ДоттагӀийна къинхетам дехар

Шейх Абдуррахман ас-Саадин тафсир

«Цу шиннана къинхетамах лаьцна, хьайн дӀаьххьаш хьалха лоха» — цу шинна хьалха, къинхетамна а саваб лаха а, массо а къинхетамца хьайн дахар лоха. Церан хьалха кхераме хиларна я церан мал лардарна я церан мал хиларан сатамна деш дац. Хьекъал долуш догӀуш долу цхьа а нийаташ ду, цуьнгахь шайна саваб хир боцуш. «Аьлла: „Сан Дела, цу шинна къинхетам бе!“» — цу шинна, церан кхиоран хьакъехь, цхьа а яха а, валархул тӀаьхьа а къинхетам деха.

Цунах хиилахь, кхиоран хьакъ хьалха кхин а дукха хуьлу, кхиор кхин а дукха хилча. ДоттагӀаш боцуш, амма стаг динан а дуьненан а хьалха нийса кхиош кхиош болчара а, шен кхиор хьалха церан хьакъ ду.

Имам Ибн Касира тафсир

«Цу шинна хьалха хьайн дӀаьххьаш хьалха лоха» — хьайн гӀуллакхашца цу шинна хьалха хьайн хӀокху хьал лоха. «Аьлла: „Сан Дела, цу шинна къинхетам бе!“» — къенах хиларх а валарх а цу шинна къинхетам бе. «Цу шинмо со жима волуш кхиош-кхобуьйтурш хиларна». Ибн Аббаса аьлла: тӀаккха Аллахан хьалха хьунна дӀахьедина: «Набийна а, иман диллинарашна а, мушрикех лаьцна маьӀна ларъеш, дӀаотталла деха хьакъ дац, хьалха царах ткъа-гергарчу нахах хилча а» (әт-Тауба, 113).

ДоттагӀашна нийса хиларх лаьцна дукха хадисаш да. Царах, Анасах а вукхачу нахах а нисвеллачу массо а тариках дийцина хадисехь ду: Аллахан Элчан ﷺ минбаре хьала а хьаьжна, «Амин, амин, амин» аьлла. Цара: «Аллахан Элча, хӀун ду ахь амин аьлла?» — аьлла. Цо элира: «Жибриль соьга веана аьлла: „Мухьаммад, хьо цхьанна дуьхьал дийца а, цо хьуна салават делла ца хилча, цунан бевзаш долу цхьа а гӀотта хьакъ ма дарийла!“

Со элира: „Амин“. ТӀаккха цо элира: „Рамадан батт хьалха лелла а, цунан тӀаьхьа къинхетам ца луш кхеташ болу стаган бевзаш долу цхьа а гӀотта хьакъ ма дарийла! Амин ала“. Со элира: „Амин“. ТӀаккха цо элира: „Шен да-нана, я шен цхьаъ, къенах хиларе кхаьчна а, цуьнан дӀахьал де йолу, жәннетах дукха доцуш хиларна, цунан бевзаш долу цхьа а гӀотта хьакъ ма дарийла!“

Со элира: „Амин“». Вукха хадис: Имам Ахмад аьлла: Хушайм тхоьга дийцира, Али ибн Зайд тхоьга дийцира, Зарара ибн Ауфа тхоьга дийцира, царах цхьа стаг — Малик аль-Харис, цо Пайхамар ﷺ элира хезира: «Муслимшин да-нанан юкъара долу цхьаъ шен хьалхе дӀа а эцна, цунна хӀумма а, мацалла а кхочушдеш, цуьнан дуьненан дӀаьххьаш хьалха дӀа а кхиош, цо шен гӀоьнна а хьалха дӀа ца хилале, жәннет цунна дӀахӀоьтту. Муслим цхьаъ вистта дӀа ца дитарх, цуьнан массо бӀаьсте дӀа а луш, цо эрнаран ву». ТӀаккха цо кхин а дийцира: Мухьаммад ибн Жаъфар тхоьга дийцира, Шуъба тхоьга дийцира.

Али ибн Зайд тхоьга дийцира, цуьнан маьӀна дийцира, амма «церан къомах долу цхьаъ, цуьнан цӀе Малик я ибн Малик аьлла» аьлла. ТӀаккха кхин дӀа элира: «Шен да-нана, я церан цхьаъ, къенах хиларе кхаьчна а, жӀаннате ца вуьйла, цунна Аллахан лаамца гӀайба!»

