ለወላጆች የሚደረግ የምሕረት ዱዓ

የሼኽ አብዱርረሕማን አስ-ሰዕዲ ተፍሲር

«ለሁለቱም የትሕትናን ክንፍ ከምሕረት የተነሳ ዝቅ አድርግ» ማለት፣ ለእነርሱ በትሕትናና በርኅራኄ ተገዛላቸው፤ ይህንንም የምታደርገው ምንዳን ለማግኘት ብለህ እንጂ እነርሱን በመፍራት ወይም ከንብረታቸው ተስፋ በማድረግና አገልጋዩ ምንዳ በማያገኝባቸው ተመሳሳይ ዓላማዎች ምክንያት አይደለም። «ጌታዬ ሆይ! ለሁለቱም ምሕረት አድርግ» ማለት፣ በሕይወት ሳሉም ሆነ ከሞቱ በኋላ ለእነርሱ ምሕረትን ጠይቅ ማለት ነው፤ ይህም በልጅነትህ ስላሳደጉህ የሚሰጥ ውለታ ነው። ከዚህ የሚረዳው፣ አስተዳደጉ በጨመረ መጠን የሚገባው መብትም እንደሚጨምር ነው።

እንዲሁም ከወላጆች ሌላ አንድን ሰው በሃይማኖቱና በዓለማዊ ጉዳዮቹ መልካም በሆነ መንገድ ያሳደገው ሰው፣ ባሳደገው ሰው ላይ የአስተዳደግ መብት አለው።

የኢማም ኢብን ከሲር ተፍሲር

«ለሁለቱም የትሕትናን ክንፍ ከምሕረት የተነሳ ዝቅ አድርግ» ማለት፣ በተግባርህ ለእነርሱ ትሑት ሁን ማለት ነው። «እናም፦ ጌታዬ ሆይ! ለሁለቱም ምሕረት አድርግ» ማለት፣ በእርጅናቸውና በሞታቸው ጊዜ ለእነርሱ ምሕረት ጠይቅ ማለት ነው። «በልጅነቴ እንዳሳደጉኝ» ማለት ነው። ኢብኑ ዓባስ እንዲህ አሉ፦ ከዚያም አላህ፦ «ለነቢዩና ለአማኞች ምንም እንኳን ዘመዶች ቢሆኑም ለአላህ አጋሪዎች ምሕረትን መለመን አይገባቸውም» (አት-ተውባ፣ 9:113) የሚለውን አወረደ።

ወላጆችን በመልካም ማድረግ ላይ ብዙ ሐዲሦች ተዘግበዋል። ከእነርሱም መካከል፣ ከአነስና ከሌሎችም በተለያዩ ሰነዶች የተዘገበው ሐዲሥ አለ፤ የአላህ መልእክተኛ ﷺ ሚንበሩ ላይ ሲወጡ «አሚን፣ አሚን፣ አሚን» አሉ። ሰዎቹም፦ «የአላህ መልእክተኛ ሆይ! ለምን አሚን አሉ?» አሏቸው። እርሳቸውም፦ «ጂብሪል ወደ እኔ መጥቶ፦ “ሙሐመድ ሆይ! በአጠገቡ ስምህ ተጠቅሶ በአንተ ላይ ሶላዋት ያላደረገ ሰው አፍንጫው በአፈር ይርገፍ፤ አሚን በል” አለኝ፤ እኔም “አሚን” አልኩ።

ከዚያም፦ “የረመዳን ወር ገብቶበት ከዚያም ኃጢአቱ ሳይማር ወሩ ያለቀበት ሰው አፍንጫው በአፈር ይርገፍ፤ አሚን በል” አለኝ፤ እኔም “አሚን” አልኩ። ከዚያም፦ “ወላጆቹን ወይም አንዳቸውን በእርጅና ያገኘና እነርሱም ጀነት እንዲገባ ያላደረጉት ሰው አፍንጫው በአፈር ይርገፍ፤ አሚን በል” አለኝ፤ እኔም “አሚን” አልኩ» አሉ።

