wuxuu ku yiri: ‘Ma garatay?’”

Tafsiirka Al-Baqawi

Hadalka Alle ee ah: “Xus markii Ibraahiim kor u qaadayey aasaaska Beytka, isaga iyo Ismaaciil.” Rawaayad-sheegayaashu waxay yiraahdeen: Alle wuxuu abuuray meesha Beytka laba kun oo sano ka hor abuurista dhulka. Waxay ahayd xumbo cad oo biyaha dul saarnayd, dhulkana hoosteeda ayaa laga fidiyey. Markii Alle Aadam, nabadgelyo korkiisa ha ahaatee, dhulka soo dejiyey, wuxuu dareemay cidlo, markaas ayuu Alle uga cawday.

Alle wuxuu uga soo dejiyey Beyt al-Macmuur oo ka samaysan luul ka mid ah luulka Jannada, lehna laba albaab oo sumurud cagaaran ah: mid bari ah iyo mid galbeed ah. Wuxuu dhigay meesha Beytka yaallo, wuxuuna yiri: ‘Aadamow, waxaan kuu soo dejiyey Beyt aad dawaafi doonto sida carshigayga loo dawaafo, agtiisana aad ku tukan doonto sida carshigayga agtiisa loogu tukado.’ Dhagaxa ayuu soo dejiyey; markii hore wuu caddaa, dabadeedna wuxuu madoobaaday markii uu taabtay dhiigga caadada ee xilligii jaahiliyada. Aadam wuxuu dhulka Hindiya ka aaday Maka isagoo lugaynaya.

Alle wuxuu u xil saaray malag ku haga Beytka, wuuna xajiyey, manaasiktiina wuu gutay. Markuu dhammeeyey, malaa’igtii ayaa la kulantay oo ku tiri: ‘Xajkaagu ha noqdo mid la aqbalay, Aadamow; annagu Beytkan waxaan xajinnay laba kun oo sano ka hor!’ Ibnu Cabbaas, Alle ha ka raalli noqdee, wuxuu yiri: Aadam wuxuu Hindiya ilaa Maka ku xajiyey lugihiisa afartan jeer. Sidaas ayuu xaalkaasi ahaa ilaa xilligii daadka.

Markaas Alle wuxuu Beytka u qaaday samada afraad, maalin kastana toddobaatan kun oo malag ayaa gala, dibna uguma soo noqdaan. Jibriil, nabadgelyo korkiisa ha ahaatee, ayaa la diray oo Dhagaxa Madow ku qariyey buurta Abii Qubays, si uu uga badbaadiyo daadadka. Meesha Beytku ku yaallay way madhnayd ilaa xilligii Ibraahiim.

“Dabadeed Alle wuxuu Ibraahiim amray—markii Ismaaciil iyo Isxaaq u dhasheen— inuu dhiso Beyt lagu xuso Alle. Ibraahiim wuxuu Alle weydiistay inuu tuso meesha uu yaallo. Alle wuxuu soo diray sakīnah si ay ugu tilmaanto meesha Beytka. Waxay ahayd dabayl xoog badan oo laba madax leh, abeeso oo kale.

Alle wuxuu Ibraahiim amray inuu dhiso meesha sakīnah ku degto. Ibraahiim ayaa raacay ilaa ay Maka yimaadeen; sakīnahduna waxay ku dul laabmatay meesha Beytka sidii gaashaan laabmaya. Taasi waa aragtida laga weriyey Cali iyo Xasan. Ibnu Cabbaasna wuxuu yiri: Alle wuxuu soo diray daruur le’eg Kacbada, way socotay, Ibraahiimna wuxuu ku socday hadhkeeda ilaa uu Maka yimid.

Daruurtii waxay istaagtay meesha Beytka, codna wuxuu uga yeeray Ibraahiim: ‘Dhis hooskeeda, hana kordhin hana dhimin.’ Waxaa kale oo la yiri: Alle wuxuu Jibriil u diray inuu tuso meesha Beytka, sida uu Alle yiri: ‘Markii aan Ibraahiim tusnay meesha Beytka.’ Ibraahiim iyo Ismaaciil ayaa Beytka dhisay; Ibraahiim ayaa dhisayay, Ismaaciilna dhagaxyada ayuu siinayay. Taasina waa macnaha hadalka Alle: ‘Markii Ibraahiim kor u qaadayey aasaaska Beytka, isaga iyo Ismaaciil.’

