ইবাদত আৰু কবুলিয়তৰ দুআ

শ্বেইখ আব্দুৰৰহমান আছ-ছাআদীৰ তাফছিৰ

তেওঁলোকে নিজৰ আৰু নিজৰ বংশধৰৰ বাবে ইছলামৰ দুআ কৰিছিল। ইছলামৰ প্ৰকৃত অৰ্থ হৈছে—হৃদয়ৰ বিনয় আৰু প্ৰতিপালকৰ ওচৰত তাৰ আত্মসমৰ্পণ, যাৰ অন্তৰ্ভুক্ত হৈছে অংগ-প্ৰত্যংগৰ আনুগত্যও। “আৰু আমাক আমাৰ ইবাদতৰ নিয়ম-পদ্ধতি দেখুৱাই দিয়া”—অৰ্থাৎ প্ৰত্যক্ষভাৱে দেখুৱাই আৰু নিজ চকুৰে পৰ্যবেক্ষণ কৰাই আমাক সেইবোৰ শিকাই দিয়া; কিয়নো এই পদ্ধতিত শিক্ষা অধিক পৰিপূৰ্ণ হয়। “ইবাদতৰ নিয়ম-পদ্ধতি” বুলি হজৰ সকলো কৰ্ম বুজোৱা হ’ব পাৰে—প্ৰসংগ আৰু পৰিস্থিতিয়ে এই অৰ্থৰ ইংগিত দিয়ে।

ইয়াৰ দ্বাৰা ইয়াতকৈও ব্যাপক অৰ্থ, অৰ্থাৎ সমগ্ৰ দ্বীন আৰু সকলো ইবাদত বুজোৱা হ’ব পাৰে; শব্দৰ ব্যাপকতাই এই অৰ্থৰ ইংগিত দিয়ে। কিয়নো “নুসুক” (النسك)ৰ অৰ্থ হৈছে ইবাদত কৰা, যদিও প্ৰচলিত অৰ্থত এই শব্দটো হজৰ ইবাদতসমূহৰ বাবে বিশেষভাৱে ব্যৱহৃত হয়। সেয়ে তেওঁলোকৰ দুআৰ সাৰমৰ্ম হৈছে—উপকাৰী জ্ঞান আৰু সৎকৰ্মৰ তাওফীক বিচৰা। বান্দা যিমানেই নহওক, তাৰ পৰা ক্ৰুটি ঘটিবই আৰু তাৰ তাওবাৰ প্ৰয়োজন হ’ব।

সেইবাবে তেওঁলোকে কৈছিল: “আৰু আমাৰ তাওবা কবুল কৰা। নিশ্চয় তুমি অধিক তাওবা গ্ৰহণকাৰী, পৰম দয়ালু।”

আৰু স্মৰণ কৰা ইব্ৰাহীম আৰু ইছমাঈলক—যেতিয়া তেওঁলোকে ঘৰৰ ভিত্তি, অৰ্থাৎ কা’বাঘৰৰ আধাৰশিলা, উত্থাপন কৰিছিল আৰু এই মহান কৰ্মত একেৰাহে লাগি আছিল। সেই সময়ত তেওঁলোকৰ অৱস্থা আছিল ভয় আৰু আশা-আকাংক্ষাৰে ভৰা। আনকি এই কৰ্ম কৰি থাকোঁতেও তেওঁলোকে আল্লাহৰ ওচৰত দুআ কৰিছিল, যাতে তেওঁ তেওঁলোকৰ কৰ্ম কবুল কৰে আৰু তাৰ পৰা বিপুল উপকাৰ লাভ হয়।

ইমাম ইবন কছীৰৰ তাফছিৰ

আল্লাহৰ বাণী: “আৰু স্মৰণ কৰা, যেতিয়া ইব্ৰাহীমে ঘৰৰ ভিত্তি উত্থাপন কৰিছিল, আৰু ইছমাঈলেও—‘হে আমাৰ প্ৰতিপালক! আমাৰ ফালৰ পৰা কবুল কৰা। নিশ্চয় তুমি সৰ্বশ্ৰোতা, সৰ্বজ্ঞ। হে আমাৰ প্ৰতিপালক! আমাক উভয়কে তোমাৰ অনুগত কৰা আৰু আমাৰ বংশধৰৰ পৰা তোমাৰ অনুগত এটা জাতি গঢ়ি তোলা; আমাক আমাৰ ইবাদতৰ নিয়ম-পদ্ধতি দেখুৱাই দিয়া আৰু আমাৰ তাওবা কবুল কৰা।

নিশ্চয় তুমি অধিক তাওবা গ্ৰহণকাৰী, পৰম দয়ালু।’” (আল-বাকাৰাহ ২:১২৭–১২৮)

“ভিত্তি” হৈছে “কায়িদাহ” (قاعدة)ৰ বহুবচন; ইয়াৰ অৰ্থ থিয় হৈ থকা খুঁটা আৰু আধাৰশিলা। আল্লাহে কৈছে: হে মুহাম্মদ, তোমাৰ সম্প্ৰদায়ক ইব্ৰাহীম আৰু ইছমাঈল (আলাইহিমাছ-ছালাম)-এ ঘৰটো নিৰ্মাণ কৰি তাৰ ভিত্তি উত্থাপন কৰাৰ কথা স্মৰণ কৰোৱা। তেওঁলোকে কৈ আছিল: “হে আমাৰ প্ৰতিপালক! আমাৰ ফালৰ পৰা কবুল কৰা।

নিশ্চয় তুমি সৰ্বশ্ৰোতা, সৰ্বজ্ঞ।” তেওঁলোক দুয়ো সৎকৰ্মত নিয়োজিত আছিল, তথাপিও আল্লাহৰ ওচৰত তেওঁলোকৰ কৰ্ম কবুল কৰিবলৈ প্ৰাৰ্থনা কৰিছিল। ইবনু আবী হাতিমে মক্কাৰ মুহাম্মদ ইবনু ইয়াযীদ ইবনু খুনাইছৰ পৰা, তেওঁ ৱাহব ইবনুল-ৱাৰ্দৰ পৰা বৰ্ণনা কৰিছে যে তেওঁ এই আয়াতটো পঢ়িছিল: “আৰু স্মৰণ কৰা, যেতিয়া ইব্ৰাহীমে ঘৰৰ ভিত্তি উত্থাপন কৰিছিল, আৰু ইছমাঈলেও—‘হে আমাৰ প্ৰতিপালক! আমাৰ ফালৰ পৰা কবুল কৰা’”; তাৰ পিছত তেওঁ কান্দি কৈছিল: “হে পৰম কৰুণাময় আল্লাহৰ প্ৰিয় বন্ধু!

