Ene-atanyň rehim edilmegi üçin doga

Şeýh Abdurrahman as-Sagadiniň tefsiri

«Olara rehimdarlyk bilen kiçilik ganatyňy peselt» — ýagny, olara rehimdarlyk we sogap umydy bilen pespäl bol; muny olardan gorkup ýa-da olaryň mal-mülküne tamakin bolup etme. Çünki gul şeýle maksatlar üçin sogap gazanmaz. «We aýt: Eý, Rabbim! Olaryň ikisine-de rehim et» — ýagny, diri wagtynda-da, aradan çykandan soň hem olar üçin rehim dile.

Bu, olaryň seni kiçikäň terbiýeländikleri üçin berilýän hakdyr. Mundan terbiýe näçe köp bolsa, onuň haky-da şonça artýandygyna düşünilýär. Şeýle hem ene-atadan başga, bir adamy din we dünýä işlerinde ýagşy terbiýelän kişiniň hem şol terbiýelän adamynyň üstünde terbiýe haky bardyr.

Imam Ibn Kesiriň tefsiri

«Olara rehimdarlyk bilen kiçilik ganatyňy peselt» — ýagny, öz hereketleriň bilen olara pespällik görkez. «We aýt: Eý, Rabbim! Olaryň ikisine-de rehim et» — ýagny, olar garranlarynda we aradan çykýan wagtlarynda [olar üçin rehim dile]. «Meni kiçikäň terbiýeläp ulaldyşlary ýaly» diýilýär.

Ibn Abbas aýtdy: Soňra Allatagala: «Pygambere we iman getirenlere, hatda garyndaşlary bolsa-da, müşrikler üçin bagyşlanma dilemek bolmaz» (Toba, 9:113) diýen aýaty inderdi.

Ene-ata ýagşylyk etmek barada köp hadys gelipdir. Şolaryň biri Enesden we başgalardan dürli ýollar bilen rowaýat edilen hadysdyr: Resulalla minbere çykanda: «Ämin, ämin, ämin» diýdi. Sahabalar: «Eý, Allanyň Resuly! Näme üçin ämin diýdiň?»

diýip soradylar. Ol şeýle diýdi: «Jebraýyl ýanyma gelip: “Eý, Muhammet! Ýanyňda adyň agzalyp, saňa salawat aýtmadyk adamyň burny ýere sürtülsin! “Ämin” diý» diýdi. Men: “Ämin” diýdim. Soňra ol: “Remezan aýyna ýetip, aý gutarýança günäleri bagyşlanmadyk adamyň burny ýere sürtülsin!

“Ämin” diý» diýdi. Men: “Ämin” diýdim. Soňra ol: “Ene-atasynyň ikisine-de ýa-da olaryň birine garrylyk döwründe ýetişip, olaryň kömegi bilen jennete girip bilmedik adamyň burny ýere sürtülsin! “Ämin” diý» diýdi. Men: “Ämin” diýdim».

Başga bir hadys. Ymam Ahmet şeýle diýdi: Huşeým bize gürrüň berdi; Aly ibn Zeýd bize habar berdi; Zerara ibn Awfa, olaryň biri bolan Mälik ibn al-Harisden rowaýat etdi. Ol Nebiniň şeýle diýenini eşidipdir: «Iki musulman ene-atanyň ýetim galan çagasyny öz iýip-içýän zadyna goşup, ol özbaşdak bolýança ýanynda saklan adama, elbetde, jennet wajyp bolar. Musulman bir gul azat eden adamy bolsa, onuň her bir agzynyň deregine azat edilen gulun her bir agzasy dowzahdan halas bolar».

Soňra Ymam Ahmet: Muhammet ibn Jafar bize gürrüň berdi; Şuba bize gürrüň berdi; Aly ibn Zeýdiň: «... ol öz taýpasyndan bolan, Mälik ýa-da Mälik ibn diýlip atlandyrylýan bir adamdan...» diýip, şol manydaky rowaýatyny eşidendigini aýtdy. Rowaýata şeýle goşmaça hem bardyr: «Ene-atasynyň ikisine-de ýa-da olaryň birine ýetişip, soňra dowzaha giren adamy Allatagala öz rahmetinden daş etsin».

