Зәкариёни дукха аьтто йоцучу хенахь доӀа

Шейх Абдуррахман ас-Саадин тафсир

«Цо со ирс оьцур ву, ЯIкъубан доьзалал а ирс оьцур ву. Сан Дела, иза реза волу хилийта» — я, Ахь реза волу, Хьан лаамехь долу, Хьан лаьмнашна а реза хилийта а волу праведниг. Хазахетар ду, иза АллахӀа бер суна ло, кӀелхьара лууш а, кӀезиг долу а, сан къинхетамца къанвелла тӀаьхьа а вуьсуш, сан тӀаьхьара вуьйцуш, динан Ӏалашо лелош, АллахӀана а, кхинчу наха а реза волу пайхамар хилийта доӀа дийриг вара. Берийн юкъара хьалха долу дика хӀара ду.

АллахӀа Шен бенна дика куьгаш а, хьекъал а долу, хаза къамелаш а, хазахетарца дика кхолларалла а долу праведниг бер ло. Цуьнан Дела къинхетамца кхетта, цуьнан доӀа къобалдина.

«Сан ДаӀахкийн гра дайна» — я, гӀорасиз а, гӀораллин куьг дайна а хилла. Дела кхобуш долу деган Ӏийла даӀахкийн гра ду; цуьнан гӀоралла дайча, кхин дерг а гӀорасиз хуьлу. «Сан корта къоьжачу чоьша буьзна» — чоьша къанвеларан а, гӀорасизаллин а билгало ю; цо тхона кӀелхьара дӀакхетар а, цунах хьалха хьедар а ду. Иза АллахӀа Шен гӀорасизалла а, аьтто йоцар а дӀахьедарца доӀа дина.

ХӀара АллахӀана хьалха дукха хьажар долу, цундела адаман къувват а, гӀуллакхдар а юкъара дӀаэца, АллахӀан къувватна а, гӀуллакхдарна а дег чу дӀакхетар гойту.

«Сан Дела, со Хьоьга доьхуш декъазниг ца хилира» — я, сан Дела, Хьоьга доьхуш хӀумма а доьхуш, Ахь жоп ца луш, хьалха а ца велира со. Хьо соьца къинхетамашца хиларна, сан доӀанашна жоп делларна, Хьоьга доьхуш дуьйна аьтто ца ца хилла; Хьан къинхетамаш соьга кхочуш хуьлура, Хьан диканаш соьга кхочуш хуьлура. ХӀара АллахӀан хьалха Шенна тӀехь лелийна къинхетамашца доӀа дар ду; хьалха дика диначунна кхоьруш, тӀаьхьара а Шен дика кхочушдеш волчунна доӀа дина.

«Сан тӀаьхьа тӀехьала лела мавлинашх со кхоьру» — я, сан къанал тӀаьхьа, Исраилхойн тӀаьхьа кхин хилларшх со кхоьру, цара Хьан дина чӀогӀа лелош а, Хьан бенна адамаш Хьоьга кхайкхош а ца хилла. ХӀара дикашца динан Ӏамалехь имамалла лелош волу цхьаъ а царах ца гуш хилар гойту. ХӀара ЗәкариёӀан къинхетам а, хьекъал а гойту; цо бер доьхуш, цхьана дуьненан аьтто хилар дукха дехна дац, динан аьтто хилар а, дин дӀадаьккхаран хьалха кхерар а Ӏалашо хилира. Цо кхин берш цу гӀуллакхна лоьхуш ца гира, цуьнан цӀа динехь билгалйина цӀа хилира, пайхамарийн цӀа а, дикаш лелочу меттиг а хилира.

Цундела цо АллахӀа Шен тӀаьхьа дин лелор волу бер ло, и цуьнан зуда берш ца лоьхуш йолу, я, бер ца лоьхуш йолу хилар а, цуьнан къанвеларца кхочуш хиллачу гӀораллин гӀуллакх а Ӏийна хьедира.

«Суна Хьан гӀуллакхал дика ло» — хӀокху гӀуллакхах динан вилаят, пайхамараллин а, Ӏилман а, амалан а ирс ло.

Имам Ибн Касира тафсир

Мужахид «Цо со ирс оьцур ву, ЯIкъубан доьзалал а ирс оьцур ву» тӀехь элира: «Цуьнан ирс Ӏилма дара, Зәкариё а ЯIкъубан нусхалла вара». Хушайм элира: «Исмаил ибн Аби Халид вахийтина, Абу Салихах йовзуьйту, цо хӀокху аят тӀехь: «Цо со ирс оьцур ву, ЯIкъубан доьзалал а ирс оьцур ву» — элира: «Цуьнан пайхамаралла ирс хила йиш ю, цуьнан дай пайхамараш хилар санна». Абдурраззакх Маъмарах йовзуьйту, цо Къатадатах, цо Хасанах йовзуьйту: «Цо цуьнан пайхамаралла а, Ӏилма а ирс оьцур ву». Садди элира: «Цо сан пайхамаралла а, ЯIкъубан нусхаллин пайхамаралла а ирс оьцур ву».

Малик, Зайд ибн Аслам йовзуьйту: ««ЯIкъубан нусхаллин ирс оьцур ву» — царах пайхамаралла ирс оьцур ву». Жабир ибн Нух а, Язид ибн Харун а, Исмаил ибн Аби Халидал, Абу Салихах йовзуьйту. Цо хӀокху аят тӀехь элира: «Цо сан мал ирс оьцур ву, ЯIкъубан нусхаллин пайхамаралла а ирс оьцур ву». ХӀара Ибн Жарир кхочуш хиларна хьалха латтачу маьӀна ю.