তুমি পৰম কৰুণাময়ৰ ঘৰৰ খুঁটাবোৰ উত্থাপন কৰিছা, অথচ এই আশংকাত ভীত যে হয়তো তোমাৰ পৰা এই কৰ্ম কবুল কৰা নহ’ব।”

এয়া সেই একনিষ্ঠ মুমিনসকলৰ অৱস্থাৰ দৰে, যাৰ বিষয়ে আল্লাহে কৈছে: “আৰু যিসকলে তেওঁলোকক যি দিয়া হয়, সেয়া প্ৰদান কৰে...” অৰ্থাৎ তেওঁলোকে দান-খয়ৰাত, ব্যয় আৰু নৈকট্য লাভ কৰোৱা কৰ্মসমূহ সম্পাদন কৰে; “আৰু তেওঁলোকৰ অন্তৰ ভয়াক্ৰান্ত থাকে”—অৰ্থাৎ তেওঁলোকৰ পৰা সেয়া কবুল কৰা নহ’ব বুলি ভয় কৰে। এই বিষয়ে আয়িশ্বা (ৰাঃ)-এ ৰাছুলুল্লাহ ﷺ-ৰ পৰা বৰ্ণনা কৰা সহীহ হাদীছত আহিছে; যথাস্থানত সেই হাদীছ উল্লেখ কৰা হ’ব। কোনো কোনো মুফাছছিৰে কৈছে যে ইব্ৰাহীমে ভিত্তিবোৰ উত্থাপন কৰিছিল আৰু ইছমাঈলে দুআ কৰিছিল।

কিন্তু সঠিক মত হৈছে—তেওঁলোক দুয়ো নিৰ্মাণ কৰিছিল আৰু দুয়ো এই কথা কৈছিল; আগলৈ ইয়াৰ বিৱৰণ আহিব। ইমাম বুখাৰীয়ে ইয়াত এটা হাদীছ বৰ্ণনা কৰিছে; আমি সেই হাদীছ উল্লেখ কৰি তাৰ পিছত এই বিষয়ৰ সৈতে জড়িত বৰ্ণনাসমূহ আনিম।

ইমাম বুখাৰীয়ে কৈছে: আব্দুল্লাহ ইবনু মুহাম্মদে আমাক বৰ্ণনা কৰিছে; তেওঁক আব্দুৰ ৰজ্জাকে বৰ্ণনা কৰিছে; তেওঁক মা‘মাৰে, তেওঁক আইয়ূব আস-সাখতিয়ানী আৰু কাছীৰ ইবনু কাছীৰ ইবনুল-মুত্তালিব ইবনু আবী ৱাদাআই বৰ্ণনা কৰিছে—তেওঁলোকৰ এজনৰ বৰ্ণনাত আনজনতকৈ অধিক কথা আছে—তেওঁলোকে ছাঈদ ইবনু জুবাইৰৰ পৰা, তেওঁ ইবনু আব্বাছ (ৰাঃ)-ৰ পৰা বৰ্ণনা কৰিছে। তেওঁ কৈছে: “সৰ্বপ্ৰথমে মহিলাসকলে কঁকালত বান্ধিব পৰা কাপোৰ ব্যৱহাৰ কৰিছিল ইছমাঈলৰ মাতৃয়ে। ছাৰাৰ পৰা নিজৰ পদচিহ্ন লুকুৱাবলৈ তেওঁ এখন কাপোৰ কঁকালত বান্ধি লৈছিল। তাৰ পিছত ইব্ৰাহীমে ইছমাঈলক আৰু তেওঁৰ মাতৃক লগত লৈ আহিল; ইছমাঈল তেতিয়া মাকৰ গাখীৰ খাই থকা কেঁচুৱা আছিল।

তেওঁ দুয়োকে ঘৰৰ ওচৰত, যমযমৰ ওপৰৰ মছজিদৰ উচ্চ অংশত থকা এজোপা ডুমুৰজাতীয় গছৰ তলত থৈ গ’ল। সেই সময়ত মক্কাত কোনো মানুহ নাছিল, পানীও নাছিল। তেওঁ তেওঁলোকৰ ওচৰত এটা মোনাত খেজুৰ আৰু এটা ছালৰ পানীৰ পাত্ৰ থৈ তাৰ পিছত উভতি গ’ল।

“ইছমাঈলৰ মাতৃ তেওঁৰ পিছে পিছে গৈ ক’লে: ‘হে ইব্ৰাহীম, তুমি ক’লৈ যোৱা? মানুহ-দুনীয়া বা আন একোৱেই নথকা এই উপত্যকাত আমাক এৰি থৈ যাচ্ছা নেকি?’ তেওঁ বহুবাৰ এইদৰে সুধিলে, কিন্তু ইব্ৰাহীমে তেওঁৰ ফালে ঘূৰি নাচালে। তেতিয়া তেওঁ ক’লে: ‘আল্লাহে তোমাক এই কামৰ আদেশ দিছে নেকি?’

তেওঁ ক’লে: ‘হয়।’ তেওঁ ক’লে: ‘তেন্তে তেওঁ আমাক অনাথ কৰি নেৰিব।’ তাৰ পিছত তেওঁ উভতি আহিল। ইব্ৰাহীমে আগবাঢ়ি গ’ল। যেতিয়া তেওঁ সেই গিৰিপথৰ ওচৰ পালে, য’ৰ পৰা তেওঁলোকৰ চকুত নপৰে, তেতিয়া তেওঁ কা’বাঘৰৰ ফালে মুখ কৰি এই দুআ কৰিলে আৰু হাত দাঙিলে: ‘হে আমাৰ প্ৰতিপালক!

মই মোৰ বংশধৰৰ কিছুমানক শস্যহীন উপত্যকাত, তোমাৰ পৱিত্ৰ ঘৰৰ ওচৰত বসবাস কৰাইছোঁ—যাতে তেওঁলোকে নামাজ প্ৰতিষ্ঠা কৰে। সেয়ে মানুহৰ কিছুমানৰ অন্তৰ তেওঁলোকৰ প্ৰতি আগ্ৰহী কৰা আৰু তেওঁলোকক ফল-মূলৰ পৰা জীৱিকা প্ৰদান কৰা, যাতে তেওঁলোকে কৃতজ্ঞতা প্ৰকাশ কৰে।’ (ইব্ৰাহীম ১৪:৩৭)

“ইছমাঈলৰ মাতৃয়ে ইছমাঈলক গাখীৰ খুৱাইছিল আৰু সেই পানী খাইছিল। অৱশেষত পাত্ৰৰ পানী শেষ হ’ল; তেওঁ আৰু তেওঁৰ পুত্ৰ দুয়ো পিয়াহত কষ্ট পালে। তেওঁ পুত্ৰক পিয়াহত কেঁকাই থকা—বা বাগৰি থকা—দেখি তাৰ ফালে চাই থাকিবলৈ অসহ্যবোধ কৰি ওলাই গ’ল। তেওঁৰ ওচৰত পৃথিৱীৰ আটাইতকৈ ওচৰৰ পাহাৰ আছিল ছাফা।

তেওঁ তাৰ ওপৰত উঠি উপত্যকাৰ ফালে চাই কোনো মানুহ দেখা পায় নেকি চালে; কিন্তু কাকো নেদেখিলে। ছাফাৰ পৰা নামি উপত্যকাত উপস্থিত হ’লে তেওঁ নিজৰ কাপোৰৰ তলৰ অংশ উঠাই পৰিশ্ৰমেৰে দৌৰি উপত্যকা পাৰ হ’ল। তাৰ পিছত মাৰৱালৈ আহি তাৰ ওপৰত উঠি কোনো মানুহ দেখা পায় নেকি চালে; কিন্তু কাকো নেদেখিলে। এইদৰে তেওঁ সাতবাৰ কৰিলে।”

ইবনু আব্বাছে কৈছে: নবী ﷺ-এ ক’লে: “সেই কাৰণেই মানুহে দুয়ো পাহাৰৰ মাজত ছাঈ কৰে।”