Başga bir hadys. Ymam Ahmet şeýle diýdi: Affan bize gürrüň berdi; Hammad ibn Salama bize gürrüň berdi; Aly ibn Zeýd, Zerara ibn Awfadan, ol hem Mälik ibn Amr al-Kuşaýriýden habar berdi. Ol Resulallanyň şeýle diýenini eşidipdir: «Musulman bir gul azat eden adam, gulun her bir süňküniň deregine öz süňkleriniň biri dowzahdan azat edilen ýaly bolar. Ene-atasynyň birine ýetişip, ýöne onuň günäleri bagyşlanmadyk adamy Allatagala öz rahmetinden daş etsin.

Iki musulman ene-atanyň ýetim galan çagasyny öz iýip-içýän zadyna goşup, Allatagala ony özbaşdak edişýänçä ýanynda saklan adama jennet wajyp bolar».

Başga bir hadys. Ymam Ahmet şeýle diýdi: Hajjaj we Muhammet ibn Jafar bize gürrüň berdiler; ikisi-de Şubadan rowaýat etdiler. Katada: «Zerara ibn Awfanyň Ubeý ibn Mälik al-Kuşaýriýden rowaýat edişini eşitdim» diýdi. Ubeý şeýle aýtdy: Pygamber: «Ene-atasynyň ikisine-de ýa-da olaryň birine ýetişip, soňra dowzaha giren adamy Allatagala öz rahmetinden daş we uzak etsin» diýdi.

Abu Dawud at-Taýalisi hem muny Şubadan, goşmaça sözler bilen rowaýat etdi.

Başga bir hadys. Ymam Ahmet şeýle diýdi: Affan bize gürrüň berdi; Abu Awana bize gürrüň berdi; Suheýl ibn Abu Salyh, kakasy arkaly Abu Huraýradan (Alla ondan razy bolsun), onuň bolsa Pygamberden rowaýat etmegine görä, Pygamber şeýle diýdi: «Ene-atasynyň ikisine-de ýa-da olaryň birine garrylyk döwründe ýetişip, ýöne jennete girip bilmedik adamyň burny ýere sürtülsin, ýene-de burny ýere sürtülsin, ýene-de burny ýere sürtülsin». Bu ýol bilen gelen hadys sahyhdyr. Ony Suheýlden Abu Awana, Jarir we Süleýman ibn Bilal arkaly diňe Muslim rowaýat edipdir.

Başga bir hadys. Ymam Ahmet şeýle diýdi: Rab’i ibn Ybrahym bize gürrüň berdi. Ahmet onuň Ysmaýyl ibn Ulaýýanyň doganydygyny we ondan artyk görülendigini aýtdy. Ol Abdurrahman ibn Ishakdan, ol Sa’id ibn Abu Sa’idden, ol hem Abu Huraýradan rowaýat etdi.

Abu Huraýra şeýle diýdi: Resulalla: «Ýanynda adym agzalyp, maňa salawat aýtmadyk adamyň burny ýere sürtülsin! Remezan aýy gelip, günäleri bagyşlanmazdan geçip giden adamyň burny ýere sürtülsin! Ene-atasynyň garrylyk döwrüne ýetişip, olaryň kömegi bilen jennete girip bilmedik adamyň burny ýere sürtülsin!» diýdi.

Rab’i: «Meniň bilşime görä, ol “ene-atasynyň biri” diýdi» diýipdir. Tirmizi bu hadysy Ahmet ibn Ybrahym ad-Dawrakiden, ol hem Rab’i ibn Ybrahymdan rowaýat edip, soňra: «Bu ýol bilen gelen seýrek hadysdyr» diýdi.

Başga bir hadys. Ymam Ahmet şeýle diýdi: Ýunus bize gürrüň berdi; Abdurrahman ibn al-Gasil bize gürrüň berdi; Useýd ibn Aly, kakasy Aly ibn Ubeýd arkaly Abu Useýd Mälik ibn Rabi’a as-Sa’ididen rowaýat etdi. Ol şeýle diýdi: Resulallanyň ýanynda otyrkam, ensarlardan bir adam gelip: «Eý, Allanyň Resuly! Ene-atam aradan çykandan soň, olara ýagşylyk etmegim üçin meniň üstümde galan zat barmy?»

diýip sorady. Ol: «Hawa, dört zat: olar üçin doga etmek, olar üçin bagyşlanma dilemek, wesýetlerini ýerine ýetirmek, dostlaryna hormat goýmak we diňe olaryň üsti bilen baglanyşygyň bolan garyndaşlar bilen gatnaşygy saklamak. Ene-ataňa aradan çykandan soň edip biljek ýagşylygyňdan galany şudur» diýdi. Abu Dawud we Ibn Maja bu hadysy Abdurrahman ibn Süleýmanyň, ýagny Ibn al-Gasiliň ýolundan rowaýat etdiler.