ሌላ ሐዲሥ፦ ኢማም አሕመድ እንዲህ አሉ፦ ሁሸይም ነገረን፤ ዓሊ ኢብኑ ዘይድ ነገረን፤ ዘራራ ኢብኑ አውፋ ከማሊክ ኢብኑ አል-ሐሪሥ፣ ከእነርሱ ሰው ስለሆነው፣ እንደነገረን፤ እርሱም ነቢዩን ﷺ ሲሉ ሰማ፦ «ሁለት ሙስሊም ወላጆች ያሉትን የቲም ወደ ምግቡና መጠጡ አቅርቦ እስኪችል ድረስ ያሳደገው ሰው ጀነት በእርግጥ ይገባዋል። ሙስሊም ባሪያን ነፃ ያወጣ ሰውም በእያንዳንዱ የነፃ ያወጣው አካል ምትክ የራሱ አካል ከእሳት ይድናል»።

ከዚያም እንዲህ አሉ፦ ሙሐመድ ኢብኑ ጃዕፈር ነገረን፤ ሹዕባ ነገረን፤ ዓሊ ኢብኑ ዘይድን ሰማሁ፤ እርሱም በተመሳሳይ ትርጉም ጠቀሰው፣ ነገር ግን «ከሕዝቡ ማሊክ ወይም ኢብኑ ማሊክ የሚባል ሰው» ብሎ አቀረበው። በተጨማሪም፦ «ወላጆቹን ወይም አንዳቸውን አግኝቶ ከዚያም እሳት የገባ ሰው፣ አላህ ከምሕረቱ ያርቀው» የሚለውን ጨመረ።

ሌላ ሐዲሥ፦ ኢማም አሕመድ እንዲህ አሉ፦ ዓፋን ነገረን፤ ሐማድ ኢብኑ ሰላማ ነገረን፤ ዓሊ ኢብኑ ዘይድ ከዘራራ ኢብኑ አውፋ ከማሊክ ኢብኑ ዓምር አል-ቁሸይሪ እንደነገሩት፤ እኔም የአላህን መልእክተኛ ﷺ ሲሉ ሰማሁ፦ «አንድ ሙስሊም ባሪያን ነፃ ያወጣ ሰው፣ ከአጥንቶቹ እያንዳንዱ አጥንት ምትክ ከእሳት የነፃ የወጣ አካል ስለሚሆን፣ ይህ ነፃ ማውጣት ከእሳት መዳኛው ይሆናል። ከወላጆቹ አንዳቸውን ያገኘና ከዚያም ምሕረት ያላገኘ ሰው፣ አላህ ከምሕረቱ ያርቀው። ሁለት ሙስሊም ወላጆች ያሉትን የቲም ከምግቡና ከመጠጡ ጋር አብሮት እስኪችል ድረስ ያሳደገው ሰው፣ አላህ እስኪያበቃው ድረስ፣ ጀነት ይገባዋል»።

ሌላ ሐዲሥ፦ ኢማም አሕመድ እንዲህ አሉ፦ ሐጃጅና ሙሐመድ ኢብኑ ጃዕፈር እንዲህ አሉ፦ ሹዕባ ነገረን፤ ቀታዳ እንዲህ ሲል ሰማሁ፦ ዘራራ ኢብኑ አውፋ ከአቡ ኢብኑ ማሊክ አል-ቁሸይሪ እንደነገረው፤ ነቢዩ ﷺ እንዲህ አሉ፦ «ወላጆቹን ወይም አንዳቸውን ያገኘና ከዚያ በኋላ እሳት የገባ ሰው፣ አላህ ከምሕረቱ ያርቀው፤ ከምሕረቱም ያስወግደው»። አቡ ዳውድ አጥ-ጠያሊሲ ከሹዕባ በዚሁ መንገድ ዘግበውታል፤ ተጨማሪ ቃላትም አሉት።