“যেতিয়া তেওঁ মাৰৱাৰ ওপৰত উঠিল, তেতিয়া তেওঁ এটা শব্দ শুনিলে। তেওঁ নিজকে ক’লে: ‘চুপ!’ তাৰ পিছত মনোযোগ দি শুনি পুনৰ শব্দ শুনিলে। তেওঁ ক’লে: ‘তুমি যদি সহায় কৰিব পাৰা, তেন্তে তোমাৰ মাত শুনিছোঁ।’ তেতিয়া যমযমৰ স্থানত তেওঁ এজন ফিৰিস্তা দেখিলে।

ফিৰিস্তাই নিজৰ গোৰোহা—অথবা ডেউকা—দি মাটি খুঁচৰিলে আৰু পানী ওলাই পৰিল। ইছমাঈলৰ মাতৃয়ে চাৰিওফালে মাটি তুলি পানী জমা কৰিবলৈ ধৰিলে আৰু হাতেৰে এইদৰে কৰি নিজৰ পাত্ৰত পানী ভৰাবলৈ ধৰিলে। পাত্ৰৰ পৰা পানী উলিয়াই নিয়াৰ পিছতো পানী উথলি থাকিল।” ইবনু আব্বাছে কৈছে: নবী ﷺ-এ ক’লে: “আল্লাহে ইছমাঈলৰ মাতৃৰ প্ৰতি দয়া কৰক।

তেওঁ যদি যমযমক এৰি দিলেহেঁতেন—অথবা পানী নুঠালেহেঁতেন—তেন্তে যমযম এখন প্ৰবাহিত নিজৰাৰূপে থাকিলহেঁতেন।”

“তেওঁ পানী খালে আৰু পুত্ৰক গাখীৰ খুৱালে। ফিৰিস্তাই তেওঁক ক’লে: ‘ধ্বংস হোৱাৰ ভয় নকৰিবা। ইয়াত আল্লাহৰ এটা ঘৰ আছে, যিটো এই ল’ৰাজন আৰু তেওঁৰ পিতৃয়ে নিৰ্মাণ কৰিব। আল্লাহে তেওঁৰ ঘৰৰ লোকসকলক অনাথ কৰি নেৰে।’ সেই সময়ত ঘৰটো মাটিৰ পৰা টিলাৰ দৰে ওখ আছিল; বানপানী আহি তাৰ সোঁফাল আৰু বাঁওফালে বৈ গৈছিল।

এদিন জুৰহুমৰ এটা দল—অথবা তেওঁলোকৰ এটা পৰিয়াল—কাদা নামৰ পথেদি আহি মক্কাৰ তলৰ অংশত অৱতৰণ কৰিলে। তেওঁলোকে এটা চৰাইক পানীৰ ওপৰত ঘূৰি ফুৰা দেখিলে। তেওঁলোকে ক’লে: ‘এই চৰাইটো নিশ্চয় পানীৰ ওপৰত ঘূৰিছে; আমি এই উপত্যকাত আগতে কেতিয়াও পানী থকা দেখা নাই।’ তেওঁলোকে এজন বা দুজন দূত পঠিয়ালে।

তেওঁলোকে পানী দেখা পালে, উভতি আহি সেই কথা জনালে আৰু বাকীসকল তাত আহিল। সেই সময়ত ইছমাঈলৰ মাতৃ পানীৰ কাষত আছিল। তেওঁলোকে ক’লে: ‘আমি তোমাৰ ওচৰত বসবাস কৰিবলৈ অনুমতি পাব পাৰোঁনে?’ তেওঁ ক’লে: ‘হয়, কিন্তু পানীৰ ওপৰত তোমালোকৰ কোনো অধিকাৰ নাথাকিব।’

তেওঁলোকে ক’লে: ‘ঠিক আছে।’ ইবনু আব্বাছে কৈছে, নবী ﷺ-এ ক’লে: ‘ইছমাঈলৰ মাতৃয়ে মানুহৰ সংগ ভাল পাইছিল; সেয়ে তেওঁলোকৰ আগমনে তেওঁক আনন্দিত কৰিলে। তেওঁলোক তাত বসবাস কৰিলে আৰু নিজৰ পৰিয়ালকো মাতি আনিলে। অৱশেষত তাত তেওঁলোকৰ কেইবাটাও ঘৰ হ’ল।

ল’ৰাজন ডাঙৰ হ’ল আৰু তেওঁলোকৰ পৰা আৰবী ভাষা শিকিলে। তেওঁলোকেও তেওঁক ভাল পাবলৈ ধৰিলে আৰু তেওঁৰ প্ৰতি আকৃষ্ট হ’ল। তেওঁ বয়সত উপনীত হ’লে তেওঁলোকে তেওঁক নিজৰ মাজৰ এগৰাকী মহিলাৰ সৈতে বিয়া দিলে।’

“ইছমাঈলৰ মাতৃৰ মৃত্যু হ’ল। ইব্ৰাহীমে ইছমাঈলৰ খবৰ ল’বলৈ আহিল, কিন্তু তেওঁক নাপালে। তেওঁ তেওঁৰ পত্নীক তেওঁৰ বিষয়ে সুধিলে। তাই ক’লে: ‘তেওঁ আমাৰ বাবে জীৱিকা বিচাৰি ওলাই গৈছে।’ তাৰ পিছত তেওঁ তাইক তেওঁলোকৰ জীৱন-যাপন আৰু অৱস্থাৰ বিষয়ে সুধিলে।

তাই ক’লে: ‘আমি কষ্ট আৰু সংকটত আছোঁ।’ আৰু নিজৰ অৱস্থাৰ অভিযোগ কৰিলে। ইব্ৰাহীমে ক’লে: ‘তোমাৰ স্বামী আহিলে তেওঁক মোৰ ছালাম জনাবা আৰু ক’বাঁ—তেওঁৰ দুৱাৰৰ চৌকাঠ সলনি কৰক।’ ইছমাঈল ঘূৰি আহি যেন কিবা এটা অনুভৱ কৰিলে। তেওঁ সুধিলে: ‘কোনোবা আহিছিল নেকি?’

তাই ক’লে: ‘হয়, এনে-এনে ৰূপৰ এজন বৃদ্ধ আহিছিল। তেওঁ তোমাৰ বিষয়ে সুধিলে; মই তেওঁক জনালোঁ। তেওঁ আমাৰ জীৱনৰ বিষয়ে সুধিলে; মই ক’লোঁ যে আমি কষ্ট আৰু সংকটত আছোঁ।’ ইছমাঈলে সুধিলে: ‘তেওঁ তোমাক কিবা উপদেশ দিছিল নেকি?’ তাই ক’লে: ‘হয়।

তেওঁ তোমাক ছালাম জনাইছে আৰু কৈছে—তোমাৰ দুৱাৰৰ চৌকাঠ সলনি কৰা।’ ইছমাঈলে ক’লে: ‘তেওঁ মোৰ পিতৃ। তেওঁ মোক তোমাৰ পৰা পৃথক হ’বলৈ আদেশ দিছে। তুমি তোমাৰ পৰিয়ালৰ ওচৰলৈ যোৱা।’ তেওঁ তাইক তালাক দিলে আৰু জুৰহুমৰ আন এগৰাকী মহিলাক বিয়া কৰিলে।

“ইব্ৰাহীমে আল্লাহৰ ইচ্ছামতে কিছুদিন তেওঁলোকৰ পৰা আঁতৰি থাকিল। তাৰ পিছত আহি ইছমাঈলক নাপালে। তেওঁ তেওঁৰ পত্নীৰ ওচৰলৈ সোমাই তাইক ইছমাঈলৰ বিষয়ে সুধিলে। তাই ক’লে: ‘তেওঁ আমাৰ বাবে জীৱিকা বিচাৰি ওলাই গৈছে।’ তেওঁ সুধিলে: ‘তোমালোক কেনে আছা?’