Вукха хадис: Имам Ахмад аьлла: Аффан тхоьга дийцира, Хаммад ибн Салама тхоьга дийцира, Али ибн Зайд Зарара ибн Ауфа тхоьга дийцира, Малик ибн Амр аль-Кушайри тхоьга аьлла: «Аллахан Элча соьга элира: „Муслим зӀо а эцна дӀа ца дитарх, цуьнан массо кӀелан бӀаьсте кӀелан бӀаьстеица дӀа а луш, цо шен гӀоьнна хиларна, цо цунна дуьненан дӀаьххьаш хьалха дӀа а кхиош, цо шен гӀоьнна а хьалха дӀа ца хилале, жәннет цунна дӀахӀоьтту. Шен да-нана, я церан цхьаъ, къенах хиларе кхаьчна а, цуьнан къинош дӀа ца долуш, цунна Аллахан лаамца гӀайба!

Муслимшина а, цунна хӀумма а, мацалла а кхочушдеш, цо шен гӀоьнна а хьалха дӀа ца дитаре, жәннет цунна дӀахӀоьтту“». Вукха хадис: Имам Ахмад аьлла: Хажжаж а Мухьаммад ибн Жаъфар а элира: Шуъба тхоьга дийцира, Катадат тхоьга дийцира, цунна Зарара ибн Ауфах аьлла хезира. Аби ибн Малик аль-Кушайри дийцира: Пайхамаран ﷺ аьлла: «Шен да-нана, я церан цхьаъ, къенах хиларе кхаьчна а, тӀаьхьа кхин жӀаннате ца вуьйла, цунна Аллахан лаамца гӀайба а, дӀахӀоьтта а!» Абу Дауд цу хадис дийцина Шуъбах тӀера, цуьнга кхин дӀа хьалха ца йолу хӀумма ю.

Вукха хадис: Имам Ахмад аьлла: Аффан тхоьга дийцира, Абу Авана тхоьга дийцира, Сухайл ибн Аби Салих шен да тӀера, цо Абу Хурайра тӀера дийцира — Аллах реза хилла цунна: Пайхамаран ﷺ аьлла: «Бевзаш долу цхьа а гӀотта хьакъ ма дарийла! Бен цхьаъ а гӀотта хьакъ ма дарийла! Да-нана цхьааъ я кхин а, къенах хиларе кхаьчна а, жӀаннате дӀа ца волуш, цунан бевзаш долу цхьа а гӀотта хьакъ ма дарийла!» Хьалха долу тариках хадис саьлсалуш ду.

Абу Авана, Жәрир а Сулайман ибн Билал а Сухайл тӀера дийцина, Муслим цхьаъ хӀара хадис дийцина. Вукха хадис: Имам Ахмад аьлла: Рабиъ ибн Ибрахим тхоьга дийцира. Ахмад аьлла: цо Исмаил ибн Уллайя вешин кӀант ву, цо шен вешина юккъехь лахар хьалха вайна дӀахьекха. Абдуррахман ибн Исхак Саид ибн Аби Саид тӀера, Абу Хурайра тӀера дийцира: Пайхамаран ﷺ аьлла: «Бевзаш долу цхьа а гӀотта хьакъ ма дарийла, со цунна дуьхьал дийцина а, цо соьга салават ца делла хилча!

Рамадан батт кхеташ, тӀаьхьа цунна къинхетам ца хилла дӀакхочуш болу стаган бевзаш долу цхьа а гӀотта хьакъ ма дарийла! Шен да-нана къенах хиларе кхаьчна а, цу шинна жӀаннате дӀа ца волуш стаган бевзаш долу цхьа а гӀотта хьакъ ма дарийла!» Рабиъа аьлла: «Цу шинна цхьааъ а ву, бохуш, цо аьлла хеташ со ву». Тирмизи а хӀара хадис дийцина Ахмад ибн Ибрахим ад-Давраки тӀера, тӀаккха цо аьлла: «ХӀара тариках хьалха ца хезна хадис ду».

