Yhlasyň kabul edilmegi we dogry nesil

Şeýh Abdurrahman as-Sagadiniň tefsiri

Özleri we nesilleri üçin kalplaryň boýun bolmagy we Reblerine tabynlygy, şeýle hem beden agzalarynyň tabyn bolmagyny öz içine alýan hakykat bolan Yslamy dilediler. «Bize ybadat ýollarymyzy görkez» diýmek, ýagny olary bize görkezme we synlama arkaly öwret, çünki bu has täsirli bolar. «Ybadat ýollary» diýlende, aýatyň mazmuny we ýagdaýy görkezýän ýaly, hajyň ähli amallary göz öňünde tutulyp bilner. Şeýle-de sözüň umumylygyndan görnüşi ýaly, munuň bilen tutuş din we ähli ybadatlar göz öňünde tutulyp bilner.

Çünki «nusk» ybadat etmekdir, emma däp bolan ulanylyşda ol haj ybadatlaryna has köp degişli bolýar. Şonuň üçin olaryň dilegleriniň jemleýji manysy peýdaly ylma we salyh amallara üstünlik berilmegini soramakdyr. Bende kim bolsa-da, kemçiliklerden halas däldir we toba etmäge mätäçdir. Şonuň üçin olar: «Tobamyzy kabul et. Şübhesiz, Sen tobalary köp kabul edýän, Rehimli» diýdiler.

Ýagny, Ybraýym bilen Ysmaýylyň Beýtiň [Käbäniň] binýadyny galdyran we bu beýik işi dowam etdiren ýagdaýlaryny ýatla. Bu işiň dowamynda olaryň gorky we umyt içindäki ýagdaýlary nähilidi! Hatda olar bu işi ýerine ýetirip durkalar hem, amalynyň giň peýda getirmegi üçin Alladan ony kabul etmegini diläpdiler.

Imam Ibn Kesiriň tefsiri

Beýik Allahyň şu aýaty barada: «Ibrahim öýüň düýbüni galdyranda, Ismail hem onuň bilen bilelikde: “Rabbimiz! Bizden kabul et. Şübhesiz, Sen eşidijisiň, bilijisiň. Rabbimiz! Bizi Özüňe boýun egýän musulmanlardan et, neslimizden hem Özüňe boýun egýän musulman ymmaty döret.

Bize ybadat ediş ýollarymyzy görkez we towbamyzy kabul et. Şübhesiz, Sen towbany köp kabul edijisiň, Rehim-şepagatlysyň” diýdiler». «Düýpler» (القواعد) — «düýp» sözüniň köplük görnüşidir; ol sütünleri we binýady aňladýar. Beýik Allah şeýle diýýär: Eý Muhammet, kowmuňa Ibrahim bilen Ismailiň (olaryň ikisine-de salam bolsun) öýi gurup, onuň düýbüni galdyrandyklaryny ýatlat.

Olar şeýle diýýärdiler: «Rabbimiz! Bizden kabul et. Şübhesiz, Sen eşidijisiň, bilijisiň». Olar ýagşy amal edýärdiler, şol bir wagtda-da Beýik Allahdan amallarynyň kabul edilmegini dileýärdiler. Ibn Ebi Hatim Mekgäli Muhammet ibn Ýezid ibn Hunýsdan, ol hem Wehib ibn Warddan şeýle rowaýat edýär: Ol şu aýaty okapdyr: «Ibrahim öýüň düýbüni galdyranda, Ismail hem: “Rabbimiz!

Bizden kabul et”». Soňra aglap: «Rahman bolan Allahyň dosty! Rahman bolan Allahyň öýüniň sütünlerini galdyrýarsyň, ýöne senden kabul edilmez öýdüp alada edýärsiň» diýipdir. Bu, Beýik Allahyň ýürekden iman eden möminleriň ýagdaýyny şu aýatda beýan edişine meňzeýär: «Olar beren zatlaryny berýärler» (Möminun, 60), ýagny sadakadan, çykdajylardan we Allahyň razylygy üçin edilýän amallardan berenlerini berýärler, «ýürekleri bolsa howsaladadyr» (Möminun, 60), ýagny bu zatlaryň özlerinden kabul edilmezliginden gorkýarlar.

Bu barada Aişeden (Allah ondan razy bolsun) Pygamberden (Allahyň oňa salaty we salamy bolsun) rowaýat edilen sahih hadysda hem aýdylýar; degişli ýerinde ol geler. Käbir tefsirçiler düýpleri galdyran Ibrahim, doga eden bolsa Ismail diýipdirler. Dogrysy, ikisi hem düýpleri galdyryp, şu sözleri aýdýardylar; munuň düşündirişi soň geler. Bu ýerde Buhari degişli bir hadys rowaýat edipdir; biz ony getirip, soňra bu mesele bilen bagly eserleri onuň yzyna goşarys.

Buhary (Allah oňa rehim etsin) şeýle diýdi: Abdullah ibn Muhammet bize gürrüň berdi; Abdurrezzak bize gürrüň berdi; Magmer bize, Eýýub as-Sahtyýanydan we Kethir ibn Kethir ibn Mutalib ibn Ebi Wedaa’dan gürrüň berdi. Ikisiniň biri beýlekisiniň aýdanlaryna goşmaça maglumat berýärdi. Olar Said ibn Jubeýrden, ol hem Ibn Abbasdan (Allah ikisinden razy bolsun) rowaýat edýärler. Ibn Abbas aýtdy: «Aýallaryň guşak dakynmagy ilkinji gezek Ismailiň ejesinden başlady.

Ol Sara onuň yzyny görmez ýaly, özüne guşak dakyndy. Soňra Ibrahim ony we çaga emdirýän ogly Ismaili alyp geldi-de, öýüň ýanynda, Zemzemden ýokarda, metjidiň ýokarky bölegindäki bir agajyň aşagynda goýdy. Şol wagt Mekgede hiç kim ýokdy, suw hem ýokdy. Olary şol ýerde goýup, ýanlarynda içinde hurma bolan torbany we suwly tulumy goýdy.

Soňra Ibrahim yzyna öwrülip, ýola düşdi. Ismailiň ejesi onuň yzyndan baryp: — Eý Ibrahim, bizi hiç bir ynsan we hiç zat bolmadyk bu jülgede goýup, nirä gidýärsiň? — diýdi. Ol muny birnäçe gezek gaýtalady, emma Ibrahim oňa tarap öwrülmedi. Şonda ol: — Muny saňa Allah buýurdymy? — diýdi.

Ibrahim: — Hawa — diýdi. Ol: — Onda Allah bizi ýitirim etmez — diýdi-de, yzyna dolandy. Ibrahim ýola düşdi. Görünmeýän ýere — geçelgäniň ýanyna ýetende, ýüzüni öýe tarap öwrüp, ellerini galdyrdy-da, şu dogalary etdi: “Rabbimiz!

Men neslimden käbirini ekin bitmeýän jülgede, mukaddes öýüň ýanynda ýerleşdirdim. Rabbimiz! Olar namazy berjaý etsinler. Adamlaryň käbiriniň ýüregini olara meýilli et we olary miweler bilen rysgallandyr. Belki, olar şükür ederler” (Ibrahim, 37).

Ismailiň ejesi Ismaili emdirýärdi we şol suwdan içýärdi. Tulumdaky suw gutaranda, ol hem, ogly hem suwsady. Ol oglunyň agyrydan towlanýandygyny — ýa-da ýerde yraň atyp ýatandygyny — görüp durdy. Ony görüp durmazlyk üçin ol ýerden gitdi.

Özüne iň ýakyn dag bolan Safa depesine çykdy-da, jülgä tarap seredip, birini görüp-görmejekdigini gözledi, emma hiç kimi görmedi. Safadan aşak düşüp, jülgä ýetende, eşiginiň etegini galdyryp, güýçden düşen adam ýaly ylgaýardy; jülgeden geçip, Merwe depesine geldi. Onuň üstüne çykyp, birini görüp-görmejekdigini gözledi, ýöne hiç kimi görmedi. Ol muny ýedi gezek gaýtalady.

Ibn Abbas aýtdy: Pygamber (Allahyň oňa salaty we salamy bolsun): «Şonuň üçin adamlar olaryň arasynda sa’y edýärler» diýdi. Ol Merwe depesine çykyp barýarka, bir ses eşitdi. Özüne «Ümsüm bol!» diýdi-de, gulak asdy. Ýene bir ses eşitdi.

Şonda ol: — Seni eşitdim. Ýanyňda kömek edip biljek biri bar bolsa, kömek et! — diýdi. Ine, Zemzemiň ýanynda bir perişde peýda boldy. Ol dabany bilen — ýa-da ganaty bilen — ýeri gazdy, şonda suw çykdy. Ismailiň ejesi suwuň daşyna böwet edip, eli bilen şeýle hereketler etdi.

Suw tulumyna guýup başlady, ýöne ol suwdan aldygyça suw gaýnap çykýardy. Ibn Abbas aýtdy: Pygamber (Allahyň oňa salaty we salamy bolsun): «Allah Ismailiň ejesine rehim etsin! Eger ol Zemzemi goýberen bolsa — ýa-da suwdan almandygynda — Zemzem akýan çeşme bolardy» diýdi. Ol suw içdi we çagasyny emdirdi.

Perişde oňa: — Ýok bolup gitmekden gorkma. Bu ýerde Beýik we Gudratly Allahyň öýi bar. Bu oglan we onuň kakasy ony gurarlar. Beýik we Gudratly Allah öz öýüniň eýelerini ýitirmez — diýdi. Öý ýeriň ýüzünden depäniň beýikligindäki ýaly belentde durýardy.

Sil akymlary onuň sagyndan we çepinden geçip gidýärdi. Şeýdip, Jürhüm taýpasyndan bir topar adam — ýa-da Jürhümden bir öý halky — Keda ýolundan gelýänçä, olar şol ýerde galdylar. Olar Mekgäniň aşaky bölegine düşdüler-de, suwuň üstünde aýlanyp ýören bir guşy gördüler. Şonda olar: — Bu guş suwuň üstünde aýlanyp ýör.

Biz bu jülgede öň suw ýokdugyny bilýäris — diýdiler. Olar bir ýa-da iki habarçy iberdiler. Habarçylar suwuň başyna bardylar. Yzlaryna gelip, suwuň bardygyny aýdansoňlar, olar hem geldi. Ibn Abbas aýtdy: Ismailiň ejesi suwuň ýanyndady.

Olar: — Ýanyňda düşmegimize rugsat berýäňmi? — diýdiler. Ol: — Hawa, ýöne suwa eýeçilik hukugyňyz ýok — diýdi. Olar: — Bolýar — diýdiler. Ibn Abbas aýtdy: Pygamber (Allahyň oňa salaty we salamy bolsun): «Ismailiň ejesi munuň bilen ýakynlykda bolmagyň şatlygyny tapdy.

Olar şol ýerde düşdüler we öz maşgalalaryna habar iberdiler. Maşgalalary gelip, olar bilen bile ýaşadylar. Ol ýerde birnäçe öý halky ýerleşenden soň, oglan ulaldy we olardan arap dilini öwrendi. Olar ony gowy görüp, oňa haýran galdylar.