আৰু তেওঁলোকৰ জীৱন-যাপনৰ বিষয়ে সুধিলে। তাই ক’লে: ‘আমি ভাল আৰু স্বচ্ছল অৱস্থাত আছোঁ।’ আৰু আল্লাহৰ প্ৰশংসা কৰিলে। ইব্ৰাহীমে সুধিলে: ‘তোমালোকে কি খোৱা?’ তাই ক’লে: ‘মাংস।’ তেওঁ সুধিলে: ‘কি পান কৰা?’ তাই ক’লে: ‘পানী।’ ইব্ৰাহীমে দুআ কৰিলে: ‘হে আল্লাহ!

তেওঁলোকৰ মাংস আৰু পানীত বৰকত দিয়া।’ নবী ﷺ-এ ক’লে: ‘সেই সময়ত তেওঁলোকৰ ওচৰত শস্য নাছিল। শস্য থাকিলে তেওঁ তেওঁলোকৰ বাবে তাতো বৰকতৰ দুআ কৰিলেহেঁতেন। মক্কাৰ বাহিৰত আন কোনো ঠাইত এই দুয়োটা [মাংস আৰু পানী] খালে সেয়া তাৰ উপযোগী নহয়।’

“ইব্ৰাহীমে ক’লে: ‘তোমাৰ স্বামী আহিলে তেওঁক মোৰ ছালাম জনাবা আৰু তেওঁৰ দুৱাৰৰ চৌকাঠ দৃঢ় কৰি ৰাখিবলৈ ক’বা।’ ইছমাঈল ঘূৰি আহি সুধিলে: ‘কোনোবা আহিছিল নেকি?’ তাই ক’লে: ‘হয়, ভাল ৰূপৰ এজন বৃদ্ধ আহিছিল।’ তাই তেওঁৰ প্ৰশংসা কৰিলে।

‘তেওঁ তোমাৰ বিষয়ে সুধিলে; মই তেওঁক জনালোঁ। তাৰ পিছত তেওঁ সুধিলে—আমাৰ জীৱন কেনে? মই ক’লোঁ যে আমি ভালেই আছোঁ।’ তেওঁ সুধিলে: ‘তেওঁ তোমাক কিবা উপদেশ দিছিল নেকি?’ তাই ক’লে: ‘হয়। তেওঁ তোমাক ছালাম জনাইছে আৰু দুৱাৰৰ চৌকাঠ দৃঢ় কৰি ৰাখিবলৈ কৈছে।’

ইছমাঈলে ক’লে: ‘তেওঁ মোৰ পিতৃ; আৰু তুমি সেই দুৱাৰৰ চৌকাঠ। তেওঁ মোক তোমাক নিজৰ লগত ৰাখিবলৈ আদেশ দিছে।’

“তাৰ পিছত আল্লাহৰ ইচ্ছামতে কিছুদিন পাৰ হ’ল। ইব্ৰাহীম পুনৰ আহিল। সেই সময়ত ইছমাঈল যমযমৰ ওচৰত এজোপা গছৰ তলত বহি নিজৰ কাঁড়ৰ শলা চাঁচি আছিল। ইছমাঈলে তেওঁক দেখি থিয় হ’ল। পুত্ৰই পিতৃৰ লগত আৰু পিতৃয়ে পুত্ৰৰ লগত যিদৰে আচৰণ কৰে, তেওঁলোক দুয়োজনে তেনেদৰে কৰিলে।

ইব্ৰাহীমে ক’লে: ‘হে ইছমাঈল, আল্লাহে মোক এটা কামৰ আদেশ দিছে।’ তেওঁ ক’লে: ‘আপোনাৰ প্ৰতিপালকে যি আদেশ দিছে, সেয়া কৰক।’ ইব্ৰাহীমে ক’লে: ‘তুমি মোক সহায় কৰিবানে?’ তেওঁ ক’লে: ‘মই সহায় কৰিম।’ ইব্ৰাহীমে ক’লে: ‘আল্লাহে মোক ইয়াত এটা ঘৰ নিৰ্মাণ কৰিবলৈ আদেশ দিছে’—আৰু তেওঁ চাৰিওফালৰ তুলনাত ওখ টিলাটোৰ ফালে দেখুৱালে।

তেতিয়াই তেওঁলোকে ঘৰৰ ভিত্তি উত্থাপন কৰিলে। ইছমাঈলে শিল কঢ়িয়াই আনিছিল আৰু ইব্ৰাহীমে নিৰ্মাণ কৰিছিল। নিৰ্মাণ ওখ হোৱাত ইব্ৰাহীমে এই শিলটো আনিবলৈ ক’লে। তেওঁ তাত থিয় হৈ নিৰ্মাণ কৰিলে; ইছমাঈলে তেওঁক শিল দিছিল। তেওঁলোক দুয়ো কৈ আছিল: ‘হে আমাৰ প্ৰতিপালক!

আমাৰ ফালৰ পৰা কবুল কৰা। নিশ্চয় তুমি সৰ্বশ্ৰোতা, সৰ্বজ্ঞ।’” বৰ্ণনাত আছে: “তেওঁলোকে ঘৰৰ চাৰিওফালে নিৰ্মাণ কৰি আগবাঢ়িল আৰু কৈ থাকিল: ‘হে আমাৰ প্ৰতিপালক! আমাৰ ফালৰ পৰা কবুল কৰা। নিশ্চয় তুমি সৰ্বশ্ৰোতা, সৰ্বজ্ঞ।’”

ইবনু আবী হাতিমে আৰু ইবনু জাৰীৰে আব্দুৰ ৰজ্জাকৰ পৰা সংক্ষিপ্তভাৱে এই বৰ্ণনাটো কৰিছে। আবু বকৰ ইবনু মাৰদাৱাইহেও কাছীৰ ইবনু কাছীৰৰ পৰা দীঘলীয়া বৰ্ণনা কৰিছে। বুখাৰীয়ে তেওঁৰ গ্ৰন্থ “আল-আম্বিয়া”ত আন এটা সনদেৰে এই ঘটনা বৰ্ণনা কৰিছে; তাতো ইব্ৰাহীম আৰু ইছমাঈলে নিৰ্মাণ কৰোঁতে কৈছিল: “হে আমাৰ প্ৰতিপালক! আমাৰ ফালৰ পৰা কবুল কৰা।

নিশ্চয় তুমি সৰ্বশ্ৰোতা, সৰ্বজ্ঞ।” নিৰ্মাণ ওখ হোৱাত বৃদ্ধ ইব্ৰাহীমে শিল কঢ়িয়াবলৈ অসুবিধা পালে। তেওঁ মাকামে ইব্ৰাহীমৰ শিলত থিয় হ’ল; ইছমাঈলে তেওঁক শিল দিছিল আৰু তেওঁলোক দুয়ো একে দুআ কৈছিল।