Вукха хадис: Имам Ахмад аьлла: Юнус тхоьга дийцира, Абдуррахман ибн аль-Гасиль тхоьга дийцира, Усайд ибн Али шен да Али ибн Убайд тӀера дийцира, Абу Усайд — цо Малик ибн Рабиа ас-Саиди ву — аьлла: «Со Аллахан Элчанна юкъара хьаьжаш схьаьлла волуш, ансарех долу стаг веана аьлла: „Аллахан Элча, сан да-нана валарх тӀаьхьа церан хьакъ хьалха долуш хӀумма а йина юй, цу шинна нийса хиларна?“ Цо элира: „ХӀаъ. Цу шинна дуа де, цу шинна истигфар де, церан васият кхочушде, церан доттагӀийна ихтирам бе, церан берашца кхин нах долуш хиларна, цу гӀуллакхца цхьаьна болх бу.

Цу шинна дӀахӀоьтта йолу нийса хиларна тӀаьхьа, хьан дӀахӀоьтта долу хӀараш ду“». Абу Дауд а Ибн Мажа а хӀара хадис Абдуррахман ибн Сулейман ибн аль-Гасиль тӀера дийцина. Вукха хадис: Имам Ахмад аьлла: Рух тхоьга дийцира, Ибн Журайж тхоьга дийцира: Мухьаммад ибн Тальха ибн Абдуллах ибн Абдуррахман шен да тӀера, Муавия ибн Жахима ас-Сулами тӀера дийцира: Жахима Пайхамаран ﷺ вуьлла аьлла: «Аллахан Элча, со газа дан лаьхна, хьоьга дӀахӀоьтта а веана, хьан кхин хьехар дехаш». Цо элира: «Хьан нана юй?»

Цо элира: «ХӀаъ». Цо элира: «Цуьнца хила, жӀаннат цуьнан кӀелхьара долуш ду». ТӀаккха хьалха кхин а кхечу дӀахьоьжуш долчу меттехь цуьнан маьӀна кхин а цуьнца цхьаьна дийцина. Насаи а Ибн Мажа а хӀара хадис Ибн Журайж тӀера дийцина.

Вукха хадис: Имам Ахмад аьлла: Халаф ибн Валид тхоьга дийцира, Ибн Айяш тхоьга дийцира, Бухайр ибн Саад Халид ибн Маъдан тӀера, аль-Микдам ибн Маъдикариб аль-Кинди тӀера дийцира: Пайхамаран ﷺ аьлла: «Аллахана доттагӀашца нийса хиларан васият ду. Аллахана нанашца нийса хиларан васият ду. Аллахана нанашца нийса хиларан васият ду. Аллахана нанашца нийса хиларан васият ду.

Аллахана къенах долчу нахца, церан гергарло хьалха, нийса хиларан васият ду». Ибн Мажа а хӀара хадис Абдуллах ибн Айяш тӀера дийцина. Вукха хадис: Имам Ахмад аьлла: Юнус тхоьга дийцира, Абу Авана тхоьга дийцира, аль-Ашъас ибн Сулейм шен да тӀера, цо Банӣ Ярбуъ къомах долу цхьа стаг тӀера дийцира: «Со Пайхамаран ﷺ вуьлла. Цо нахца лаьцна дийцаш сона хезира: „Далла дечу стаган куьйг хьалахь долуш ду.

Хьан нана а, да а, йиша а, ваша а, тӀаьхьа къенах долу нах а — церан хьалха тӀаьхьа, тӀаьхьа“. Вукха хадис: Хафиз Абу Бакр Ахмад ибн Амр ибн Абдулхалик аль-Баззар шен муснаде дийцира: Ибрахим аль-Мустамир аль-Уруки тхоьга дийцира, Амр ибн Суфьян тхоьга дийцира, аль-Хасан ибн Аби Жаъфар Лайс ибн Аби Сулайм тӀера, Алкама ибн Марсад Сулайман ибн Бурайда тӀера, цо шен да тӀера дийцира: «Цхьа стаг тавваф дора, шен нана хьоьхаш. Цо Пайхамарна ﷺ хаттар дийцира: „Со цунна хьакъ кхочушдина?“ Цо элира: „Хьо цунна цхьаьна а кхечирац, — я цунах хьаьжна хӀокху маьӀна аьлла“.