Ol ýetişen wagtynda, ony özlerinden bir aýala öýlendirdiler. Ismailiň ejesi aradan çykdy. Soňra Ibrahim Ismail öýlenenden soň, öz ýagdaýyny görmäge geldi. Ismaili tapmady we aýalyndan onuň nirede bolandygyny sorady. Aýaly: — Ol bize rysgal gözlemäge gitdi — diýdi.

Soňra Ibrahim ondan ýaşaýyşlary we ýagdaýlary barada sorady. Ol: — Biz kynçylykda, darlykda ýaşaýarys — diýdi we oňa arz etdi. Ibrahim: — Äriň gelende, oňa salamymy ýetir we gapysynyň bosagasyny üýtgetmegini aýt — diýdi. Ismail gelende, bir zat duýan ýaly boldy.

Ol: — Ýanymyza biri geldimi? — diýip sorady. Aýaly: — Hawa, şeýle-şeýle häsiýetli bir goja geldi. Seni sorady, men oňa seniň barada habar berdim. Ol meniň ýaşaýşymyzy sorady, men oňa kynçylykda we darlykda ýaşaýandygymyzy aýtdym — diýdi.

Ismail: — Ol saňa bir zat tabşyrdymy? — diýdi. Aýaly: — Hawa, saňa salam aýtmagymy we gapyň bosagasyny üýtgetmelidigiňi aýtdy — diýdi. Ismail: — Ol meniň kakam. Ol maňa senden aýrylyşmagy buýurdy. Maşgalaňyň ýanyna git — diýdi.

Soňra Ismail aýaly bilen talak edip, olaryň taýpasyndan başga bir aýala öýlendi. Ibrahim olardan Allahyň islän möhletiçe uzakda galdy. Soňra ýene olaryň ýanyna geldi, ýöne Ismaili tapmady. Aýalynyň ýanyna girip, ony sorady.

Ol: — Ol bize rysgal gözlemäge gitdi — diýdi. Ibrahim: — Ýagdaýyňyz nähili? — diýip, olaryň ýaşaýşy we durmuşy barada sorady. Aýal: — Biz ýagşylykda we giňlikde ýaşaýarys — diýdi we Beýik Allahy öwdi. Ibrahim: — Nämäni iýýärsiňiz? — diýip sorady.

Aýal: — Eti — diýdi. Ibrahim: — Näme içýärsiňiz? — diýdi. Aýal: — Suwy — diýdi. Ibrahim: — Allahym, olaryň etine we suwuna bereket ber — diýdi. Pygamber (Allahyň oňa salaty we salamy bolsun): «Şol wagt olarda däne ýokdy.

Eger däne bolan bolsa, onuň üçin hem doga ederdi. Mekgäniň daşynda bu ikisinden başga zat bilen iýmitlenip, içen adam olaryň berýän täsirini duýmaz» diýdi. Ibrahim: — Äriň gelende, oňa salamymy ýetir we gapysynyň bosagasyny berk saklamagyny aýt — diýdi. Ismail gelende: — Ýanymyza biri geldimi? — diýip sorady.

Aýaly: — Hawa, gelşigi owadan bir goja geldi — diýdi we ony öwdi. — Seni sorady, men oňa seniň barada habar berdim. Ol ýaşaýşymyzy sorady, men oňa ýagdaýymyzyň gowydugyny aýtdym. Ismail: — Saňa bir zat tabşyrdymy? — diýdi. Aýaly: — Hawa, saňa salam aýdýar we gapyň bosagasyny berk saklamagyňy buýurýar — diýdi.

Ismail: — Ol meniň kakam. Sen bolsa bosagamsyň. Ol maňa seni saklamagy buýurdy — diýdi. Soňra Ibrahim olardan Allahyň islän möhletiçe uzakda galdy. Bir gezek gelende, Ismail Zemzemiň golaýyndaky bir agajyň aşagynda peýkam ýonup otyrdy.

Ony görenden, ýerinden turup, onuň ýanyna bardy. Ogluň atasyna, atanyň ogluna edişi ýaly, olar hem birek-biregi garşy aldylar. Soňra Ibrahim: — Eý Ismail, Allah maňa bir iş buýurdy — diýdi. Ismail: — Rabbiň saňa buýran zadyny ýerine ýetir — diýdi.

Ibrahim: — Maňa kömek edersiňmi? — diýdi. Ismail: — Kömek ederin — diýdi. Ibrahim: — Allah maňa şu ýerde öý gurmagy buýurdy — diýdi we töwereginden belentde duran depäni görkezdi. Şondan soň ikisi öýüň düýbüni galdyrdylar.

Ismail daş getirýärdi, Ibrahim bolsa gurýardy. Gurluşyk beýgelende, Ibrahim şu daşy getirip, onuň üçin goýdy. Ibrahim onuň üstüne çykyp, gurmagy dowam etdirdi, Ismail bolsa oňa daş uzadýardy. Ikisi şeýle diýýärdiler: «Rabbimiz!

Bizden kabul et. Şübhesiz, Sen eşidijisiň, bilijisiň». Olar öýüň daşyna aýlanyp, gurluşygy dowam etdirdiler we: «Rabbimiz! Bizden kabul et. Şübhesiz, Sen eşidijisiň, bilijisiň» diýýärdiler». Bu hadysy Ibn Ebi Hatim Ebu Abdullah Muhammet ibn Hammad az-Zehranynyň, Ibn Jeriir bolsa Ahmet ibn Sabit ar-Razynyň üsti bilen, ikisi-de Abdurrezzakdan gysga görnüşde rowaýat edipdirler.

Ebu Bekir ibn Merdeweýh şeýle diýdi: «Ismail ibn Ali ibn Ismail bize gürrüň berdi; Bişr ibn Musa bize gürrüň berdi; Ahmet ibn Muhammet al-Azrak bize gürrüň berdi; Muslim ibn Halid az-Zenji bize gürrüň berdi; ol Abdulmalik ibn Jureýjden, ol Kethir ibn Kethirden rowaýat etdi. Ol aýtdy: Men, Osman ibn Ebi Süleýman we Abdullah ibn Abdurrahman ibn Ebi Huseýn, birnäçe adam bilen gijäniň bir wagtynda metjidiň ýokarky böleginde Said ibn Jubeýr bilen otyrdyk. Said ibn Jubeýr: “Görüşmezden öň menden soraň” diýdi. Olar ondan Makamyň [Ibrahimiň durýan ýeriniň] nämedigini soradylar.

Ol Ibn Abbasdan eşiden hadysyny gürrüň bermäge başlady we hadysany tutuşlygyna ýatlatdy». Soňra Buhary şeýle diýdi: «Abdullah ibn Muhammet bize gürrüň berdi; Ebu Amir Abdulmalik ibn Amr bize gürrüň berdi; Ibrahim ibn Nafi bize, ol Kethir ibn Kethirden, ol Said ibn Jubeýrden, ol hem Ibn Abbasdan rowaýat etdi. Ibn Abbas aýtdy: “Ibrahim bilen maşgalasynyň arasynda bolan zatlar bolanda, Ibrahim Ismaili we onuň ejesini alyp çykdy. Ýanlarynda suwly köne tulum bardy.

Ismailiň ejesi şol tulumdan suw içýärdi, şol sebäpli onuň süýdi çagasyna ýetýärdi. Olar Mekgä gelip, olary bir agajyň aşagynda goýdy. Soňra Ibrahim maşgalasynyň ýanyna yzyna gitdi. Ismailiň ejesi onuň yzyndan, olar Keda geçelgesine ýetýänçä, gitdi.

Ol onuň yzyndan: — Eý Ibrahim, bizi kimiň ýanynda goýup gidýärsiň? — diýip seslendi. Ibrahim: — Beýik we Gudratly Allahyň ýanynda — diýdi. Ol: — Allahdan razy — diýdi-de, yzyna dolandy. Ol tulumdan suw içýärdi, süýdi hem çagasyna ýetýärdi.

Suw gutaranda, ol: — Belki, birini görerin diýip gözläp gaýdaýyn — diýdi. Ol çykyp, Safa depesine çykdy. Seretdi, birini görüp-görmejekdigini gözledi, emma hiç kimi görmedi. Jülgä ýetende, Merwe çenli ylgady. Şeýdip, birnäçe aýlaw etdi.

Soňra: — Çaga näme boldyka, bir görüp gaýdaýyn — diýdi. Ol yzyna gaýdyp seredende, çaganyň şol bir ýagdaýdadygyny, ölüm halyndaky ýaly iňňildäp ýatandygyny gördi. Ýüregi muňa dözmedi. Ol: — Belki, birini görerin diýip ýene gözläp gaýdaýyn — diýdi.

Ol Safa depesine çykyp, seretdi, ýöne hiç kimi görmedi. Ýedi gezek aýlawyny tamamlaýança, şeýle etdi. Soňra: — Çaga näme boldyka, bir görüp gaýdaýyn — diýdi. Ol ses eşitdi-de: — Eger ýagşylygyň bar bolsa, kömek et! — diýdi.

Ine, Jebraýyl (oňa salam bolsun) geldi. Ol dabany bilen şeýle etdi, dabanyny ýere basdy. Suw atylyp çykdy. Ismailiň ejesi aljyrap, ýeri gazyp başlady». Abu al-Kasim (Allahyň oňa salaty we salamy bolsun): «Eger ol ony goýberen bolsa, suw üstde açyk akardy» diýdi.

«Ol suwdan içýärdi, süýdi hem çagasyna ýetýärdi. Jürhümden bir topar adam jülgäniň içinden geçip barýarka, bir guşa gözi düşdi. Olar muny geň görüp: — Guş diňe suwuň üstünde bolmaly — diýdiler. Olar habarçy iberdiler. Habarçy suwy görüp, gelip olara habar berdi.

Olar Ismailiň ejesiniň ýanyna gelip: — Eý Ismailiň ejesi, seniň bilen bile galyp, şu ýerde ýaşamagymyza rugsat berýäňmi? — diýdiler. Ol rugsat berdi. Oglan ulaldy we şol taýpadan bir aýala öýlendi. Soňra Ibrahim: “Öz ýagdaýymy görmäge gitsem” diýip pikir etdi.

Ol maşgalasyna: “Öz ýagdaýymy görmäge gidýärin” diýdi. Gelip salam berdi we: — Ismail nirede? — diýip sorady. Aýaly: — Aw awlamaga gitdi — diýdi. Ibrahim: — Ol gelende, öýüň bosagasyny üýtgetmegini aýt — diýdi. Ismail gelende, aýaly oňa habar berdi.

Ol: — Sen şol adamsyň. Maşgalaňyň ýanyna git — diýdi. Soňra Ibrahim ýene-de: “Öz ýagdaýymy görmäge gitsem” diýip pikir etdi. Maşgalasyna şeýle diýdi-de, geldi we: — Ismail nirede? — diýip sorady. Aýaly: — Aw awlamaga gitdi — diýdi.