এই দুটা সনদেৰে বুখাৰীয়ে ঘটনাটো “নবীসকলৰ ঘটনা” অধ্যায়ত বৰ্ণনা কৰিছে। হাকিমে “আল-মুস্তাদৰাক”ত একে বৰ্ণনা কৰি কৈছে যে ই বুখাৰী আৰু মুছলিমৰ চৰ্ত অনুসৰি সহীহ, যদিও তেওঁলোকে ইয়াক উদ্ধৃত কৰা নাই। কিন্তু বুখাৰীয়ে ইয়াক ইব্ৰাহীম ইবনু নাফি‘ৰ হাদীছৰ পৰা ইতিমধ্যে বৰ্ণনা কৰিছে; তেওঁৰ বৰ্ণনাত কিছুমান অংশ সংক্ষিপ্ত কৰা হৈছে আৰু কুৰবানীৰ কথা উল্লেখ নাই। সহীহ হাদীছত আহিছে যে ভেড়াটোৰ দুটা শিং কা’বাঘৰত ওলোমাই থোৱা আছিল।

ইয়াও বৰ্ণিত হৈছে যে ইব্ৰাহীম (আঃ) বুৰাকত উঠি মক্কাত থকা পৰিয়ালৰ ওচৰলৈ সোনকালে আহিছিল আৰু তাৰ পিছত পৱিত্ৰ ভূমিত থকা পৰিয়ালৰ ওচৰলৈ উভতি গৈছিল। আল্লাহেই অধিক জ্ঞাত।

ইবনু আব্বাছে নবী ﷺ-ৰ পৰা এই হাদীছৰ যিবোৰ অংশ স্পষ্টকৈ বৰ্ণনা কৰিছে, সেইবোৰেই নবী ﷺ-ৰ পৰা প্ৰত্যক্ষভাৱে বৰ্ণিত। এই একেটা ঘটনাৰ কিছুমান অংশত আমীৰুল-মুমিনীন আলী ইবনু আবী তালিব (ৰাঃ)-ৰ পৰা ভিন্ন বৰ্ণনাও আহিছে। ইবনু জাৰীৰে বৰ্ণনা কৰিছে: মুহাম্মদ ইবনু বাশ্বাৰ আৰু মুহাম্মদ ইবনুল-মুছান্নাই আমাক কৈছে—মুআম্মালে আমাক বৰ্ণনা কৰিছে; তেওঁক ছুফিয়ানে, তেওঁক আবু ইছহাকে, তেওঁক হাৰিছা ইবনু মুদৰিবে, তেওঁ আলী ইবনু আবী তালিবৰ পৰা বৰ্ণনা কৰিছে। আলীয়ে কৈছে: “ইব্ৰাহীমক ঘৰ নিৰ্মাণৰ আদেশ দিয়া হ’লে তেওঁ ইছমাঈল আৰু হাজিৰক লগত লৈ ওলাই আহিল।

মক্কাত উপস্থিত হৈ তেওঁ ঘৰৰ স্থানত মূৰৰ দৰে আকৃতি থকা এডোখৰ ডাৱৰ দেখিলে। ডাৱৰটোৱে তেওঁক ক’লে: ‘হে ইব্ৰাহীম, মোৰ ছাঁৰ অনুসৰি—অথবা মোৰ পৰিমাণ অনুসৰি—নিৰ্মাণ কৰা; বেছি বা কম নকৰিবা।’ নিৰ্মাণৰ পিছত তেওঁ ইছমাঈল আৰু হাজিৰক তাত এৰি থৈ গ’ল। হাজিৰে ক’লে: ‘হে ইব্ৰাহীম, তুমি আমাক কাৰ ওচৰত এৰি থৈছা?’

তেওঁ ক’লে: ‘আল্লাহৰ ওচৰত।’ হাজিৰে ক’লে: ‘তেওঁ আমাক অনাথ কৰি নেৰে।’

“ইছমাঈলৰ পিয়াহ বৰকৈ লাগিল। হাজিৰে ছাফাত উঠি চালে, কিন্তু একো নেদেখিলে। তাৰ পিছত মাৰৱালৈ আহি চালে, তাতো একো নেদেখিলে। এইদৰে তেওঁ ছাফা আৰু মাৰৱাৰ মাজত সাতবাৰ অহা-যোৱা কৰিলে। তাৰ পিছত ক’লে: ‘হে ইছমাঈল, মই নেদেখা ঠাইত তুমি মৃত্যুবৰণ কৰা।’

তেওঁ পুত্ৰৰ ওচৰলৈ আহি দেখিলে যে পিয়াহত সি ভৰিৰে মাটি খুঁচৰি আছে। তেতিয়া জিব্ৰীলে তেওঁক মাতি সুধিলে: ‘তুমি কোন?’ তেওঁ ক’লে: ‘মই ইব্ৰাহীমৰ পত্নী হাজিৰ।’ জিব্ৰীলে সুধিলে: ‘তোমালোক দুয়োকে কাৰ ওচৰত এৰি থৈ গৈছে?’ তেওঁ ক’লে: ‘আল্লাহৰ ওচৰত।’

জিব্ৰীলে ক’লে: ‘তেওঁ তোমালোকৰ বাবে যথেষ্ট।’ তাৰ পিছত ল’ৰাটোৱে আঙুলিৰে মাটি খুঁচৰিলে আৰু যমযমৰ পানী ওলাই আহিল। হাজিৰে পানী ধৰি ৰাখিবলৈ ধৰিলে। তেওঁক কোৱা হ’ল: ‘ইয়াক এৰি দিয়া; ই পানীৰ যোগান।’” এই বৰ্ণনাত আছে যে ইব্ৰাহীমে তেওঁলোকক এৰি যোৱাৰ আগতেই ঘৰটো নিৰ্মাণ কৰিছিল।

যদি এই বৰ্ণনাটো সংৰক্ষিত ৰূপত সঠিক হয়, তেন্তে সম্ভৱ যে তেওঁ প্ৰথমে তাৰ চাৰিওফালে বেৰা বা সীমা নিৰ্মাণ কৰিছিল, সম্পূৰ্ণ উচ্চতালৈ ঘৰটো নিৰ্মাণ কৰা নাছিল; পিছত ইছমাঈল ডাঙৰ হ’লে দুয়ো মিলি নিৰ্মাণ কৰিছিল, যেনেকৈ আল্লাহে কৈছে।

ইবনু জাৰীৰে হান্নাদ ইবনু সাৰীৰ পৰা, তেওঁ আবুল-আহৱাছৰ পৰা, তেওঁ ছিমাকৰ পৰা, তেওঁ খালিদ ইবনু আৰ‘আৰাৰ পৰা বৰ্ণনা কৰিছে যে এজন লোকে আলী (ৰাঃ)-ক সুধিলে: “ঘৰটো পৃথিৱীত নিৰ্মিত প্ৰথম ঘৰ নেকি?” তেওঁ ক’লে: “নহয়; কিন্তু ইয়াত বৰকত স্থাপন কৰা প্ৰথম ঘৰ। ইয়াত মাকামে ইব্ৰাহীম আছে আৰু যি ইয়াত প্ৰৱেশ কৰে, তেওঁ নিৰাপদ হয়। তুমি যদি বিচৰা, মই তোমাক ইয়াৰ নিৰ্মাণৰ কথা জনাওঁ।