Başga bir hadys. Ymam Ahmet şeýle diýdi: Ruh bize gürrüň berdi; Ibn Juraýj bize gürrüň berdi. Ol kakasy Talha ibn Abdullah ibn Abdurrahmandan, ol bolsa Muawiýa ibn Jahima as-Sulamiden habar berdi. Jahima Pygamberiň ýanyna gelip: «Eý, Allanyň Resuly!

Söweşe gitmek niýetim bar, maslahat almak üçin ýanyňa geldim» diýdi. Pygamber: «Eneň barmy?» diýip sorady. Ol: «Hawa» diýdi. Pygamber: «Oňa hyzmat et, çünki jennet onuň aýaklarynyň ýanyndadyr» diýdi. Soňra ol muny ýene iki gezek, dürli mejlislerde gaýtalady.

Nasaýy we Ibn Maja muny Ibn Juraýjyň ýolundan rowaýat etdiler.

Başga bir hadys. Ymam Ahmet şeýle diýdi: Halaf ibn al-Walid bize gürrüň berdi; Ibn Aýýaş, Buhayr ibn Sa’d arkaly, ol Halid ibn Ma’dan arkaly, ol hem al-Miqdam ibn Ma’di Karib al-Kindiden, onuň bolsa Pygamberden rowaýat etmegine görä, Pygamber şeýle diýdi: «Allatagala size atalaryňyz hakynda wesýet edýär. Allatagala size eneleriňiz hakynda wesýet edýär, size eneleriňiz hakynda wesýet edýär, size eneleriňiz hakynda wesýet edýär. Soňra iň ýakyn garyndaşlaryňyz hakynda wesýet edýär». Ibn Maja bu hadysy Abdullah ibn Aýýaşyň ýolundan getirdi.

Başga bir hadys. Ymam Ahmet şeýle diýdi: Ýunus bize gürrüň berdi; Abu Awana bize gürrüň berdi; Al-Aş’as ibn Süleým kakasy arkaly Banu Ýarbu’dan bolan bir adamdan rowaýat etdi. Ol şeýle diýdi: Pygamberiň ýanyna bardym we onuň adamlara şeýle diýýänini eşitdim: «Berýän eliň ýokarky bolsun. Eneňe, ataňa, uýaňa, inňe, soňra iň ýakyn garyndaşlaryňa, soňra ondan soň iň ýakynlaryna ber».

Başga bir hadys. Hafyz Abu Bakr Ahmet ibn Amr ibn Abdulhalik al-Bazzar özüniň “Musnad” kitabynda şeýle diýdi: Ybrahym ibn al-Mustamir al-Uruki bize gürrüň berdi; Amr ibn Sufýan bize gürrüň berdi; al-Hasan ibn Abu Ja’far, Lays ibn Abu Süleým arkaly, ol Alqama ibn Mursaddan, ol Süleýman ibn Buraýdadan, ol hem kakasyndan rowaýat etdi. Bir adam ejesini göterip, onuň bilen tawaf edýärdi. Ol Pygamberden: «Onuň hakyny berjaý etdimmi?»

diýip sorady. Pygamber: «Ýok, hatda onuň bir gezekki agy-zaryny [dogrumdaky ýa-da çaga terbiýesindäki görkezen jebir-jepasyny] hem ödemediň» ýa-da şoňa meňzeş söz aýtdy. Al-Bazzar: «Bu hadysy diňe şu ýol bilen rowaýat edilýändigini bilýäris» diýdi. Men [Ibn Kesir] aýdýaryn: Al-Hasan ibn Abu Ja’far gowşak hadys rowaýatçysydyr. Allatagala has gowy bilýär.