Soňra: — Oturyp, iýip-içmeýärsiňmi? — diýdi. Ibrahim: — Naharyňyz näme, içgiňiz näme? — diýip sorady. Aýaly: — Naharymyz et, içgimiz suw — diýdi. Ibrahim: — Allahym, olaryň naharyna we içgisine bereket ber — diýdi. Abu al-Kasim (Allahyň oňa salaty we salamy bolsun): «Bu, Ibrahimiň dogasynyň berekedidir» diýdi.

Soňra Ibrahim ýene-de: “Öz ýagdaýymy görmäge gitsem” diýip pikir etdi. Ol gelip, Ismaili Zemzemiň aňyrsynda, peýkamyny bejerip oturan ýerinde tapdy. Ibrahim: — Eý Ismail, Beýik we Gudratly Rabbiň maňa Onuň üçin bir öý gurmagy buýurdy — diýdi. Ismail: — Rabbiňe boýun bol — diýdi.

Ibrahim: — Ol maňa bu işde kömek etmegiňi hem buýurdy — diýdi. Ismail: — Onda kömek ederin — diýdi ýa-da şoňa meňzeş söz aýtdy. Ibrahim gurup başlady, Ismail oňa daş uzadýardy. Ikisi şeýle diýýärdiler: «Rabbimiz! Bizden kabul et.

Şübhesiz, Sen eşidijisiň, bilijisiň». Gurluşyk beýgelip, gojanyň daş götermäge güýji ýetmän başlaýança, olar gurmagy dowam etdirdiler. Ol Makamyň daşy üstüne çykdy. Ismail oňa daş uzadýardy, ikisi bolsa: «Rabbimiz! Bizden kabul et.

Şübhesiz, Sen eşidijisiň, bilijisiň» diýýärdiler». Buhary bu hadysy «Pygamberler» kitabynda şu iki ýoldan rowaýat edipdir. Geň ýeri, hafyz Ebu Abdullah al-Hakim ony öz «Al-Mustadrak» kitabynda Ebu al-Abbas al-Asamdan, ol Muhammet ibn Sinan al-Kazzazdan, ol Ebu Ali Ubeýdullah ibn Abdulmajid al-Hanafiýden, ol hem Ibrahim ibn Nafiden rowaýat edipdir. Al-Hakim: «Iki Sahihiň şertlerine laýyk sahih hadys, ýöne olar ony çykarmandyrlar» diýipdir.

Ol şeýle diýdi. Emma görşüň ýaly, Buhary ony Ibrahim ibn Nafiden rowaýat edipdir, ýöne hadys gysgaldylan ýaly; onda gurbanlyk etmek barada agzalmaýar. Sahihde goçuň iki şahynyň Käbede asylyp durandygy aýdylýar. Şeýle hem Ibrahim (oňa salam bolsun) Mekgedäki maşgalasyny görmäge Buraqyň üstünde tiz gelip, soňra mukaddes ülkedäki maşgalasynyň ýanyna dolanýardy diýlen habar bar.

Allah has gowy bilýär. Allah has gowy bilýär, bu hadysda Ibn Abbasyň Pygamberden (Allahyň oňa salaty we salamy bolsun) aýdyň beýan eden käbir sözleri merfu’dyr. Bu waka barada möminleriň emiri Ali ibn Ebi Talibden käbir zatlary muňa ters gelýän rowaýat edilýär. Ibn Jeriir şeýle diýdi: «Muhammet ibn Beşşar we Muhammet ibn Musenna bize gürrüň berdiler.

Ikisi aýtdy: Muemmil bize gürrüň berdi; Sufýan bize, ol Ebu Ishakdan, ol Harisa ibn Mudriba, ol hem Ali ibn Ebi Talibden rowaýat etdi. Ali aýtdy: “Ibrahim öý gurmagy buýrulanda, onuň bilen Ismail we Hajer hem çykdy. Mekgä geleninde, öýüň ýerinde başynyň şekiline meňzeş bir zat bolan buludy gördi. Ol buluda ýüzlenip, onuň bilen gepleşdi.

Oňa: ‘Eý Ibrahim, kölegämiň çäginde — ýa-da meniň görkezýän möçberimde — gur, artyk hem, kem hem etme’ diýildi. Ol guran badyna ýola düşüp, Ismail bilen Hajeri galdyrdy. Hajer: ‘Eý Ibrahim, bizi kimiň ýanynda goýýarsyň?’ diýdi.

Ibrahim: ‘Allahyň ýanynda’ diýdi. Hajer: ‘Onda git, Ol bizi ýitirmez’ diýdi. Ismail gaty suwsady. Hajer Safa depesine çykyp, seretdi, hiç zat görmedi. Soňra Merwe geldi, ol ýerde-de hiç zat görmedi. Soňra Safa gaýdyp gelip seretdi, hiç zat görmedi.

Merwe çenli gidip, ol ýerde-de hiç zat görmedi. Muny ýedi gezek gaýtalady. Ol: — Eý Ismail, gözümiň görmeýän ýerinde öl — diýdi. Oglunyň suwsuzlykdan aýagy bilen ýeri gazýandygyny görüp, onuň ýanyna geldi. Jebraýyl oňa seslenip: — Sen kim? — diýdi.

Hajer: — Men Ibrahimyň çagalarynyň ejesi Hajer — diýdi. Jebraýyl: — Sizi kimiň ýanynda goýdy? — diýdi. Hajer: — Allahyň ýanynda — diýdi. Jebraýyl: — Ol sizi ýeterlik bolan Biriniň ýanynda goýdy — diýdi. Oglanjyk barmagy bilen ýeri gazdy, Zemzem çykdy.

Hajer suwy saklamaga çalyşdy. Jebraýyl: — Ony goýber, ol ýeterlik bolar — diýdi”». Bu wakanyň beýan edilişinde Ibrahim öýi olaryň ýanyndan gitmezinden öň guran ýaly görkezilýär. Eger bu rowaýat dogry saklanyp galan bolsa, ilki bilen onuň üçin daşdan bir germew ýa-da haýat edilen bolmagy mümkin; ýöne ol öýüň depesine çenli gurulmady.

Ismail ulalanda, ikisi ony bilelikde gurdular. Beýik Allah şeýle diýýär. Soňra Ibn Jeriir şeýle diýdi: «Hennad ibn as-Sari bize habar berdi; Ebu al-Ahwas bize, ol Semmakdan, ol Halid ibn Arararadan rowaýat etdi. Bir adam Aliniň (Allah ondan razy bolsun) ýanyna gelip: — Öý barada habar beräý, ol ýerde ýerde gurlan ilkinji öými? — diýip sorady.

Ali: — Ýok, ýöne onda bereket goýlan ilkinji öýdür. Ol ýerde Makamy Ibrahim, oňa giren amanlykda bolýar. Isleseň, onuň nähili gurlandygyny saňa gürrüň bereýin: Allah Ibrahime ýerdäki bir öýi gurmagy wahyý etdi. Ibrahim muňa güýji ýetmeýän ýaly alada galdy.

Şonda Allah «sakina» iberdi. Ol iki başly, güýçli ýel bolup, bir başy beýlekisini yzyna düşürdi. Ahyrynda Mekgä ýetip, öýüň ýeriniň üstüne edil galkanyň togalanyşy ýaly bolup düşdi. Allah Ibrahime öýi «sakina» duran ýerde gurmagy buýurdy.

Ibrahim gurdy, ýöne bir daş ýetmedi. Oglan bir zat gözlemäge gitdi. Ibrahim: “Maňa buýruşym ýaly bir daş tapyp getir” diýdi. Oglan daş gözlemäge gitdi. Ol daş getirip gelende, gara daşyň eýýäm öz ýerinde goýlandygyny gördi.

Ol: “Eý kakam, bu daşy saňa kim getirdi?” diýip sorady. Ibrahim: “Gurluşygyňa bil baglamayan biri getirdi. Jebraýyl (oňa salam bolsun) ony asmandan getirdi” diýdi. Şondan soň olar gurluşygy tamamlandy». Ibn Ebi Hatim şeýle diýdi: «Khamd ibn Abdullah ibn Ýezid al-Mukri bize gürrüň berdi; Sufýan bize, ol Bişr ibn Asymdan, ol Said ibn Musayyebden, ol hem Ka’b al-Ahbar’dan rowaýat etdi.

Ka’b aýtdy: “Allah ýer ýüzüni ýaratmazdan kyrk ýyl öň öý suwuň üstünde ýüzýän köpük ýaly bir zatdy. Ýer şol ýerden ýaýrady.” Said aýtdy: “Ali ibn Ebi Talib hem bize: Ibrahim Armeniýadan geldi; onuň bilen öýüň ýerini görkezýän ‘sakina’ bardy. Ol möýüň öý gurşy ýaly, öýüň ýerinde ýerleşdi.

Ol daşlaryň üstüni açdy. Ol daşlaryň ýekejesini diňe otuz adam galdyryp bilýärdi” diýdi». Men: «Eý Ebu Muhammet, Allah: “Ibrahim öýüň düýbüni galdyranda” diýýär ahyryn» diýdim. Ol: «Bu soň bolupdy» diýdi. Suddiy şeýle diýdi: «Beýik we Gudratly Allah Ibrahime hem Ismaile: “Öýümi haja gelýänler, onda ybadat üçin galýanlar we ruku-sujud edýänler üçin arassalaň” diýip buýurdy.

Ibrahim (oňa salam bolsun) Mekgä geldi. Ol hem Ismail hem paltalaryny alyp, öýüň nirededigini bilmän galdylar. Şonda Allah “Rih al-Hajuj” diýilýän, iki ganatly, ýylana meňzeş başly ýel iberdi. Ýel Kábäniň töweregindäki zatlary süpürip, ilkinji öýüň binýadyny açdy.

Olar palta bilen onuň yzyna düşüp, binýady goýýançalar gazdylar. Beýik Allahyň şu aýaty hem şony aýdýar: «Ibrahim öýüň düýbüni galdyranda». «Ibrahim üçin öýüň ýerini taýýarlan wagtymyz» (Hajj, 26). Olar düýbüni galdyryp, burçuň ýerine ýetenlerinde, Ibrahim Ismaile: — Eý oglum, şu ýere goýmak üçin maňa gowy daş gözle — diýdi.

Ismail: — Eý kakam, ýadadym, güýjüm galmady — diýdi. Ibrahim: — Men ony özüm ederin — diýdi. Oglan daş gözlemäge gitdi. Bir daş getirende, Ibrahim ony halamady-da: — Mundan has gowy daş getir — diýdi. Ismail başga daş gözlemäge gitdi.

Jebraýyl gara daşy Hindistandan getirdi. Ol ilki akdy, ak ýakutdy, suw ösümliginiň güli ýaly ap-akdy. Adam ony jennetden getiren bolup, adamlaryň günäleri sebäpli garaýypdy. Ismail daş getirip gelende, gara daşyň burçda durandygyny gördi.

Ol: — Eý kakam, bu daşy saňa kim getirdi? — diýdi. Ibrahim: — Senden has işjeň biri getirdi — diýdi. Olar öýi gurup, Ibrahimyň Rabbi tarapyndan synag edilende aýdan sözlerini gaýtalaýardylar. Ol şeýle diýdi: «Rabbimiz! Bizden kabul et.