আল্লাহে ইব্ৰাহীমক অহী কৰিলে: ‘পৃথিৱীত মোৰ বাবে এটা ঘৰ নিৰ্মাণ কৰা।’ ইব্ৰাহীমে এই আদেশেৰে নিজকে বিপাঙত পৰা যেন অনুভৱ কৰিলে। তেতিয়া আল্লাহে ‘ছাকীনা’ পঠিয়ালে—দুটা মূৰ থকা এজাক ঘূৰ্ণি বতাহ। ইয়াৰ এটাই আনটোৰ পিছে পিছে গ’ল, অৱশেষত মক্কাত উপস্থিত হ’ল আৰু ঘৰটোৰ স্থানত ঢালৰ দৰে ভাঁজ খাই পৰিল।

আল্লাহে ইব্ৰাহীমক আদেশ দিলে যে ছাকীনা য’ত থিৰ হয়, তাতেই তেওঁ নিৰ্মাণ কৰক। তেওঁ নিৰ্মাণ কৰিলে। এটা শিল বাকী থাকিল; ল’ৰাজনে সেই শিল বিচাৰি গ’ল। ইব্ৰাহীমে ক’লে: ‘মই যিদৰে কৈছোঁ, তেনেকুৱা এটা শিল আনি দিয়া।’ ল’ৰাজনে শিল বিচাৰি আনিলে আৰু আহি দেখিলে যে ক’লা শিলটো নিজৰ ঠাইত স্থাপন কৰা হৈছে।

তেওঁ ক’লে: ‘হে পিতৃ, এই শিলটো কোনে আনি দিলে?’ ইব্ৰাহীমে ক’লে: ‘তোমাৰ দৰে নিৰ্ভৰ নকৰা এজনে। জিব্ৰীলে আকাশৰ পৰা ইয়াক আনিলে।’ তাৰ পিছত তেওঁলোকে নিৰ্মাণ সম্পূৰ্ণ কৰিলে.”

ইবну Аби Хатим Каъб ал-Ахбардан бындай риваят келтирген: “Аллах ерни яратишынан қирқ йил илгари Каъба сув үстендә ак көбүк сыман турган; ер шу ердан ёйилган.” Саид бунидан кейин Алийдан риваят қилиб, Иброҳим Арманистондан келганида, “сакина” унга ўргимчак уй қуратганидек, Каъбанинг жойини кўрсатганини айтган. Саиддан: “Аллоҳ: «Иброҳим уйнинг асосларини кўтараётганида» деган-ку?” деб сўралганда, у: “Бу кейин бўлган”, деб жавоб берган.

Ас-Суддий эса Аллоҳ Иброҳим ва Исмоилга: “Менинг уйимни тавоф қилувчилар, эътикофдагилар ва рукуъ-сажда қилувчилар учун қуринглар”, деб амр қилганини ривоят қилган. Улар Каъбанинг ўрнини билмаганлар; шунда Аллоҳ “Рийҳ ал-хажуж” деб аталадиган, икки қаноти ва илонсимон боши бўлган шамолни юбориб, уларга аввалги уйнинг асосини кўрсатган. Улар шамол ортидан кетиб, асосни очганлар. Бу Аллоҳнинг: “Иброҳим уйнинг асосларини кўтараётганида” деган сўзидир.

“Иброҳимга Уйнинг ўрнини кўрсатганимизда...” (Ал-Ҳажж 22:26) ҳам шу маънода. Қурилишда улар бурчак тоши турган жойга етганларида, Иброҳим Исмоилга: “Ўғлим, бу ерга қўйиш учун чиройли тош топиб кел”, деган. Исмоил чарчаганини айтган, бироқ кейин тош излаб кетган.

У тош олиб қайтганида, Жибрил Қора тошни Ҳиндистондан келтириб, бурчакка ўрнатган эди. Бу тош аввал оқ ёқут бўлган, Одам уни жаннатдан олиб тушган; одамларнинг гуноҳлари сабаб қораяган, дейилади. Исмоил: “Ота, бу тошни сизга ким олиб келди?” деб сўраганида, Иброҳим: “Сендан чаққонроқ биров олиб келди”, деб жавоб берган.

Улар уйни қуриб, Аллоҳ Иброҳимни синаган калималарни айтиб дуо қилганлар: “Ҳой Раббимиз, биздан қабул қил. Албатта, Сен эшитувчи ва билувчисан”. Бу ривоятда уйнинг асоси Иброҳимдан олдин қурилгани, Иброҳимга эса унинг ўрни кўрсатилгани англашилади. Бу фикрни қабул қилган уламолар ҳам бор.

Абдурраззоқ Ибн Аббосдан ривоят қилган: “Уйнинг асослари” деганда, ундан олдин мавжуд бўлган асослар назарда тутилган.

Абдурраззоқ Ота ибн Аби Рабоҳдан ривоят қилган: Одам жаннатдан туширилганида, оёқлари ерда, боши эса осмонда бўлган ва осмон аҳлининг сўзларини эшитган. Фаришталар ундан қўрққанлари учун Аллоҳга дуо ва намозларида шикоят қилганлар. Аллоҳ Одамни ерга туширди. Осмон аҳлининг овозларини эшитмай қолгани учун у ёлғизликни ҳис қилди ва Аллоҳга илтижо қилди.

Аллоҳ уни Маккага йўналтирди. Унинг қадами теккан жойлар қишлоқ, қадамлари ораси эса саҳро бўлди. Маккага етгач, Аллоҳ ҳозирги Уйнинг ўрнига жаннат ёқутидан бир ёқут туширди. Одам унинг атрофида тавоф қилар эди. Тўфон бўлганда ёқут кўтариб олинди; кейин Аллоҳ Иброҳимни юбориб, уйни қурдирди.

Бу Аллоҳнинг: “Иброҳимга Уйнинг ўрнини кўрсатганимизда...” деган сўзидир. Бу ривоят Отагача ишончли, аммо айрим қисмларида ғариблик бор; Аллоҳ билувчироқ. Қатода ҳам Аллоҳ Одамни ерга туширганида Уйни у билан бирга туширгани ҳақида ривоят қилган. Ибн Жарир Ибн Аббосдан ривоят қилган: Аллоҳ дунёни яратишидан икки минг йил олдин Уйни сувнинг тўрт устунига ўрнатган, кейин ер унинг остидан ёйилган.

Муҳаммад ибн Исҳоқ Мужоҳид ва бошқа илм аҳлидан ривоят қилишича, Аллоҳ Иброҳимга Уйнинг ўрнини кўрсатгач, у Шомдан Исмоил ва унинг онаси Ҳожар билан йўлга чиққан. Исмоил эмизикли чақалоқ эди. Улар Буроққа минган эдилар, Жибрил эса уйнинг ўрни ва Ҳарам чегараларини кўрсатарди. Ҳар бир қишлоқдан ўтаётганда Иброҳим: “Эй Жибрил, шу ерда тушиш буюрилдими?”

деб сўрар, Жибрил: “Ўтавер”, дер эди. Улар Маккага келдилар; у ерда сел оқизиб келтирган тошлар, акация ва самр дарахтлари бор эди. Макканинг ташқарисида “Амаликалар” деб аталувчи одамлар яшар эдилар. Уй ўша вақтда қизғиш лойдан иборат тепалик эди.