ТӀаккха аль-Баззар элира: „Тхо хӀара тариках долу хадис кхин цхьаъ а ца ло“». Со элира: аль-Хасан ибн Аби Жаъфар гӀалат ву. Аллах кхин хууш ву.

Аль-Багавин тафсир

«Цу шинна хьалха хьайн дӀаьххьаш хьалахьа» — цу шинна хьалха хьайн боьха ло, шен хьал лоха. Урва ибн Зубайра аьлла: «Цу шинна, кхетамца дӀаьххьаш ло, цу шинна хаза долу хӀумма а дӀа ца хьоьжуш ма хила». «Къинхетамах» — сагӀа-догӀаца. «Аьлла: „Сан Дела, цу шинна къинхетам бе, цу шинмо со жима волуш кхиош-кхобуьйтурш хиларна“».

Цуьнан маьӀна: церан муслимаш хилча. Ибн Аббас аьлла: хӀара дӀа а даьккхина, Аллахан хьалха хьунна хьехна хӀара аьлла: «Набийна а, иман диллинарашна а, мушрикех лаьцна къинхетам деха хьакъ дац» (әт-Тауба, 113). Абу Дардат тӀера вайна дийцина: Аллахан Элчан ﷺ аьлла: «Да — жӀаннатан юкъара йолу уьйр ду. ТӀаккха, хьуна лаахь, цу уьйранна ларло, хьуна лаахь, цуьнца гӀалат до».

Абу Дардат тӀера хадис дийцинара: Абдулвахид аль-Малихи, Абу Мансур Мухьаммад ибн Мухьаммад ибн Самъан, Абу Жаъфар Мухьаммад ибн Ахмад ибн Абдулжаббар ар-Райяни, Хумайд ибн Занжавейх, Сулайман ибн Харб, Хаммад ибн Зайд, Ата ибн ас-Саиб, Абу Абдуррахман — ас-Сулеми, Абу Дардат. Абдуллах ибн Амрах тӀера вайна дийцинара: Аллахан Элчан ﷺ аьлла: «Аллахан реза хилар да-нана реза хилла герга ду, Аллахан къахетар да-нана къахетарца герга ду».

Хадис дийцинара: Абу Тахир Мухьаммад ибн Али аз-Заррад, Абу Бакр Мухьаммад ибн Идрис аль-Журжани, Абу аль-Хасан Али ибн аль-Хусейн аль-Малини, Хасан ибн Суфьян, Яхья ибн Хабиб ибн Ади, Халид ибн аль-Харис, Шуъба, Яъла ибн Ата, шен да, Абдуллах ибн Амр. Абу Саид аль-Худри тӀера вайна дийцинара: Аллахан Элчан ﷺ аьлла: «СагӀа дечу, да-нана къинхетамца лар ца дечу, аракъан дукха эчу стаганна жӀаннате дӀаялар хир дац».

Хадис дийцинара: Ахмад ибн Абдуллах ас-Салихи, Абу Саид Мухьаммад ибн Муса ас-Сайрафи, Абу Абдуллах Мухьаммад ибн Абдуллах ас-Саффар, Абу Жаъфар Мухьаммад ибн Галиб ибн Тамтам ад-Дабби, Абдуллах ибн Маслама, Абдулазиз ибн Муслим, Язид ибн Аби Зияд, Мужахид, Абу Саид аль-Худри. Абу Хурайра тӀера вайна дийцинара — Аллах реза хилла цунна: Аллахан Элчан ﷺ аьлла: «Бевзаш долу цхьа а гӀотта хьакъ ма дарийла! Со цунна дуьхьал дийцина, цо соьга салават ца делла хилча; Рамадан батт хьалха лелла а, цунна къинхетам ца хилла хилча; шен да-нана къенах хиларе кхаьчна а, цу шинна жӀаннате дӀа ца волуш хилча».

Хадис дийцинара: имам Абу Али аль-Хусейн ибн Мухьаммад аль-Кади, Абу Мухьаммад Абдуллах ибн Юсуф ибн Мухьаммад ибн Бамуйя аль-Исфахани, Абу Саид Ахмад ибн Зияд аль-Басри, Хасан ибн Мухьаммад ибн ас-Саббах, Рабиъ ибн Уллайя, Абдуррахман ибн Исхак, Саид ибн Аби Саид аль-Макбури, Абу Хурайра.