Şübhesiz, Sen eşidijisiň, bilijisiň»». Bu beýan edilişde öýüň düýpleriniň Ibrahimdan öň gurlandygy görkezilýär. Diňe Ibrahim olary görkezilen ýere tapyp, şol ýerde ýerleşdiripdir. Käbir alymlar hem şu pikirdedirler. Ymam Abdurrezzak şeýle diýdi: «Magmer bize Eýýubdan, ol Said ibn Jubeýrdan, ol hem Ibn Abbasdan habar berdi.

Ibn Abbas “Ibrahim öýüň düýbüni galdyranda” aýaty barada: “Öňden gurlan öýüň düýpleri” diýdi». Abdurrezzak ýene şeýle diýdi: «Hişam ibn Hassan bize, Atynyň giýewsi Sewwar arkaly Aty ibn Ebi Rabahtan habar berdi. Ol aýtdy: “Allah Adamy jennetden düşürende, onuň aýaklary ýerde, başy asmanda bolupdyr. Ol asmandakylaryň sözlerini we dogalaryny eşidýär, olar bilen ünsüni paýlaşýardy.

Perişdeler ondan heder edip, dogalarynda we namazlarynda Allahdan arz etdiler. Allah ony ýere düşürdi. Ol öň eşiden zatlaryny eşitmän galanda, ýalňyzlyk çekip, dogasynda we namazynda Allahdan muny arz etdi. Şonda ol Mekgä tarap ýollandy.

Onuň aýak basan ýerleri obalara, ädimleriniň arasyndaky ýerler bolsa çöllere öwrüldi. Ahyrynda Mekgä ýetdi. Allah jennet ýakutlaryndan bir ýakudy indirip, ony şu wagt öýüň duran ýerine goýdy. Adam oňa töwereginden aýlanyp durdy.

Allah tupan iberende, şol ýakut ýokary galdyryldy. Ahyrynda Allah Ibrahimi (oňa salam bolsun) iberdi, ol öýi gurdy. Beýik Allahyň: ‘Ibrahim üçin öýüň ýerini taýýarlan wagtymyz’ diýen sözi şondur”». Abdurrezzak şeýle diýdi: «Ibn Jureýj bize Atydan habar berdi.

Aty aýtdy: Adam: “Perişdeleriň seslerini eşitmeýärin!” diýdi. Oňa: “Günäň sebäpli. Ýere düş-de, Meniň üçin bir öý gur. Soňra onuň daşyndan aýlan, edil perişdeleriň asmandaky Öýümiň daşyndan aýlanyşy ýaly” diýildi. Adam ony bäş dagdan gurupdyr diýýärler: Hira, Tur Zeta, Tur Sinaý, Lubnan dagy we Judy.

Öýüň etegi Hira dagyndan bolupdyr. Bu Adamyň guran binasydy; soňra Ibrahim (oňa salam bolsun) ony gaýtadan gurdy. Bu rowaýat Atyna çenli sahihdir, ýöne onuň käbir ýerlerinde inkär edilýän zatlar bar. Allah has gowy bilýär».

Abdurrezzak ýene şeýle diýdi: «Magmer bize Katadadan habar berdi. Katada aýtdy: Allah Adama ýere düşürilende, öýi hem onuň bilen bilelikde goýdy. Adam Hindistanyň ýerlerine düşdi. Başy asmanda, aýaklary ýerde bolupdy, şonuň üçin perişdeler ondan heder edýärdiler.

Ol altmyş tirse çenli kiçeldildi. Perişdeleriň seslerini we tesbihlerini eşitmän galany üçin gam çekdi. Beýik we Gudratly Allahdan şikaýat etdi. Allah: “Eý Adam, saňa töwereginden aýlanar ýaly, edil Arşymyzyň daşyndan aýlanylyşy ýaly, ýanynda namaz okar ýaly, edil Arşymyň ýanynda namaz okalyşy ýaly, bir öý indirdim” diýdi.

Adam oňa tarap gitdi, ädimleriniň arasy uzaldy, olaryň arasynda çöl galdy. Şol çöl şondan soň hem galypdyr. Adam öýe gelip, onuň daşyndan aýlandy. Ondan soňra pygamberler hem aýlandylar». Ibn Jeriir şeýle diýdi: «Ibn Humeýd bize gürrüň berdi; Ýakub al-Kummi bize, ol Hafs ibn Humeýdden, ol Ikrimeden, ol hem Ibn Abbasdan rowaýat etdi.

Ibn Abbas aýtdy: “Allah dünýäni ýaratmazdan iki müň ýyl öň öýi suwuň üstünde dört sütüne oturtdy. Soňra ýer öýüň aşagyndan ýaýrady”». Muhammet ibn Ishak şeýle diýdi: «Ibn Ebi Nejih maňa Müjahidden we beýleki ylym eýelerinden gürrüň berdi: Allah Ibrahim üçin öýüň ýerini taýýarlap berende, Ibrahim onuň ýanyna Şamdan çykdy. Ol Ismaili we onuň ejesi Hajeri hem alyp gitdi.

Ismail emýän kiçijik çagady. Maňa gürrüň berlişine görä, olar Buraqa mündüler. Jebraýyl onuň bilen bolup, öýüň ýerini we Haram çäkleriniň alamatlaryny görkezýärdi. Jebraýyl ýolda onuň bilen gidýärdi. Ibrahim her obanyň ýanyndan geçende: — Eý Jebraýyl, maňa şu ýere gelmek buýruldymy? — diýip soraýardy.

Jebraýyl: — Ýoluňy dowam et — diýýärdi. Olar Mekgä ýetdiler. Şol wagt ol ýerde salm we samur agaçlarynyň jeňňellikleri, Mekgäniň daşynda bolsa “Amalik” diýilýän adamlar bardy. Öý şol wagt gyzyl toprakdan bolan depä meňzeýärdi.

Ibrahim Jebraýyldan: — Olary şu ýerde goýmak maňa buýruldymy? — diýip sorady. Jebraýyl: — Hawa — diýdi. Ibrahim olary daşyň ýerine alyp baryp, şol ýerde goýdy we Ismailiň ejesi Hajere ol ýerde telär gurmagy buýurdy. Ibrahim şeýle diýdi: “Rabbimiz!

Men neslimden käbirini ekin bitmeýän jülgede, mukaddes öýüň ýanynda ýerleşdirdim” diýen aýatyň ahyryna çenli: “Belki, olar şükür ederler”». Abdurrezzak şeýle diýdi: «Hişam ibn Hassan bize, ol Humeyd arkaly Müjahidden habar berdi. Mujahid aýtdy: “Allah hiç bir zady ýaratmazdan iki müň ýyl öň bu öýüň ýerini ýaratdy. Onuň sütünleri ýedinji ýerdedir”.

Leýs ibn Ebi Suleým hem Müjahidden şeýle diýdi: “Düýpleri ýedinji ýerdedir”». Ibn Ebi Hatim şeýle diýdi: «Kakam bize gürrüň berdi; Amr ibn Rafi bize habar berdi; Abdulwahhab ibn Muawiýa bize, ol Abdulmumin ibn Halidden, ol hem Albaa ibn Ahmerden habar berdi. Zu al-Karneýn Mekgä gelip, Ibrahim bilen Ismailiň bäş dagdan öýüň düýbüni gurýandyklaryny gördi. Ol: — Meniň ýerimde näme işiňiz bar? — diýdi.

Olar: — Biz tabşyryk alan iki gul. Bu Kábäni gurmak bize buýruldy — diýdiler. Zu al-Karneýn: — Diýýäniňize subutnama getiriň — diýdi. Şonda bäş goç gelip: — Biz Ibrahim bilen Ismailiň tabşyryk alan iki gulduklaryna, bu Kábäni gurmagyň olara buýrulandygyny şaýatlyk edýäris — diýdiler.

Zu al-Karneýn: — Men razy we boýun boldum — diýdi-de, ýola düşdi». Azraki «Mekgäniň taryhy» atly kitabynda Zu al-Karneýniň Ibrahim (oňa salam bolsun) bilen öýüň daşyndan aýlanandygyny ýatlaýar. Bu, onuň döwrüniň öňräk bolandygyny görkezýär. Allah has gowy bilýär.

Buhary (Allah oňa rehim etsin) şeýle diýdi: Allahyň şu aýaty: «Ibrahim öýüň düýbüni galdyranda, Ismail hem» diýen aýaty barada: «Düýpler — onuň binýadydyr; onuň ýekeligi “düýp” diýilýär. “Garry aýallar” diýen sözüň ýekeligi “garry aýal”».

Soňra Buhary şeýle diýdi: «Ismail maňa Malikden, ol Ibn Şihabdan, ol Salim ibn Abdullahtan, ol hem Abdullah ibn Muhammet ibn Ebi Bekir arkaly Abdullah ibn Omar’a, ol hem Pygamberiň (Allahyň oňa salaty we salamy bolsun) aýaly Aişeden habar berdi: Allahyň Resuly (Allahyň oňa salaty we salamy bolsun): “Eý Aişe, kowmuň öýi guranlarynda, Ibrahimyň düýpleriniň üstünde gurmagy ýeterlik görmediklerini bilýärsiňmi?” diýdi. Men: — Eý Allahyň Resuly, ony Ibrahimyň düýpleriniň üstünde gaýtadan gurmaýarsyňmy? — diýdim. Ol: — Kowmuň ýaňy-ýakynda kapyrlykdan çykan bolmasa, hökman şeýderdim — diýdi».

Abdullah ibn Omar aýtdy: «Eger Aişe muny Allahyň Resulyndan eşiden bolsa, men Allahyň Resulynyň Daşyň ýanyndaky iki burça elini degirmegini terk etmeginiň sebäbi, öýüň Ibrahimyň düýpleri üstünde doly gurulmandygy diýip hasaplaýaryn». Buhary muny «Hajj» kitabynda al-Kanabiniň, «Pygamberleriň hadyslary» kitabynda Abdullah ibn Ýusufuň üsti bilen rowaýat edipdir. Muslim ony Ýahýa ibn Ýahýanyň we Ibn Wehbiň ýolundan; Nesai bolsa Abdurrahman ibn al-Kasymyň ýolundan, olaryň hemmesi Malikden rowaýat edipdirler. Muslim muny Nafi arkaly hem rowaýat edipdir.

Nafi şeýle diýdi: «Men Abdullah ibn Ebi Bekir ibn Ebi Kuhafanyň Abdullah ibn Omara Aişeden, ol hem Pygamberden (Allahyň oňa salaty we salamy bolsun) rowaýat edip şeýle diýendigini eşitdim: “Eger kowmuň nadanlyk ýa-da kapyrlyk döwrüne ýaňy-ýakynda degişli bolmadyk bolsa, Kábäniň hazynasyny Allahyň ýolunda harçlardym, gapysyny ýere deňlärdim we Hicriň bir bölegini onuň içine goşardym”». Buhary şeýle diýdi: «Ubeýdullah ibn Musa bize gürrüň berdi; Ysrail bize Ebu Ishakdan, ol Aswad’dan rowaýat etdi. Aswad aýtdy: Ibn Zubeýr maňa: — Aişe saňa köp gizlin gürrüňler edýärdi. Kába barada saňa näme gürrüň berdi? — diýdi.