Иброҳим Жибрилдан: “Уларни шу ерда қолдириш буюрилдими?” деб сўраганда, у: “Ҳа”, деди. Иброҳим Ҳажарга Исмоил учун бошпана қуришни буюрди ва: “Раббимиз, мен зурриётимдан бир қисмини экин ўсмайдиган водийда, Сенинг Ҳурматли Уйинг ёнида жойлаштирдим...” деб дуо қилди (Иброҳим 14:37).

Аллоҳ Иброҳим ва Исмоилнинг дуосини баён қилиб айтади: “Раббимиз, биз иккимизни Ўзингга бўйсунувчи қилгин ва зурриётимиздан ҳам Ўзингга бўйсунувчи бир жамоа қилгин. Бизга ибодат маросимларимизни кўрсатгин ва тавбамизни қабул қилгин. Албатта, Сен тавбаларни кўп қабул қилувчи ва раҳмлисан”. Ибн Жарир айтган: “Яъни, бизни Ўз амрингга бўйсунувчи, итоатингга таслим бўлувчи қил; итоат ва ибодатда Сенга шерик қилмайлик”.

Ибн Аби Ҳотим “Ўзингга бўйсунувчи қилгин” дегани ҳақида: “Холис қилгин”, деб ривоят қилган. “Зурриётимиздан ҳам Ўзингга бўйсунувчи бир жамоа қилгин” дегани ҳам “холис қилгин” маъносидадир. Салам ибн Аби Мутиъ бу оят ҳақида: “Улар аллақачон мусулмон эдилар, аммо Аллоҳдан собитқадамликни сўрадилар”, деган. Икрима: “Аллоҳ: «Бу дуони бажардим», деди”, деб айтган.

Ас-Суддий “зурриётимиздан” деганда арабларни назарда тутган. Ибн Жарир эса бу дуо араблар ва бошқаларни ҳам қамраб олади, деган: чунки Исроил авлодлари ҳам Иброҳим зурриётидандир. Аллоҳ: “Мусо қавми орасида ҳақ йўлга бошлайдиган ва ҳақ билан адолат қиладиган бир жамоа бор”, деган (Ал-Аъроф 7:159). Ибн Жарирнинг гапи Ас-Суддийнинг фикрини инкор қилмайди; уларни алоҳида тилга олиш бошқаларни истисно қилмайди.

Бу контекстда араблар ҳақида сўз кетади. Шунинг учун кейин: “Раббимиз, уларнинг ичларидан ўзларига оятларингни тиловат қилиб берадиган, Китоб ва ҳикматни ўргатадиган, уларни поклайдиган пайғамбар юборгин”, дейилган. Бу Муҳаммад ﷺдир. У улар орасидан юборилди; Аллоҳ: “У зот уммийлар ичида ўзларидан бўлган пайғамбарни юборди”, деган (Ал-Жумуъа 62:2).

Бу эса унинг оқ ва қора танли барча инсонларга юборилганини инкор қилмайди. Аллоҳ: “Айт: «Эй инсонлар, мен сизларнинг барчангизга Аллоҳнинг элчисиман»”, деган (Ал-Аъроф 7:158), ва бунга далолат қилувчи бошқа қатъий далиллар ҳам бор.

Иброҳим ва Исмоилнинг бу дуоси Аллоҳнинг: “Улар: «Раббимиз, бизга жуфтларимиз ва зурриётимиздан кўз қувончи ато этгин ва бизни тақводорларга пешво қилгин», дейдилар”, деган баёнига ўхшайди (Ал-Фурқон 25:74). Бу шариатда мақталган истакдир. Аллоҳга ибодат қилиш муҳаббатининг комиллигидан бири — инсон ўз зурриётидан ягона Аллоҳга шериксиз ибодат қиладиган кишилар чиқишини яхши кўришидир. Аллоҳ Иброҳимга: “Мен сени одамларга пешво қилувчиман”, деганида, Иброҳим: “Зурриётимдан ҳам-чи?”

деб сўраган; Аллоҳ: “Менинг аҳдим золимларга етмайди”, деган (Ал-Бақара 2:124). Бу, шунингдек, Иброҳимнинг: “Мени ва ўғилларимни бутларга ибодат қилишдан сақлагин”, деган дуосидир (Иброҳим 14:35). Саҳиҳ Муслимда Абу Ҳурайра (р.а.)дан, у Набий ﷺдан ривоят қилади: “Одам фарзанди вафот этса, уч нарсадан бошқа амали узилади: давомли садақа, манфаат берадиган илм ёки унинг ҳаққига дуо қиладиган солиҳ фарзанд”.

“Бизга ибодат маросимларимизни кўрсатгин” дегани ҳақида Ибн Журайж Отадан: “Уларни биз учун баён қил ва ўргат”, деб ривоят қилган. Мужоҳид: “Қурбонлик қилинадиган жойларимизни кўрсатгин”, деган. Ота ва Қатода ҳам шунга яқин маънони айтганлар. Саид ибн Мансур Мужоҳиддан ривоят қилган: Иброҳим “Бизга ибодат маросимларимизни кўрсатгин”, деб дуо қилгач, Жибрил келиб, уни Уйга олиб борди ва: “Асосларни кўтар”, деди.

Иброҳим асосларни кўтариб, бинога якун ясади. Кейин Жибрил уни қўлидан етаклаб Сафога олиб бориб: “Бу Аллоҳнинг шиорларидан”, деди. Сўнг Марвага олиб бориб, у ҳам Аллоҳнинг шиорларидан эканини кўрсатди. Кейин Минога йўналди.

Ақаба жамрасига етганда Иблис дарахт олдида турган эди. Жибрил: “Такбир айт ва тош от”, деди. Иброҳим такбир айтиб, тош отди. Иблис ўрта жамрага бориб турди; Жибрил ва Иброҳим унинг ёнидан ўтаётганда, Жибрил яна такбир айтиб тош отишни буюрди.

Иброҳим шундай қилди. Иблис қочиб кетди. У ҳажга бир нарса қўшмоқчи бўлган, аммо уддалай олмаган эди. Жибрил Иброҳимни Машъарул-Ҳаромга олиб бориб: “Бу Машъарул-Ҳаром”, деди. Кейин уни Арафотга олиб бориб: “Мен сенга кўрсатган нарсаларни билдингми?”

деб уч марта сўради. Иброҳим: “Ҳа”, деди. Абу Мижлаз ва Қатода ҳам шунга ўхшаш ривоят қилганлар.

Абу Довуд ат-Таялисий Ибн Аббосдан ривоят қилган: Иброҳимга ҳаж маросимлари кўрсатилганида, шайтон Саъй жойида йўлини тўсди. Иброҳим ундан ўзиб кетди. Жибрил уни Минага олиб бориб: “Бу одамларнинг қароргоҳидир”, деди. Ақаба жамрасига етганда шайтон яна чиқди; Иброҳим унга етти тош отди ва у кетди.

Кейин ўрта жамрада ҳам шундай бўлди, сўнг охирги жамрада ҳам етти тош отди. Кейин Жибрил уни Жамъга олиб бориб: “Бу Машъардир”, деди. Сўнг Арафага олиб бориб: “Бу Арафадир”, деди. Жибрил ундан: “Билдингми?” деб сўради.