ሌላ ሐዲሥ፦ ኢማም አሕመድ እንዲህ አሉ፦ ዓፋን ነገረን፤ አቡ ዓዋና ነገረን፤ ሱሀይል ኢብኑ አቢ ሳሊሕ ከአባቱ፣ ከአቡ ሁረይራ (አላህ በእርሱ ይውደድ) እንደነገሩት፤ ነቢዩ ﷺ እንዲህ አሉ፦ «አፍንጫው በአፈር ይርገፍ፣ ከዚያም አፍንጫው በአፈር ይርገፍ፣ ከዚያም አፍንጫው በአፈር ይርገፍ፤ አንዱን ወይም ሁለቱንም ወላጆቹን በእርጅና ያገኘና ጀነት ያልገባ ሰው»። ይህ ሐዲሥ በዚህ መንገድ ሰሂሕ ነው፤ ከአቡ ዓዋና፣ ከጃሪርና ከሱለይማን ኢብኑ ቢላል በሱሀይል መንገድ ከተዘገበው ሐዲሥ ውጭ፣ ሙስሊም አልዘገበውም።

ሌላ ሐዲሥ፦ ኢማም አሕመድ እንዲህ አሉ፦ ረብዒ ኢብኑ ኢብራሂም ነገረን። አሕመድም እንዲህ አሉ፦ እርሱ የኢስማዒል ኢብኑ ዑለያ ወንድም ነው፤ በወንድሙ ላይም የተመረጠ ነበር። ከዓብዱረሕማን ኢብኑ ኢስሓቅ፣ ከሰዒድ ኢብኑ አቢ ሰዒድ፣ ከአቡ ሁረይራ እንደነገሩት፤ የአላህ መልእክተኛ ﷺ እንዲህ አሉ፦ «በአጠገቡ ስሜ ተጠቅሶ በእኔ ላይ ሶላዋት ያላደረገ ሰው አፍንጫው በአፈር ይርገፍ! የረመዳን ወር ገብቶበት ከዚያም ኃጢአቱ ሳይማር ወሩ ያለቀበት ሰው አፍንጫው በአፈር ይርገፍ!

ወላጆቹን በእርጅና ያገኘና እነርሱም ጀነት እንዲገባ ያላደረጉት ሰው አፍንጫው በአፈር ይርገፍ!» ረብዒ እንዲህ አለ፦ «አንዳቸውን» እንዳለ አውቃለሁ። አት-ቲርሚዚ ይህንኑ ከአሕመድ ኢብኑ ኢብራሂም አድ-ደውረቂ በረብዒ ኢብኑ ኢብራሂም መንገድ ዘገበውና፦ «በዚህ መንገድ ገሪብ ነው» አለ።

ሌላ ሐዲሥ፦ ኢማም አሕመድ እንዲህ አሉ፦ ዩኑስ ኢብኑ ሙሐመድ ነገረን፤ ዓብዱረሕማን ኢብኑ አል-ገሲል ነገረን፤ ኡሰይድ ኢብኑ ዓሊ ከአባቱ ዓሊ ኢብኑ ዑበይድ፣ ከአቡ ኡሰይድ ማሊክ ኢብኑ ረቢዓ አስ-ሳዒዲ እንደነገሩት፦ ከአላህ መልእክተኛ ﷺ አጠገብ ተቀምጬ ሳለሁ፣ ከአንሷር አንድ ሰው መጥቶ፦ «የአላህ መልእክተኛ ሆይ! ከሞቱ በኋላ ለወላጆቼ የማደርገው የመልካም ውለታ ነገር የቀረ አለ?» ብሎ ጠየቀ። እርሳቸውም፦ «አዎ፤ አራት ነገሮች አሉ፦ ለእነርሱ ሶላት ማድረግ፣ ምሕረትን መለመን፣ የፈጸሙትን ቃል ኪዳን ማስፈጸም፣ ወዳጆቻቸውን ማክበር፣ እንዲሁም ከእነርሱ ውጭ የዝምድና ግንኙነት የሌለህባቸውን የዝምድና ግንኙነቶች መጠበቅ።