Men: — Ol maňa Pygamberiň (Allahyň oňa salaty we salamy bolsun) şeýle diýendigini gürrüň berdi: “Eý Aişe, eger kowmuň ýaňy-ýakynda kapyrlykdan çykan bolmadyk bolsa...” — diýdi. Ibn Zubeýr: — Onda Kábäni ýykyp, iki gapy ederdim: biri adamlaryň girmegi, beýlekisi çykmagy üçin — diýdi. Ibn Zubeýr muny amala aşyrdy». Bu hadysy diňe Buhary rowaýat edipdir.

Ol ony öz sahih kitabynyň «Ylym» bölüminde şeýle getirdi. Muslim öz sahihinde şeýle diýdi: «Ýahýa ibn Ýahýa bize habar berdi; Ebu Muawiýa bize, ol Hişam ibn Urwadan, ol kakasyndan, ol hem Aişeden rowaýat etdi. Aişe aýtdy: Allahyň Resuly maňa: “Eger kowmuň kapyrlyk döwrüne ýaňy-ýakynda degişli bolmadyk bolsa, Kábäni ýykyp, Ibrahimyň binýadynyň üstünde gurardym. Kureýş Kábäni guranda, onuň gurluşygyny doly etmedi.

Gapysyna yzky bir bölek goşardym” diýdi». Muslim şeýle hem aýtdy: «Ebu Bekir ibn Ebi Şeýbe we Ebu Kureýb bize gürrüň berdiler. Ikisi aýtdy: Ibn Numeyr bize, ol Hişamdan, şol bir isnad bilen gürrüň berdi». Bu hadysy diňe Muslim rowaýat edipdir.

Ol şeýle diýdi: «Muhammet ibn Hatim maňa gürrüň berdi; Ibn Mehdi maňa gürrüň berdi; Suleým ibn Hýan bize, ol Said — ýagny Ibn Minadan — rowaýat etdi. Said aýtdy: Abdullah ibn Zubeýriň şeýle diýendigini eşitdim: “Meniň daýzam, ýagny Aişe (Allah ondan razy bolsun), maňa gürrüň berdi. Ol aýtdy: Pygamber (Allahyň oňa salaty we salamy bolsun): ‘Eý Aişe, kowmuň ýaňy-ýakynda şirkden çykmadyk bolsa, Kábäni ýykyp, ýere deňlärdim, onuň üçin gündogardan bir, günbatardan bir gapy ederdim, Hicriň içinden alty tirse goşardym. Kureýş Kábäni guranda, ony gysgaldypdyr’ diýdi».

Kureýşiň Ibrahim Halilden (oňa salam bolsun) köp wagt geçenden soň, Pygamberiň (Allahyň oňa salaty we salamy bolsun) pygamberlik berilmezinden bäş ýyl öň Kábäni gurmagy. Pygamber (Allahyň oňa salaty we salamy bolsun) şol gurluşykda daş göterip kömek etdi; onuň şol wagtky ýaşy otuz bäşdi. Allahyň salaty we salamy oňa kyýamat gününe çenli hemişe bolsun. Muhammet ibn Ishak ibn Ýesar «Sira» kitabynda şeýle diýdi: «Allahyň Resuly (Allahyň oňa salaty we salamy bolsun) otuz bäş ýaşyna ýetende, Kureýş Kábäni gurmak üçin ýygnandy.

Olar onuň üstüni ýapmak üçin ozaldan şeýle etmekçi bolup ýörýärdiler, ýöne ony ýykmaga çekinýärdiler. Ol diňe adam boýundan beýik bolmadyk daş üýşmegi görnüşindedi. Olar ony beýgeltmek we üçek bilen ýapmak islediler. Munuň sebäbi, käbir adamlar Kábäniň hazynasyny ogurlapdylar.

Hazyna Kábäniň içindäki guýuda saklanýardy. Hazyna tapylan adam Huzaga degişli Benu Meliha ibn Amryň azat edilen gul-y Duweýkdi. Kureýş onuň elini kesdi. Adamlar ogurlygy edenleriň hazynany Duweýkiň ýanynda goýandyklaryny aýdýarlar.

Deňiz Rimli bir söwdagäriň gämisini Jiddä tarap sürüp çykaryp, gämi harap bolupdyr. Olar onuň agaçlaryny alyp, Kábäniň üçegini ýapmak üçin taýýarladylar. Mekgede olara gerek bolan käbir zatlary taýynlap beren bir müsürli agaç ussasy bardy. Kábäniň guýusyndan her gün oňa sowgat edilen zatlar taşlanýardy.

Şol guýudan bir ýylan çykyp, Kábäniň diwaryna çykyp gün urup ýatýardy. Olar ondan gorkýardylar. Sebäbi biri oňa golaýlaşanda, ol ýygrylýardy, çişýärdi we agzyny açýardy. Bir gün ol öňküsi ýaly Kábäniň diwarynda gün urup ýatyrka, Allah oňa bir guş iberdi.

Guş ony alyp uçup gitdi. Kureýş: — Allahyň biziň isleýän zadymyza razy bolandygyna umyt edýäris. Ýanymyzda ýumşak işçi, agaç bar, Allah hem ýylany bizden aýyrdy — diýdi. Olar Kábäni ýykyp, täzeden gurmak kararyna gelenlerinde, Ebu Weheb ibn Amr ibn Aýiz ibn Abd ibn Imran ibn Mahzum Kábäniň bir daşyny tutdy.

Daş onuň elinden böküp, öňki ýerine dolanyp geldi. Ol: — Eý Kureýş jemagaty, gurluşyga diňe halal gazanan malyňyzy goşuň. Zinadan gazanylan nika tölegi, süýthorçylykdan gelen girdeji ýa-da adamlaryň hakyna hyýanat edilen mal onuň içine giräýmesin — diýdi. Ibn Ishak aýtdy: Adamlar bu sözleri al-Welid ibn al-Mugira ibn Abdulla ibn Omara ibn Mahzuma degişli edýärler.

Soňra Kureýş Kábäniň böleklerini öz arasynda paýlaşdy. Gapy tarapyndaky bölek Benu Abdu Menafa we Zuhra berildi. Gara daş bilen Ýemen burçunyň arasyndaky bölek Benu Mahzum bilen olaryň tarapynda duran Kureýş taýpalaryna berildi. Kábäniň arkasy Benu Jumah we Sahma berildi.

Hicriň diwary Benu Abd ad-Dar ibn Kusaiýa, Benu Asad ibn Abd al-Uzza ibn Kusaiýa we Benu Adi ibn Kab ibn Luýe berildi; bu bölege Hatym diýilýär. Soňra adamlar Kábäni ýykmaga gorkdular we mundan çekindiler. Al-Welid ibn al-Mugira: — Men ony ýykmaga ilki başlaýyn — diýdi. Ol palta alyp, Kábäniň üstüne çykdy-da: — Allahym, heläkçilige uçratma!

Allahym, biz diňe ýagşylygy isleýäris — diýdi. Soňra iki burçuň tarapyndan ýykmaga başlady. Adamlar şol gije garaşdylar we: — Eger oňa bir bela gelse, onuň hiç bir ýerini ýykmarys, ony öňküsi ýaly yzyna getireriz. Eger oňa hiç zat bolmasa, Allah biziň eden işimize razy bolupdyr — diýdiler.

Al-Welid ertesi irden gurluşyga ýene başlady. Adamlar hem onuň bilen bile ýykdylar. Ýykmak işi Ibrahimyň binýadyna ýetende, biri-birine birikdirilen naýza ýaly ýaşyl daşlara duş geldiler. Hadyslary rowaýat edýän adamlaryň biri maňa şeýle gürrüň berdi: Kureýşden Kábäni ýykýan bir adam iki daşyň arasyna demir pürs sokup, daşlaryň birini ýerinden aýyrmak isledi.

Daş gymyldan badyna, tutuş Mekge sandyrap başlady. Şonda olar şol binýatdan aşak düşdüler. Ibn Ishak aýtdy: Soňra Kureýş taýpalary Kábäniň gurluşygy üçin daş ýygnadylar. Her taýpa özbaşdak daş toplady. Soňra olar Kábäni gurup, gurluşyk Gara daşyň goýulmaly ýerine ýetende, bu meselede dawa etdiler.

Her taýpa daşy başgalardan öňürti öz eli bilen ýerine goýmak isledi. Olar jedelleşip, agzalalyk etdiler we söweşe taýýarlanyp başladylar. Benu Abd ad-Dar içi gana doldurylan uly jam getirdi. Olar we Benu Adi ibn Kab ibn Luýe ölüm-ýitime çenli bile boljakdyklaryna kasam etdiler.

Elleri şol jamdaky gana batyrdylar. Şonuň üçin olara “gan ýalaýjylar” diýildi. Kureýş dört ýa-da bäş gije şeýle ýagdaýda galdy. Soňra metjitde ýygnanyp, maslahatlaşdylar we özara adalatly çözgüt gözlediler. Käbir rowaýatçylaryň aýtmagyna görä, şol wagt ähli Kureýşiň iň ýaşulusy bolan Ebu Umeýýe ibn al-Mugira ibn Abdulla ibn Omara ibn Mahzum şeýle diýdi: — Eý Kureýş jemagaty, şu metjidiň gapysyndan ilkinji giren adamyň araňyzdaky düşünişmezligi çözmegine ýol beriň.

Olar muny kabul etdiler. Ilkinji bolup Allahyň Resuly (Allahyň oňa salaty we salamy bolsun) girdi. Ony görenlerinde: — Bu ynamdar adam! Biz razy. Bu Muhammet — diýdiler. Ol olaryň ýanyna gelende, oňa bolup geçen zatlary gürrüň berdiler.

Pygamber (Allahyň oňa salaty we salamy bolsun): — Maňa bir mata getiriň — diýdi. Mata getirdiler. Ol Gara daşy öz eli bilen onuň üstünde goýdy-da: — Her taýpa matanyň bir gyrasyndan tutsun — diýdi. Soňra: — Ähläňiz bilelikde galdyryň — diýdi.

Olar muny etdiler. Daş öz ornuna golaýlanda, Pygamber (Allahyň oňa salaty we salamy bolsun) ony öz eli bilen ýerine goýdy. Soňra onuň üstünde gurluşyk edildi. Wahiý inmezinden öň Kureýş Allahyň Resulyny «al-Amin», ýagny ynamdar diýip atlandyrýardy.

Olar gurluşygy tamamlandan soň, ony isleýişleri ýaly gurdylar. Kábäni gurmaga päsgel beren ýylan barada az-Zubeýr ibn Abdulmuttalib şeýle goşgulary aýtdy: «Gudaýym, gök bürgüdiň aşak inmegine haýran galýaryn, Ol bolsa ýylana tarap topulyp, birdenkä howp saldy. Ol öň pyşyrdap ses çykarardy, Käte bolsa böküp, üstümize hüjüm ederdi. Biz gurluşyk düýbüni goýup başlanymyzda, Ol bize gorky salardy, biz hem gurluşykdan çekinýärdik.