আল-বাগাৱীৰ তাফছিৰ

Аллоҳ таолонинг: “Иброҳим уйнинг асосларини кўтараётганида, Исмоил ҳам...” деган сўзи ҳақида ровийлар айтадилар: Аллоҳ таоло уйнинг ўрнини ерни яратишидан икки минг йил олдин яратган. У сув устидаги оқ кўпик эди; ер унинг остидан ёйилган. Аллоҳ Одамни (алайҳиссалом) ерга туширганида, у ёлғизлик ҳис қилди ва Аллоҳга шикоят қилди. Шунда Аллоҳ унга жаннат ёқутларидан бўлган, яшил зумраддан икки эшиги — шарқий ва ғарбий эшиклари бор “Байтул-Маъмур”ни тушириб, Уй жойлашадиган ерга қўйди ва: “Эй Одам, сен учун бир уй туширдим.

Уни, Менинг Аршим атрофида тавоф қилинадиганидек, тавоф қилгин; Менинг Аршим ёнида намоз ўқилганидек, унинг ёнида намоз ўқигин”, деди. Аллоҳ Қора тошни ҳам туширган; у оқ эди, аммо жоҳилият даврида ҳайз қони билан ушланганидан қорайиб кетди. Одам Ҳиндистондан Маккага пиёда йўл олди. Аллоҳ унга Уйни кўрсатиш учун бир фариштани юборди.

Одам Уйни ҳаж қилди ва маросимларни адо этди. Ишини тугатгач, фаришталар уни кутиб олиб: “Эй Одам, ҳажинг қабул бўлсин! Биз сендан икки минг йил олдин бу Уйни ҳаж қилганмиз”, дедилар. Ибн Аббос (р.а.) айтади: Одам Ҳиндистондан Маккагача пиёда қирқ марта ҳаж қилган.

Бу ҳолат тўфон давригача давом этди. Сўнг Аллоҳ Уйни тўртинчи осмонга кўтарди. Унга ҳар куни етмиш минг фаришта киради ва кейин унга қайта олмайди. Жибрилни юбориб, Қора тошни сув тошқинидан сақлаш учун Абу Қубайс тоғида яширди. Иброҳим замонигача Уйнинг ўрни бўш қолди.

Кейин Аллоҳ Исмоил ва Исҳоқ туғилганидан сўнг Иброҳимга зикр қилинадиган Уйни қуришни буюрди. Иброҳим Уйнинг жойини кўрсатишини Аллоҳдан сўради. Аллоҳ жойни кўрсатиш учун “сакина”ни юборди. У илонга ўхшаш, икки бошли кучли шамол эди.

Иброҳимга сакина тўхтаган жойда қуриш буюрилди. Иброҳим унинг ортидан борди ва улар Маккага етиб келдилар. Сакина қалқон йиғилгандек Уйнинг жойида йиғилди. Али ва Ҳасаннинг қавли шу. Ибн Аббос айтади: Аллоҳ Каъба ўлчамидаги бир булутни юборди.

Иброҳим унинг соясида юрди; Маккага етиб келганида булут Уйнинг ўрнида тўхтади. Булутдан Иброҳимга: “Унинг сояси бўйича қур; ортиқ ҳам, кам ҳам қилма”, деб нидо қилинди. Яна бир қавлга кўра, Аллоҳ Жибрилни Уйнинг ўрнини кўрсатиш учун юборган. Аллоҳнинг: “Иброҳимга Уйнинг ўрнини кўрсатганимизда...” (Ал-Ҳажж 22:26) деган сўзи ҳам шунга далолат қилади.

Иброҳим ва Исмоил Уйни қурдилар. Иброҳим уни қурар, Исмоил эса унга тош узатарди. Аллоҳнинг: “Иброҳим уйнинг асосларини кўтараётганида, Исмоил ҳам...” деган сўзи шуни англатади. “Асослар” — “асос” сўзининг кўплиги. Кисоий: “Уйнинг деворлари”, деган.

Ибн Аббос айтади: Уй беш тоғдан келтирилган тошлардан қурилган: Тур Сино, Тур Зайто, Шомдаги Лубнон, Жазирадаги Жудий ва Маккадаги Ҳиро тоғи. Уйнинг пойдеворини Ҳиродан қурдилар. Иброҳим Қора тош жойига етганда, Исмоилга: “Одамлар учун белги бўладиган чиройли тош олиб кел”, деди. Исмоил тош олиб келди.

Иброҳим: “Бундан яхшироғини келтир”, деди. Исмоил тош излашга кетганида, Абу Қубайс тоғидан: “Эй Иброҳим, менда сен учун омонат бор, уни ол”, деган овоз эшитилди. Иброҳим Қора тошни олиб, ўз жойига қўйди.

Яна бир қавлга кўра, Аллоҳ осмонда “Байтул-Маъмур”, яъни “Зироҳ” деб аталувчи уйни қурди ва фаришталарга ерда унинг тўғрисида, худди ўлчамида Каъбани қуришни буюрди. Бошқа қавлда эса Каъбани биринчи бўлиб Одам қурган, тўфон даврида вайрон бўлган, сўнг Аллоҳ унинг ўрнини Иброҳимга кўрсатган ва у қайта қурган, дейилади.

Аллоҳнинг “Уйнинг асосларини кўтараётганида” деган сўзи “Иброҳим ва Исмоил: «Эй Раббимиз, биздан қабул қил» деб айтаётганларида” деган маънони ўз ичига олади. “Албатта, Сен эшитувчисан” — дуомизни эшитувчисан; “билувчисан” — ниятларимизни билувчисан.

“Эй Раббимиз, биз иккимизни Ўзингга мусулмон қилгин” — Сенинг тавҳидингга ишонувчи, итоатли, ихлосли ва Сенга бўйсунувчи қилгин. “Зурриётимиздан ҳам” — яъни фарзандларимиздан; “Ўзингга мусулмон бир жамоа қилгин”. Жамоа — умматдир; уммат пайғамбарларга эргашувчиларни ҳам англатади. “Ўзингга мусулмон” — Сенга бўйсунувчи.

“Бизга кўрсатгин” — ўргатгин ва билдиргин. Ибн Касир рани сукун билан, Абу Амр уни қисқа талаффуз қилиб ўқиган; бошқалар касра билан ўқиганлар. “Манаcикана” — динимиз қонун-қоидалари ва ҳаж маросимларимиз; яна “ҳаж амалларимизни бажарадиган жойлар” деб ҳам айтилган. Мужоҳид: “Қурбонлик қилинадиган жойларимиз; нуск — қурбонлик”, деган.

Бошқа қавлда “ибодат қилинадиган жойларимиз” дейилган. “Нуск”нинг асл маъноси ибодат, “носиκ” эса ибодат қилувчидир. Аллоҳ уларнинг дуосини қабул қилиб, Жибрилни юборди. Жибрил Арафа куни уларга ҳаж маросимларини кўрсатди.

У Иброҳимни Арафотга олиб келганида: “Эй Иброҳим, билдингми?” деб сўради. Иброҳим: “Ҳа”, деди. Шунинг учун вақт “Арафа”, жой эса “Арафот” деб аталди. “Тавбамизни қабул қилгин” — гуноҳларимизни кечиргин. “Албатта, Сен тавбаларни кўп қабул қилувчи ва раҳмлисан”.