“Al-qawaa‘id” waxaa loola jeedaa aasaaskiisa, keligiisuna waa “qaa‘idah”. Al-Kisaa’i wuxuu yiri: Waa derbiyada Beytka. Ibnu Cabbaas wuxuu yiri: Beytka waxaa laga dhisay shan buur: Dhuur Siinaa, Dhuur Zaytaa, Lubnaan oo ah buur Shaam ku taalla, al-Juudiy oo ah buur Jazīrah ku taalla; aasaaskiisana waxaa laga dhisay Xiraa’ oo ah buur Maka ku taalla. Markuu Ibraahiim gaadhay meesha Dhagaxa Madow yaallo, wuxuu Ismaaciil ku yiri: ‘Dhagax qurux badan ii keen aan calaamad uga dhigo dadka.’

Ismaaciil dhagax ayuu u keenay, markaasuu yiri: ‘Midkan ka qurux badan ii keen.’ Ismaaciil intuu doondoonayey, Abuu Qubays ayaa dhawaaqday: ‘Ibraahiimow, agtayda waxaa kuu yaalla amaano ee qaado.’ Wuxuu qaatay Dhagaxa Madow oo meeshiisii dhigay.

“Waxaa kale oo la yiri: Alle wuxuu samada ka dhisay Beyt, kaas oo ah Beyt al-Macmuur oo loo yaqaan ad-Durraax, wuxuuna malaa’igta amray inay dhulka ka dhisaan Kacbada, iyagoo la simaya meesha iyo qiyaasta Beytka samada. Waxaa kale oo la yiri: Aadam ayaa ugu horreeyey dhisay Kacbada, dabadeedna way duugantay xilligii daadka; markaas Alle wuxuu Ibraahiim tusay oo dib u dhisay.

“Hadalka Alle: ‘Rabbigayow, naga aqbal.’ Macnuhu wuxuu leeyahay wax la qariyey: labadooduba waxay yiraahdeen, ‘Rabbigayow, dhismahayaga naga aqbal.’ ‘Hubaal Adigu waxaad tahay Maqlaha’ ducadayada, ‘Ogsoon’ niyaddayada.

“‘Rabbigayow, naga yeel kuwo kuu hoggaansan’ waxaa loola jeedaa: kuwo ku tawxiid noqda, ku adeeca, kuu daacad ah oo kuu khushuuca. ‘Ubadkayagana’ waxaa loola jeedaa carruurteena. ‘Ummad’ waa koox, ummadduna waa kuwa raaca nebiyada. ‘Kuu hoggaansan’ waxaa loola jeedaa: kuu khushuucsan.

‘Na tus’ waxaa loola jeedaa: na bar oo na ogeysii. Ibnu Kathiir wuxuu akhriyey ra’ga oo aan shaqal lahayn, Abuu Camrna ra’ga si yar ayuu u shaqaleeyey; qurrada kale waxay ku akhriyeen kasro. Ibnu Caamir iyo Abuu Bakrna waxay sidoo kale ra’ga aan shaqalka lahayn ku akhriyeen suuradda Xaa Miim as-Sajdah. Asalku waa ‘ar’iinaa’; hamzadii waa la tirtiray si loogu fududeeyo, dhaqdhaqaaqeedana ra’ga ayaa loo wareejiyey.

Qofkii aan ra’ga shaqal siin wuxuu yiri: hamzadii markii ay tagtay, dhaqdhaqaaqeedii ayaa la tagay.

“‘Hababkayaga cibaadeysiga’ waxaa loola jeedaa shareecada diinteena iyo xeerarka Xajkeena. Waxaa kale oo la yiri: meelaha Xajka lagu guto. Mujaahid wuxuu yiri: ‘Meelaha aan xoolaha ku qalli doonno; nuskigu waa neefka la gawraco.’ Waxaa kale oo la yiri: meelaha cibaadada.

Asalka nuskigu waa cibaado, naasikna waa caabude. Alle wuxuu aqbalay ducadoodii, markaasuu Jibriil soo diray oo manaasiktii tusay maalinta Carafah. Markii uu Carafaat gaadhay ayuu yiri: ‘Ma garatay, Ibraahiimow?’ Ibraahiim wuxuu yiri: ‘Haa.’

Sidaas ayaa wakhtiga loogu bixiyey Carafah, meeshaasna loogu bixiyey Carafaat. ‘Nagana tawbad aqbal’ waxaa loola jeedaa: naga cafi. ‘Hubaal Adigu waxaad tahay Tawbad-Aqbale, Naxariis Badane.’