ይህ ከሞቱ በኋላ ለእነርሱ የሚያደርገው የመልካም ውለታ ነው» አሉት። አቡ ዳውድና ኢብኑ ማጃህ ከዓብዱረሕማን ኢብኑ ሰለይማን፣ ከኢብኑ አል-ገሲል በዚሁ መንገድ ዘግበውታል።

ሌላ ሐዲሥ፦ ኢማም አሕመድ እንዲህ አሉ፦ ሩሕ ነገረን፤ ኢብኑ ጁረይጅ ነገረን፤ ሙሐመድ ኢብኑ ጠልሓ ኢብኑ ዓብዱላህ ኢብኑ ዓብዱረሕማን ከአባቱ፣ ከሙዓዊያ ኢብኑ ጃሂማ አስ-ሱለሚ እንደነገሩት፤ ጃሂማ ወደ ነቢዩ ﷺ መጥቶ፦ «የአላህ መልእክተኛ ሆይ! ወደ ጦርነት ለመሄድ ወስኛለሁ፤ ምክርም ለመጠየቅ ወደ እርስዎ መጣሁ» አለ። እርሳቸውም፦ «እናት አለችህ?» አሉት።

«አዎ» አለ። እርሳቸውም፦ «ከእርሷ ጋር ቆይ፤ ጀነት በእግሮቿ አጠገብ ነው» አሉት። ይህንኑ ምክር ለሁለተኛና ለሦስተኛ ጊዜ፣ በተለያዩ ጊዜያት ላይ ደገሙለት። አን-ነሳኢና ኢብኑ ማጃህ ከኢብኑ ጁረይጅ በዚሁ መንገድ ዘግበውታል።

ሌላ ሐዲሥ፦ ኢማም አሕመድ እንዲህ አሉ፦ ኸለፍ ኢብኑ አል-ወሊድ ነገረን፤ ኢብኑ ዓያሽ ከበሒር ኢብኑ ሰዕድ፣ ከኻሊድ ኢብኑ መዕዳን፣ ከአል-ሚቅዳም ኢብኑ መዕዲ ከርብ አል-ኪንዲ እንደነገሩት፤ ነቢዩ ﷺ እንዲህ አሉ፦ «አላህ ስለ አባቶቻችሁ ያዛችኋል። አላህ ስለ እናቶቻችሁ ያዛችኋል። አላህ ስለ እናቶቻችሁ ያዛችኋል። አላህ ስለ እናቶቻችሁ ያዛችኋል።

አላህ በቅርብ ዘመድ ቅድሚያ እየሰጣችሁ በዘመዶቻችሁ ላይ ያዛችኋል»። ኢብኑ ማጃህ ከዓብዱላህ ኢብኑ ዓያሽ በዚሁ መንገድ ዘግበውታል።

ሌላ ሐዲሥ፦ ኢማም አሕመድ እንዲህ አሉ፦ ዩኑስ ነገረን፤ አቡ ዓዋና ከአሽዓስ ኢብኑ ሰሊም፣ ከአባቱ፣ ከበኑ የርቡዕ አንድ ሰው እንደነገሩት፤ እኔ ወደ ነቢዩ ﷺ መጣሁ፤ እርሳቸውም ሰዎችን ሲያናግሩ ሰማኋቸው፦ «የሚሰጥ ሰው እጅ ከላይ ናት። እናትህ፣ አባትህ፣ እህትህ፣ ወንድምህ፣ ከዚያም በጣም ቅርብ የሆኑት ዘመዶችህ ቅድሚያ ይሰጣቸው፤ ከዚያም ቀጣዮቹ» አሉ።