Gorkuly alamat peýda bolanda, Bir bürgüt guşy oňa tarap uçup geldi. Ol guş birdenkä onuň üstüne topuldy, Soňra ony alyp gitdi, biz üçin päsgel galmady. Şonda biz gurluşyga güýçli taýýarlyk bilen başladyk, Binýady we topragy galdyrdyk. Gurluşygyň düýbüni galdyrýan säherimizde, Biziň hiç birimizde-de eşik ýokdy.

Mälik Benu Luýe bu iş bilen şan-şöhrat gazandy, Olaryň asly hiç wagt ýitmez. Şol ýerde Benu Adi bilen Murra-da taýýarlanyp, Olaryň öňünden Kilab hem geldi. Mälik bu iş bilen bize beýiklik berdi, Allahyň ýanynda sogap umyt edilýär». Ibn Ishak aýtdy: «Pygamberiň (Allahyň oňa salaty we salamy bolsun) döwründe Kábäniň beýikligi on sekiz tirsekdi.

Ol Müsür matasy bilen örtülýärdi. Soňra dürli haly-matalar bilen örtüldi. Ilkinji bolup ony ýüpek bilen örtmek buýrugyny Hajjaj ibn Ýusup berdi». Men aýdýaryn: Kába Kureýşiň guran gurluşygynda, Abdullah ibn Zubeýriň emirliginiň ilkinji döwründe, altmyşinji ýyldan soň ýanýança saklanyp galdy.

Bu Ýezid ibn Muawiýanyň soňky häkimiýet döwründe, Şam goşuny Ibn Zubeýri gabaw astyna alanda bolup geçdi. Şondan soň Ibn Zubeýr ony ýere çenli ýykyp, Ibrahimyň binýadynyň üstünde täzeden gurdy, Hicri onuň içine goşdy we ýere ýanaşyk iki gapy — biri gündogara, beýlekisi günbatara bakýan gapy — etdi. Ol munuň şeýle edilmelidigi barada daýzasy, möminleriň enesi Aişeden (Allah ondan razy bolsun) Allahyň Resulynyň (Allahyň oňa salaty we salamy bolsun) sözlerini eşidipdi. Ibn Zubeýri Hajjaj öldürýänçä, Kába şol görnüşde galdy.

Soňra Hajjaj Abdulmalik ibn Merwanyň buýrugy bilen ony öňki ýagdaýyna getirdi. Bu barada Muslim ibn al-Hajjaj öz sahihinde şeýle diýdi: «Hennad ibn as-Sari bize gürrüň berdi; Ibn Ebi Zaida bize, ol Ibn Ebi Suleýmanyň üsti bilen Atydan habar berdi. Aty aýtdy: “Şamlylar Ýezid ibn Muawiýanyň döwründe Kábä hüjüm edip, onuň ýanmagyna sebäp bolan zatlar bolanda, Ibn Zubeýr haj möwsüminde adamlaryň gelmegine garaşdy. Ol adamlary Şamlylara garşy çykmaga höweslendirmek ýa-da olary bir topara jemlemek isleýärdi.

Adamlar hajdan dolanyp gidenden soň, ol: — Eý adamlar, Kába barada näme maslahat berýärsiňiz? Ony ýykyp täzeden gurmalymy ýa-da onuň ýumran ýerlerini abatlamalymy? — diýdi. Ibn Abbas: — Meniň pikirim anyklaşdy. Men onuň ýumran ýerlerini abatlamagy, adamlaryň Yslamy kabul eden öýüni we Yslamy kabul eden daşlary goýmagy maslahat berýärin.

Pygamber (Allahyň oňa salaty we salamy bolsun) hem şol daşlaryň ýanynda pygamberlik aldy — diýdi. Ibn Zubeýr: — Eger olaryň biriniň öýi ýanan bolsa, täzeden gurman razı bolmazdy. Onda Beýik we Gudratly Rabbiň öýi barada näme diýjek? Men üç gün Rabbi bilen istihara ederin, soňra karara gelerin — diýdi.

Üç gün geçenden soň, ony ýykmak kararyna geldi. Adamlar ony ýykmaga çekinip, ilkinji bolup onuň üstüne çykan adama gökden bela gelmeginden gorkdular. Ahyrynda bir adam çykyp, ondan bir daş zyňdy. Adamlar onuň başyna bir zat gelmändigini görüp, yzly-yzyna çykdylar we ony ýer bilen deňleşýänçä ýykdylar.

Ibn Zubeýr sütünler dikdi-de, üstüne perde çekdi. Gurluşyk beýgelýänçä, olary şol ýerde goýdy. Ibn Zubeýr: “Men Aişäniň (Allah ondan razy bolsun): ‘Pygamber (Allahyň oňa salaty we salamy bolsun) aýtdy: “Eger kowmuň kapyrlykdan ýaňy çykan bolmadyk bolsa we meniň onuň gurluşygyny amala aşyrmaga ýeterlik harjym bolmadyk bolsa, Hicriň bäş tirsegini onuň içine goşardym; adamlaryň girmegi üçin bir gapy, çykmagy üçin başga bir gapy ederdim” diýendigini eşitdim” diýdi. Ibn Zubeýr: “Mende harçlamaga ýeterlik zat bar, adamlardan hem gorkamok” diýdi.

Ol Hicriň bäş tirsegini Kábä goşup, adamlaryň görmegi üçin binýady açyp görkezdi we üstüne gurluşyk etdi. Kábäniň beýikligi öň on sekiz tirsekdi. Ol ony uzaldanda, öňki beýikligi az görüp, ýene on tirsek goşdy. Şeýle hem bir girilýän we bir çykylýan iki gapy etdi.

Ibn Zubeýr öldürilenden soň, Hajjaj Abdulmalige hat ýazyp, bolan zatlary habar berdi. Ol Ibn Zubeýriň gurluşygy Mekgäniň adalatly adamlarynyň gören binýadynyň üstünde goýandygyny hem aýtdy. Abdulmalik oňa şeýle ýazdy: ‘Biz Ibn Zubeýriň ýykyp-turmaga degişli işine goşulmaýarys. Ol beýikligine goşan zatlaryny goý.

Emma Hicrden onuň içine goşan bölegini öňki gurluşygyna gaýtar we onuň açan gapysyny ýap’». Hajjaj ony ýykyp, öňki gurluşygyna getirdi. Nesai muny öz Sunan kitabynda Hennaddan, ol Ýahýa ibn Ebi Zaidanyň üsti bilen, ol Abdulmalik ibn Ebi Suleýmanyň üsti bilen, ol Atydan, ol Ibn Zubeýrden, ol Aişeden marfu’ görnüşindäki bölegini rowaýat etdi. Ol wakanyň galan bölegini ýatlamady.

Abdullah ibn Zubeýriň (Allah ondan razy bolsun) eden işiniň bolşy ýaly galmagy sünnetdi, sebäbi Allahyň Resuly (Allahyň oňa salaty we salamy bolsun) muny arzuw edipdi. Ýöne adamlaryň käbiriniň ýüregi ony kabul etmez öýdüp gorkdy; sebäbi olar Yslamy ýaňy kabul edipdiler we kapyrlyk döwrüne ýakyndylar. Emma Abdulmalik bu sünneti bilmeýärdi. Aişäniň muny Allahyň Resulyndan (Allahyň oňa salaty we salamy bolsun) rowaýat edendigi oňa anyk bolanda, ol: “Biz ony şol goýlan ýagdaýynda goýsak gowy bolardy” diýdi.

Muslim şeýle diýdi: «Muhammet ibn Hatim maňa gürrüň berdi; Muhammet ibn Bekir bize, ol Ibn Jureýjden habar berdi. Men Abdullah ibn Ubeýd ibn Umeýriň we al-Welid ibn Atanyň Haris ibn Abdullah ibn Ebi Rabiýa barada gürrüň berýändiklerini eşitdim. Abdullah ibn Ubeýd aýtdy: Haris ibn Abdullah ibn Ebi Rabiýa Abdulmalik ibn Merwanyň halyflyk döwründe onuň ýanyna wekil bolup geldi. Abdulmalik: — Ebu Hubeyb, ýagny Ibn Zubeýr, Aişeden eşidendigini öňe süren sözüni hakykatdan hem eşiden däldir öýdýärin — diýdi.

Haris: — Ýok, men muny Aişeden eşitdim — diýdi. Abdulmalik: — Onuň näme diýendigini eşitdiň? — diýip sorady. Haris: — Ol: “Allahyň Resuly (Allahyň oňa salaty we salamy bolsun): ‘Kowmuň öýüň gurluşygyny gysgaldypdyr. Eger olar heniz şirkden täze çykan bolmadyk bolsalar, goýup giden ýerlerini gaýtadan goşardym.

Eger meniň yzymdan kowmuň ony täzeden gurmagy ýüregine düwse, goýup giden ýerlerini saňa görkezeýin’ diýdi” diýdi. Soňra ol oňa ýedi tirse golaý bir bölegi görkezdi» diýdi. Bu Abdullah ibn Ubeýdiň hadysydyr. Al-Welid ibn Ata oňa şeýle goşdy: «Pygamber (Allahyň oňa salaty we salamy bolsun): “Oňa ýere düşýän iki gapy — biri gündogar, biri günbatar tarapda — ederdim.

Kowmuň onuň gapysyny näme üçin beýgeltendigini bilýärsiňmi?” diýdi. Aişe: — Ýok — diýdi. Ol: — Muny özlerini beýgeltmek üçin etdiler, ýagny özleriniň islemeýän adamlarynyň öýe girmezligi üçin. Bir adam öýe girmek islese, ony basgançakdan ýokary çykýança goýberýärdiler.

Ol girjek bolup barýarka, itip ýere ýykýardylar — diýdi». Abdulmalik Harise: — Aişäniň muny aýdanyny öz gulagyň bilen eşitdiňmi? — diýdi. Haris: — Hawa — diýdi. Abdulmalik taýagy bilen ýere biraz çyzdy-da: — Ony ýykyp bolansoň, öňki ýagdaýynda goýanymyz gowy bolardy — diýdi».

Muslim şeýle hem aýtdy: «Muhammet ibn Amr ibn Jebele bize gürrüň berdi; Ebu Asym bize, ol şol bir isnad bilen Ibn Jureýjden rowaýat etdi. Şeýle hem Abd ibn Humeýd bize gürrüň berdi; Abdurrezzak bize habar berdi. Bularyň ikisi-de Ibn Jureýjiň şol bir isnady bilen, Ibn Bekiriň hadysyna meňzeş hadysy rowaýat etdiler». Muslim şeýle diýdi: «Muhammet ibn Hatim maňa gürrüň berdi; Abdullah ibn Bekir as-Sahmi bize, ol Hatim ibn Ebi Sagiradan, ol Ebu Kuzadan habar berdi.

Ebu Kuza aýtdy: Abdulmalik ibn Merwan öýüň daşyndan aýlanyp ýörkä: — Allah Ibn Zubeýri heläk etsin! Ol möminleriň enesi barada ýalan sözläp, “Men Aişäniň: ‘Allahyň Resuly (Allahyň oňa salaty we salamy bolsun): “Eý Aişe, kowmuň kapyrlykdan ýaňy çykan bolmadyk bolsa, Hicriň bir bölegini goşmak üçin öýi ýykardym. Kowmuň gurluşygy gysgaldypdyr” diýendigini eşitdim’ diýip aýdýar” — diýdi. Şonda Haris ibn Abdullah ibn Ebi Rabiýa: — Eý möminleriň emiri, beýle diýme.