Bagawiniň tefsiri

«Olara kiçilik ganatyňy peselt» — ýagny, olara garşy ýumşak bol we boýun eg. Urwa ibn az-Zubeýr şeýle diýdi: «Olaryň halaýan zatlarynyň hiç birinden ýüz öwürmez ýaly, olara ýumşak bol». «Rehimdarlyk bilen» — ýagny, olara duýgudaşlyk edip. «We aýt: Eý, Rabbim!

Meni kiçikäň terbiýeläp ulaldyşlary ýaly, olaryň ikisine-de rehim et». Bu, olar musulman bolan ýagdaýynda aýdylýar. Ibn Abbas aýtdy: Bu höküm «Pygambere we iman getirenlere, hatda garyndaşlary bolsa-da, müşrikler üçin bagyşlanma dilemek bolmaz» diýen aýat (Toba, 9:113) bilen ýatyryldy.

Abdulwahid al-Milihiy bize habar berdi; Abu Mansur Muhammet ibn Muhammet ibn Sam’an bize habar berdi; Abu Ja’far Muhammet ibn Ahmet ibn Abd al-Jabbar ar-Rayyani bize habar berdi; Humayd ibn Zanjawayh bize gürrüň berdi; Süleýman ibn Harb bize gürrüň berdi; Hammad ibn Ýazid, Ata ibn as-Sa’ib arkaly, ol Abu Abdurrahman, ýagny as-Sulamiden, ol hem Abu ad-Dardadan rowaýat etdi. Abu ad-Darda şeýle diýdi: Resulalla: «Ata jennetiň orta gapysydyr. Isleseň, ony gora; isleseň, ony ýitir» diýdi.

Abu Tahir Muhammet ibn Aly az-Zarrad bize habar berdi; Abu Bakr Muhammet ibn Idris al-Jurjani bize habar berdi; Abu al-Hasan Aly ibn al-Husaýn al-Malini bize habar berdi; Hasan ibn Sufýan bize gürrüň berdi; Ýahýa ibn Habib ibn Adi bize gürrüň berdi; Halid ibn al-Haris, Şuba arkaly, Ýa’la ibn Ata, kakasy arkaly, Abdullah ibn Amrdan, onuň bolsa Pygamberden rowaýat etmegine görä: «Allanyň razylygy atanyň razylygyndadyr, Allanyň gazaby atanyň gazabyndadyr».

Ahmet ibn Abdullah as-Salihi bize habar berdi; Abu Sa’id Muhammet ibn Musa as-Sirafi bize habar berdi; Abu Abdullah Muhammet ibn Abdullah as-Saffar bize habar berdi; Abu Ja’far Muhammet ibn Galib ibn TamTam az-Zabbi bize habar berdi; Abdullah ibn Maslama bize gürrüň berdi; Abdulaziz ibn Muslim, Ýazid ibn Abu Ziyad arkaly, ol Mujahidden, ol hem Abu Sa’id al-Hudriden rowaýat etdi. Abu Sa’id al-Hudri şeýle diýdi: Resulalla: «Minnet edýän, ene-atasyna boýun egmeýän we serhoş ediji içgini dowamly içýän adam jennete girmez» diýdi.

Ymam Abu Aly al-Husaýn ibn Muhammet al-Kadi bize habar berdi; Abu Muhammet Abdullah ibn Ýusuf ibn Muhammet ibn Bamuweýh al-Isfahani bize habar berdi; Abu Sa’id Ahmet ibn Ziyad al-Basri bize habar berdi; Hasan ibn Muhammet ibn as-Sabbah bize gürrüň berdi; Rab’i ibn Ulaýýa bize gürrüň berdi; Abdurrahman ibn Ishak, Sa’id ibn Abu Sa’id al-Maqburi arkaly, ol hem Abu Huraýradan (Alla ondan razy bolsun) rowaýat etdi. Abu Huraýra şeýle diýdi: Resulalla: «Ýanynda adym agzalyp, maňa salawat aýtmadyk adamyň burny ýere sürtülsin! Remezan aýy gelip, günäleri bagyşlanmazdan geçip giden adamyň burny ýere sürtülsin!

Ene-atasy garrylyk döwrüne ýetip, olaryň kömegi bilen jennete girip bilmedik adamyň burny ýere sürtülsin!» diýdi.