ሌላ ሐዲሥ፦ ሐፊዝ አቡ በክር አሕመድ ኢብኑ ዓምር ኢብኑ ዓብዱልኻሊቅ አል-ባዛር በሙስነዱ እንዲህ አሉ፦ ኢብራሂም ኢብኑ አል-ሙስተሚር አል-ዑሩቂ ነገረን፤ ዓምር ኢብኑ ሱፍያን ነገረን፤ አል-ሐሰን ኢብኑ አቢ ጃዕፈር ከለይሥ ኢብኑ አቢ ሱለይም፣ ከዓልቀማ ኢብኑ መርሰድ፣ ከሱለይማን ኢብኑ ቡረይዳ፣ ከአባቱ እንደነገሩት፤ አንድ ሰው እናቱን በጀርባው ተሸክሞ ከዞረ፣ ነቢዩን ﷺ፦ «የእርሷን መብት ፈጽሜያለሁ?» ብሎ ጠየቀ። እርሳቸውም፦ «አይደለም፤ ከአንድ የምጥ ትንፋሽ እንኳ አይደለም» ወይም እንዲህ ያለ ነገር አሉ። አል-ባዛርም፦ «ይህ ሐዲሥ ከዚህ መንገድ ብቻ ሲዘገብ አናውቅም» አሉ። እኔም [ኢብኑ ከሢር]፦ አል-ሐሰን ኢብኑ አቢ ጃዕፈር ደካማ ነው፤ አላህ የበለጠ ያውቃል።

የአል-በጋዊ ተፍሲር

«ለሁለቱም የትሕትናን ክንፍ ዝቅ አድርግ» ማለት፣ ጎንህን ለእነርሱ አለስልስ፤ ትሑትም ሁን ማለት ነው። ዑርዋ ኢብኑ አዝ-ዙበይር እንዲህ አሉ፦ ለእነርሱ እንዲህ ተለዘብ፤ የወደዱትንም ማንኛውንም ነገር ለመፈጸም አትቆጠብ። «ከምሕረት የተነሳ» ማለት፣ ከርኅራኄ የተነሳ ማለት ነው። «እናም፦ ጌታዬ ሆይ! በልጅነቴ እንዳሳደጉኝ ለሁለቱም ምሕረት አድርግ» ማለት፣ ሁለቱ ሙስሊሞች ሲሆኑ ለእነርሱ ምሕረትን እንዲለምን ፈለገ ማለት ነው።

ኢብኑ ዓባስ እንዲህ አሉ፦ ይህ አያ በአላህ፦ «ለነቢዩና ለአማኞች ምንም እንኳን ዘመዶች ቢሆኑም ለአላህ አጋሪዎች ምሕረትን መለመን አይገባቸውም» (አት-ተውባ፣ 9:113) በሚለው ተሽሯል።

አቡ ድ-ደርዳእ እንዲህ ብለው ከነቢዩ ﷺ ዘገቡ፦ «አባት የጀነት በሮች መካከለኛው በር ነው፤ ከፈለግህ ጠብቀው፣ ከፈለግህም ተወው»።

ዓብዱላህ ኢብኑ ዓምር ከነቢዩ ﷺ እንደዘገቡት፦ «የአላህ ውዴታ በወላጅ ውዴታ ውስጥ ነው፤ የአላህ ቁጣም በወላጅ ቁጣ ውስጥ ነው»።

አቡ ሰዒድ አል-ኹድሪ ከነቢዩ ﷺ እንደዘገቡት፦ «ውለታውን በማስታወስ የሚያውለው፣ ወላጆቹን የሚያስቆጣና በወይን ጠጅ ላይ የሚጸና ሰው ጀነት አይገባም»።

አቡ ሁረይራ (አላህ በእርሱ ይውደድ) ከነቢዩ ﷺ እንደዘገቡት፦ «በአጠገቡ ስሜ ተጠቅሶ በእኔ ላይ ሶላዋት ያላደረገ ሰው አፍንጫው በአፈር ይርገፍ፤ የረመዳን ወር ገብቶበት ከዚያም ኃጢአቱ ሳይማር ወሩ ያለቀበት ሰው አፍንጫው በአፈር ይርገፍ፤ ወላጆቹን በእርጅና ያገኘና እነርሱም ጀነት እንዲገባ ያላደረጉት ሰው አፍንጫው በአፈር ይርገፍ»።