Men möminleriň enesiniň şu hadysy gürrüň berendigini eşitdim — diýdi. Abdulmalik: — Men ony ýykmazyndan öň eşiden bolsadym, Ibn Zubeýriň guran ýagdaýynda goýardym — diýdi». Bu hadys möminleriň enesi Aişä çenli gelip ýeten, şübhesiz hadyslaryň biridir. Sebäbi ol Aişeden birnäçe sahih ýollar bilen rowaýat edilipdir: Aswad ibn Ýezid, Haris ibn Abdullah ibn Ebi Rabiýa, Abdullah ibn Zubeýr, Abdullah ibn Muhammet ibn Ebi Bekir as-Siddik we Urwa ibn Zubeýr arkaly.

Bu, Ibn Zubeýriň eden işiniň dogry bolandygyny görkezýär. Eger ol şeýle goýlan bolsa, gowy bolardy. Emma ýagdaý şu görnüşe gaýdyp gelenden soň, käbir alymlar ony öňküsi ýaly goýlan görnüşinden üýtgetmegi makruh gördüler. Möminleriň emiri Harun ar-Raşidiň — ýa-da onuň kakasy al-Mähdiniň — Ymama Malikden Kábäni ýykyp, ony Ibn Zubeýriň guran görnüşine getirmek barada sorandygy gürrüň berilýär.

Malik oňa: — Eý möminleriň emiri, Allahyň Kábäni hökümdarlaryň oýnawajyna öwürme. Olaryň her biri ony ýykmak islese, ýykyp ýörmesin — diýdi. Şonda ar-Raşid muny etmedi. Bu habary Kadi Iýad bilen Nawawiý getiripdirler. Allah has gowy bilýär, ol ahyrzamana çenli şeýle durmagyny dowam etdirer.

Soňra ony Habşystanly «kiçi aýakly» adam ýykýar. Bu barada Sahihleriň ikisinde Ebu Hureýreden sahih görnüşde rowaýat edilýär. Ebu Hureýre aýtdy: Allahyň Resuly (Allahyň oňa salaty we salamy bolsun): «Kábäni Habşystanly kiçi aýakly adam ýakar» diýdi. Ikisi-de muny rowaýat edipdir.

Abdullah ibn Abbasdan (Allah ikisinden razy bolsun), ol hem Pygamberden (Allahyň oňa salaty we salamy bolsun) şeýle rowaýat edýär: «Men ony gara, aýaklary egri adamyň daşy-daşyna söküp ýykýandygyny göz öňüme getirýän». Muny Buhary rowaýat edipdir. Ymam Ahmet ibn Hanbel öz Musnad kitabynda şeýle diýdi: «Ahmet ibn Abdulmalik al-Harrani bize gürrüň berdi; Muhammet ibn Seleme bize, ol Ibn Ishakdan, ol Ibn Ebi Nejihden, ol Müjahidden, ol hem Abdullah ibn Amr ibn al-Asdan (Allah ikisinden razy bolsun) rowaýat etdi.

Abdullah aýtdy: Allahyň Resulynyň (Allahyň oňa salaty we salamy bolsun): “Habşystanly kiçi aýakly adam Kábäni ýakar, onuň bezeglerini alar we örtügini sypyryp taşlar. Men ony saçynyň öň tarapy düşen, aýaklary egri bir adam hökmünde, pilini we paltasyny Kábäniň üstüne urup durany ýaly görýärin” diýendigini eşitdim». «Aýaklarynyň egri bolmagy» — aýak bilen injik süňküniň arasynda gyşarma bolmagydyr. Allah has gowy bilýär, bu waka Ýajuj-Mejüj çykanlaryndan soň bolup geçer.

Sebäbi Sahih Buharyda Ebu Said al-Hudriden (Allah ondan razy bolsun) şeýle rowaýat edilýär: Allahyň Resuly (Allahyň oňa salaty we salamy bolsun): «Ýajuj-Mejüj çykanlaryndan soň hem öýe haj we umra ediler» diýdi. (Möminun, 60; Ibrahim, 37. Abdurrezzakdan uzyn görnüşde Abd ibn Humeýd hem rowaýat edipdir.) Beýik Allahyň şu aýatynda Ibrahim bilen Ismailiň (olaryň ikisine-de salam bolsun) dogasy beýan edilýär: «Rabbimiz!

Bizi Özüňe boýun egýän musulmanlardan et, neslimizden hem Özüňe boýun egýän musulman ymmaty döret. Bize ybadat ediş ýollarymyzy görkez we towbamyzy kabul et. Şübhesiz, Sen towbany köp kabul edijisiň, Rehim-şepagatlysyň». Ibn Jeriir şeýle diýdi: «Olar muny: “Bizi buýrugyňa tabyn, ybadatyňa boýun egýän, tabynlykda Saňa hiç kimi şärik goşmaýan we ybadatda Senden başga hiç kime ybadat etmeýän musulmanlardan et” diýen manyda aýdýarlar».

Ibn Ebi Hatim şeýle diýdi: «Kakam bize gürrüň berdi; Ismail ibn Rija ibn Hýan al-Hisni al-Kureýşi bize gürrüň berdi; Ma’kal ibn Ubeýdullah bize, ol Abdulkerimden rowaýat etdi. Abdulkerim: “Bizi Özüňe boýun egýän musulmanlardan et” diýen aýat barada: “Saňa ýürekden yhlas edýänlerden et” diýdi. “Neslimizden hem Özüňe boýun egýän musulman ymmaty döret” diýen aýat barada bolsa: “Yhlas edýän ymmat” diýdi». Ol ýene şeýle diýdi: «Ali ibn al-Huseýn bize gürrüň berdi; al-Mukaddimi bize, ol Said ibn Amirden, ol hem Salam ibn Ebi Mutiden bu aýat barada habar berdi.

Ol: “Bizi musulmanlardan et” diýen söz barada: “Olar eýýäm musulmandylar, ýöne durnukly bolmagy dilediler” diýdi». Ikrime: «“Rabbimiz! Bizi Özüňe boýun egýän musulmanlardan et” diýdi. Allah: “Eýýäm şeýle etdim” diýdi. “Neslimizden hem Özüňe boýun egýän musulman ymmaty döret” diýdiler.

Allah: “Eýýäm şeýle etdim” diýdi» diýipdir. Suddiy: «“Neslimizden hem Özüňe boýun egýän musulman ymmaty döret” — ýagny araplary diýmekdir» diýdi. Ibn Jeriir şeýle diýdi: «Dogrysy, bu söz araplary hem, başgalary hem öz içine alýar. Sebäbi Israil ogullary hem Ibrahimiň neslindendir.

Allah şeýle diýdi: “Musa kowmundan hak bilen ýola salýan we adalat bilen höküm edýän bir ymmat bar” (Araf, 159)». Men aýdýaryn: Ibn Jeriiriň aýdanlary Suddiniň sözüne garşy gelmeýär. Olaryň aýratyn agzalandygy beýlekileriň bu sözüň içine girmeýändigini aňlatmaýar. Aýatyň akymy araplar barada.

Şonuň üçin soňundan Allah şeýle diýýär: «Rabbimiz! Olaryň içinden özlerinden bolan bir resuly iber; olara aýatlaryňy tilawat etsin, olara Kitaby we hikmeti öwretsin hem-de olary päklesin». Bu, Muhammet (Allahyň oňa salaty we salamy bolsun) barada aýdylýar. Ol olaryň arasyna iberildi.

Beýik Allah şeýle diýýär: «Ol ummylaryň [kitap berilmedikleriň] içinden özlerinden bolan bir resul iberendir» (Juma, 2). Şeýle-de bolsa, bu onuň gyzyl hem gara tenli ähli adamlara iberilen resul bolandygyny inkär etmeýär. Çünki Allah şeýle diýýär: «Aýt: “Eý adamlar, men siziň hemmäňize Allahyň iberen resulydyryn”» (Araf, 158). Mundan başga-da kesgitli deliller bar.

Bu, Ibrahim bilen Ismailiň (olaryň ikisine-de salam bolsun) dogasydyr. Beýik Allah muny öz takwa, imanly gullarynyň ýagdaýy barada hem şeýle habar berýär: «Olar: “Rabbimiz! Aýallarymyzdan we nesillerimizden gözümiziň guwanjyny bize bagyşla hem-de bizi takwalar üçin görelde et” diýýärler» (Furkan, 74). Bu isleg şerigat tarapyndan makullanýar.

Çünki Beýik Allahyň ýeke-täk Özüne ybadat edilmegini söýmegiň kämilliginiň biri-de, adamyň öz neslinden ýeke-täk Allahyň özüne şäriksiz ybadat edýän adamlaryň bolmagyny söýmegidir. Şonuň üçin Beýik Allah Ibrahime (oňa salam bolsun): «Men seni adamlara ymam etjek» diýende, Ibrahim: «Neslimden hem?» diýip sorady. Allah: «Zalymlara Meniň ähtim ýetmez» diýdi (Bakara, 124).

Bu, onuň: «Meni we ogullarymy butlara ybadat etmekden daşda tut» (Ibrahim, 35) diýen sözüdir. Sahih Muslimde Ebu Hureýreden (Allah ondan razy bolsun), Pygamberiň (Allahyň oňa salaty we salamy bolsun) şeýle diýendigi sahih görnüşde rowaýat edilýär: «Adam ölende, onuň amaly üç zatdan başga kesilýär: dowamly sadaka, peýda berýän ylym ýa-da onuň üçin doga edýän salyh perzent». «Bize ybadat ediş ýollarymyzy görkez» diýen söz barada Ibn Jureýj Atydan şeýle rowaýat edýär: «“Bize ybadat ediş ýollarymyzy görkez” — olary bize görkez, bize öwret».

Mujahid: «Bize ybadat ediş ýollarymyzy görkez» diýen söz «gurbanlyk ýerlerimizi görkez» diýmekdir» diýipdir. Atydan hem, Katadadan hem şuňa meňzeş söz rowaýat edilýär. Said ibn Mansur şeýle diýdi: «Attab ibn Beşir bize, ol Khusaýfdan, ol Müjahidden rowaýat etdi. Mujahid aýtdy: Ibrahim: “Bize ybadat ediş ýollarymyzy görkez” diýende, Jebraýyl onuň ýanyna geldi we ony öýe alyp geldi.

Jebraýyl: “Düýpleri galdyr” diýdi. Ibrahim düýpleri galdyryp, gurluşygy tamamlady. Soňra onuň elinden tutup, daşyna çykardy we Safa tarap alyp gitdi. Ol: “Bu Allahyň alamatlarynyň biridir” diýdi. Soňra Merwe alyp gitdi-de: “Bu hem Allahyň alamatlarynyň biridir” diýdi.

Soňra ony Mina tarap alyp gitdi. Akaba tarapyndaky ýere gelenlerinde, Iblisi bir agajyň ýanynda duranyny gördi. Jebraýyl: “Tekbir aýt we oňa daş at” diýdi. Ibrahim tekbir aýdyp, daş atdy. Iblis gidip, orta jemeräniň ýanynda durdy.

Jebraýyl bilen Ibrahim onuň ýanyndan geçende, Jebraýyl: “Tekbir aýt we oňa daş at” diýdi. Ibrahim tekbir aýdyp, daş atdy. Iblis gaçyp gitdi. Ol näletlenen Ibrahimyň hajyna bir zady goşmak isläpdi, ýöne başarmady. Jebraýyl Ibrahimyň elinden tutup, ony al-Maşar al-Haram’a alyp geldi-de: “Bu Maşar al-Haram” diýdi.

Soňra Ibrahimyň elinden tutup, Arafata alyp geldi. Jebraýyl: “Men saňa görkezen zatlarymy bildiňmi?” diýip, muny üç gezek gaýtalady. Ibrahim: “Hawa” diýdi». Abu Majlizden we Katadadan hem şuňa meňzeş rowaýat edilýär. Abu Dawud at-Taýalisi şeýle diýdi: «Hammad ibn Seleme bize, ol Ebu al-Asym al-Ganawiden, ol Ebu at-Tufeylden, ol hem Ibn Abbasdan rowaýat etdi.

Ibn Abbas aýtdy: “Ibrahim ybadat ýollarynyň görkezilendigini göreninde, şeýtan sa’ý edilýän ýerde onuň öňünden çykdy. Ibrahim onuň bilen bäsleşip, öňe geçdi. Soňra Jebraýyl ony alyp, Mina çenli eltdi-de: ‘Bu adamlaryň düşelgesidir’ diýdi. Akaba jemeräsine ýetende, şeýtan onuň öňünden çykdy.

Ibrahim ol ýitip gidýänçä ýedi daş atdy. Soňra Jebraýyl ony orta jemerä alyp geldi. Şeýtan onuň öňünden çykdy. Ibrahim ol ýitip gidýänçä ýedi daş atdy. Soňra Jebraýyl ony iň soňky jemerä alyp geldi. Şeýtan ýene onuň öňünden çykdy.

Ibrahim ýitip gidýänçä ýedi daş atdy. Soňra Jebraýyl ony Jam’a alyp geldi-de: ‘Bu Maşardyr’ diýdi. Soňra ony Arafata alyp geldi-de: ‘Bu Arafatdyr’ diýdi. Jebraýyl oňa: ‘Bildimiň?’ diýdi”». (Araf, 159; Juma, 2; Araf, 158; Furkan, 74; Ibrahim, 35.)

Bagawiniň tefsiri

Beýik we Gudratly Allanyň: «Ibrahim öýüň düýbüniň daşlaryny galdyrýan wagtynda, Ismail bilen bilelikde» diýen sözi barada:

Rowaýatçylaryň aýtmagyna görä, Beýik Allah öýüň ýerleşjek ýerini ýer ýüzünden iki müň ýyl öň ýaratdy. Ol suwuň ýüzünde ak bir bölekdi, soňra ýer onuň aşagyndan ýaýradyldy. Allah Adamy (aleýhisselam) ýere inderende, ol özüni ýalňyz duýdy we Beýik Allaha şikaýat etdi. Şonda Allah oňa jennetdäki ýakut daşlaryndan ýasalan, iki gapysy ýaşyl zümerretden bolan — biri gündogar, beýlekisi günbatar tarapdaky — «Beýtul-Ma’mury» inderdi.

Ony öýüň ýerleşýän ýerine goýup: «Eý Adam! Men saňa, edil Arşymyň daşyndan aýlanşy ýaly daşyndan aýlanar ýaly, Arşymyň ýanynda namaz okalyşy ýaly ýanynda namaz okar ýaly bir öý inderdim» diýdi.

Şeýle hem daş inderildi. Ol öň akdy, jahylyýet döwründe aýbaşyly aýallaryň el degirmegi bilen garaldy. Adam Hind topragyndan Mekgä pyýada ugrady. Allah oňa öýüň ýoluny görkezmek üçin bir perişdäni ýoldaş etdi. Adam öýüň hajyny berjaý edip, haj amallaryny ýerine ýetirdi.

Ol işini tamamlanda, perişdeler onuň öňünden çykyp: «Eý Adam, hajyň kabul bolsun! Biz bu öýe senden iki müň ýyl öň haj edipdik» diýdiler.

Ibn Abbas (Allah ikisinden razy bolsun) şeýle diýdi: «Adam Hindistandan Mekgä çenli kyrk gezek pyýada haj etdi». Bu ýagdaý tupana çenli dowam etdi. Soňra Beýik Allah ony dördünji asmana galdyrdy. Her gün ýetmiş müň perişde oňa girýär, soňra oňa gaýtadan dolanyp gelmeýär.

Jebraýyl (aleýhisselam) Gara daşy gark bolmakdan goramak üçin Ebu Kubeýs dagynda gizledi. Şeýdip, öýüň ýerleşýän ýeri Ybraýymyň zamanasyna çenli boş galdy.

Soňra Allah Ybraýyma, Ismail bilen Yshak dünýä inenden soň, Öz ady ýatlanylýan bir öý gurmagy buýurdy. Ybraýym Beýik we Gudratly Allahdan onuň ýerleşýän ýerini görkezmegini sorady. Allah öýüň ýerini görkezmek üçin «Säkinäni» [rahatlyk we asudalyk alamatyny] iberdi. Ol iki kelleli ýylan ýaly, iki ujy bolan egrem-bugram ýeldi.

Allah Ybraýyma Säkinäniň duran ýerinde gurmagy buýurdy. Ybraýym onuň yzyna düşüp, Mekgä çenli bardy. Säkinäniň üstünde öýüň ýerleşýän ýeri edil galkan ýygnalyşy ýaly ýygnandy. Bu Ali bilen Hasanyň aýdan sözüdir.

Ibn Abbas şeýle diýdi: «Beýik Allah Käbäniň ölçegindäki bir buludy iberdi. Ybraýym onuň kölegesinde ýöräp, Mekgä ýetýänçä bulut hereket etdi. Bulut öýüň ýeriniň üstünde durdy. Şonda onuň içinden Ybraýyma: “Onuň kölegesiniň çäginde gur, artyk hem, kem hem etme” diýlip seslenildi».

Başga bir aýdylyşa görä, Beýik Allah öýüň ýerleşýän ýerini görkezmek üçin Jebraýyly iberdi. Beýik Allanyň: «Ine, Biz Ybraýyma öýüň ýerini görkezdik» diýen sözi hem muňa degişli.

Ybraýym bilen Ismail öýi gurdular. Ybraýym ony gurýardy, Ismail bolsa oňa daş uzadýardy. Beýik Allanyň: «Ibrahim öýüň düýbüniň daşlaryny galdyrýan wagtynda, Ismail bilen bilelikde» diýen sözi şuny aňladýar. Ýagny, onuň düýbüni galdyrdylar.

«Al-qawaid» — «düýpler» sözüniň ýekelik görnüşi «qaida»dyr. Kisai: «Öýüň diwarlary» diýip düşündirdi.

Ibn Abbas şeýle diýdi: «Öý bäş dagdan alnan daşlardan guruldy: Sina dagy, Zaita dagy, Şamda ýerleşýän Lubnan dagy we Jezirada ýerleşýän Judi dagy. Düýbüni bolsa Mekgedäki Hira dagyndan alnan daşlardan galdyrdylar». Ybraýym Gara daşyň ýerleşjek ýerine ýetende, Ismaile: «Adamlar üçin alamat boljak owadan bir daş getir» diýdi. Ismail bir daş getirende, Ybraýym: «Mundan has gowusyny getir» diýdi.

Ismail ony gözlemäge gitdi. Şonda Ebu Kubeýs dagy: «Eý Ybraýym! Mende saňa amanat goýlan zat bar, al» diýip seslendi. Ybraýym Gara daşy alyp, öz ýerine goýdy.

Başga bir aýdylyşa görä, Beýik Allah asmanda «Beýtul-Ma’mur» diýilýän, «Diraah» hem atlandyrylýan bir öý gurdy we perişdelere onuň garşysynda, şol ölçegde hem görnüşde, ýerde Käbäni gurmagy buýurdy. Ýene bir aýdylyşa görä, Käbäni ilkinji bolup Adam gurupdyr. Ol tupanyň döwründe ýitipdir, soňra Allah ony Ybraýyma görkezipdir, Ybraýym hem ony gurupdyr.

«Eý Rabbimiz, bizden kabul et» diýen sözi: munuň içinde «olar şeýle diýdiler» diýen many gizlin. Ýagny: «Eý Rabbimiz, biziň gurluşymyzy kabul et. Şübhesiz, Sen doga-dilegimizi eşidýän» — «As-Sami’», «niýetlerimizi bilýän» — «Al-Alim»siň.

«Eý Rabbimiz, bizi Özüňe musulman et» — ýagny, Seni ýeke-täk diýip bilýän, Saňa boýun bolýan, yhlasly we Saňa tabyn edýän et. «Zürýatlarymyzdan hem» — ýagny, perzentlerimizden — «Özüňe boýun bolan bir ymmat» [jemagat] et. «Ummat» — jemagatdyr; ymmat pygamberleriň yzyna eýerýänlere hem aýdylýar. «Özüňe boýun bolan» — Saňa tabyn bolan diýmekdir.

«Bize görkez» — bize öwret we tanat. Ibn Kesir «ra» harpy sukunly okapdyr; Abu Amr ony ihtilas bilen [hereketi doly aýtman] okapdyr; beýlekiler kesra bilen okapdyrlar. Ibn Amir we Abu Bekr «Hamim Sajda» süresinde sukunly okamakda oňa goşulypdyrlar. Asly «ar’ina» bolup, ýeňilleşdirmek üçin hamza düşürilip, onuň hereketi «ra» harpyna geçirilipdir.

Ony sukunly okaýanlar bolsa: «Hamza aýrylanda, onuň hereketi hem aýryldy» diýýärler.

«Menasikimizi» — dinimiziň şerigat düzgünlerini we haj amallarymyzy diýmekdir. Ýene bir aýdylyşa görä, haj edýän ýerlerimizi aňladýar. Mujahid: «Gurbanlyk soýýan ýerlerimizi» diýdi, çünki «nusuk» gurbanlykdyr. Başga bir aýdylyşa görä, ybadat edýän ýerlerimizi aňladýar.

«Nusuk» sözüniň asyl manysy ybadatdyr, «nasik» bolsa ybadat edijidir.

Beýik Allah olaryň dogasyny kabul edip, Jebraýyly iberdi. Ol ikisine haj amallaryny Arafat güni görkezdi. Arafata ýetende: «Eý Ybraýym, tanadyňmy?» diýip sorady. Ol: «Hawa» diýdi. Şonuň üçin bu wagt «Arafa», bu ýer bolsa «Arafat» diýlip atlandyryldy.

«Töwbe et» — bizi bagyşla diýmekdir. «Şübhesiz, Sen töwbeleri kabul edýän, rehim-şepagatlysyň».