Абдурраззакх элира: «Маъмарах, Къатадатах, Хасанах йовзуьйту, АллахӀан Элчанан ﷺ: «АллахӀа къинхетам бойла Зәкариёх; цуьнан ирс оьцур дерг дукха а ду. АллахӀа къинхетам бойла Лутх; иза чӀогӀа къуввате тӀехь а вара» — бохург». Ибн Жарир элира: «Абу Курейбах хаьттира, Жабир ибн Нухах, мубарак — ибн Фадаллах — Хасанах йовзуьйту, цо элира, АллахӀан Элчанан ﷺ элира: «АллахӀа къинхетам бойла сан вежарий Зәкариёх; цуьнан мал ирс оьцуш а дукха хӀума дац, цо элира: «Суна Хьан гӀулакхал бер ло, сан ирс оьцур волу, ЯIкъубан нусхаллин ирс а оьцур волу»». ХӀара мурсол хадисаш ду, цара сахих хадисаш дӀа ца йоккху. АллахӀна хьун хаза хуьлу.

«Сан Дела, иза реза волу хилийта» — я, Хьанна а, Хьан хьалха хиллачу адамашна а реза волу, Хьоьца а, адамашца а везаш волу динан а, амалан а тӀехь.

«Сан ДаӀахкийн гра дайна» — я, гӀорасиз а, къуьгуш а хилира. «Сан корта къоьжачу чоьша буьзна» — я, чоьшаллина къанвелла чӀогӀа дукха буьзна, Ибн Дурайд цуьнан Мукассаратехь элира: «Сан корта хьалха къора хьалхара Ӏуьйранан хьалха санна хьуьлу, къаьжначу Ӏуьйранан тӀаьхьалонаш кӀел. Царах къора а хьоьжу, къанвелла а хьоьжу, чӀаьпилгаш тӀехь цӀера юкъара цӀе а хьуьлу». ХӀара гӀорасизаллин а, къанвеларан а, цунна билгало долу хьалхаш а, деган гӀалаташ а дӀахьедар ду.

«Сан Дела, Хьоьга доьхуш декъазниг ца хилира» — я, Хьоьга дехна долчу доӀанашкахь къобалдар бен ца йовзира суна; Хьанна доьхуш сан хӀума Ахь ца тесира.

«Сан тӀаьхьа тӀехьала лела мавлинашх со кхоьру» — «мавлинаш» хьалха хьалхарчу хьаштаман йиънашца дешна, цуьнан объектах хиларна; Кисаи а «йиъ» кхеташ дешна, шайри санна: «Церан кӀошт цхьаъ дӀа а баьлла, дӀайоьлху аренахь; йоӀаш кхера чӀагӀо оьцуш долу кӀошт санна». Вукху шиъ элира: «ЦӀийнан хилар ца Ӏалашо, кхетаьрашца къайла хӀума а ца Ӏалашо». Мужахид, Къатадат а, Садди а элира: «Мавлинаш» — къам-бераш ду. Абу Салих элира: «Кхолла къам ду».

АллахӀе реза хила, Амир-ул-муъминин Усман ибн Аффан хӀара дешна: «Сан тӀаьхьа тӀехьала лела мавлинашх со кхера», къовлар кӀел цу маьӀнех: «Сан тӀаьхьа сан къам кӀезиг хиларх со кхера». Хьалхарчу дешаран маьӀнех, цо къералла тӀаьхьа цара адамашкахь лелош долу гӀуллакх ларт ца хиларх кхера, цундела цо пайхамар волу бер доьхира, тӀаьхьа цуьнан пайхамараллин а, цунна вахийна долчу а оьллиехь цара лелош ву. Жоп делла цуьнан доӀа къобалделла.

Иза цуьнан мал ирс оьцур ву ца кхоьрура; пайхамар ирсехь мелла а, къаьстина а чӀогӀа лоьхуш ву, цундела цуьнан мал къам-берашна ирс хиларан дукха ца реза хила, царах ма хьалагӀатта а, иза хьалха а ца вуьту, тӀаьхьаса бер лоьхуш ца ву. ХӀара цунах хьалха латта хьал ду.

ШолгӀа маьӀна: цуьнан мал долуш хилар а ца дикаделира; иза нухараш кийча йеш, шен куьйган гӀуллакхаллах йола боьлхаш лелош вара. Цуьндела хӀокху санна болчу наха мал чӀагӀа дӀасахьажийна ца хуьлу, аьлла а, къинхетамаш лелош долу пайхамараш, АллахӀан салам хуьлийла царах, дуьненан аьтто хьалха лелош долуш ма хуьлу.

Кхуьнан кӀелхьара дӀакхетар а гойтуш, сахихайн ши кхин а къайла яц: АллахӀан Элчанан ﷺ: «Тхо, пайхамараш, ирс ца оьцуьй; тхо къанал тӀаьхьа хӀумма хьаьжна ца йоккху, садакъа ду» — бохург. Тирмизий а сахих иснадца йовзуьйту: «Тхо, пайхамараш, ирс ца оьцуьй». Цундела «Суна Хьан гӀулакхал бер ло, сан ирс оьцур волу» — пайхамараллин ирс маьӀнех кхеташ хила деза. Цундела а «ЯIкъубан нусхаллин ирс а оьцур ву» элира.

АллахӀан къоманаш йовзийтарехь элира: «Сулайман Даудан ирс оьцура», я, пайхамараллина ирс оьцура. Мал ирс хилар Ӏалашо хилархьам, вежарийн юкъара хьоьхуш ца хилар, цуьнан хӀунда дукха Ӏалашо хилар а ца хир дара; массо динан хьалхаш а, къаманаш а чуьра бера цуьнан даьн мал ирс оьцуш хилар хьалха а Ӏемина ду. И хӀума къаьстина ирс хилар маьӀна ца хиллехь, цунах хьалха хьедар пайда а ца болуш хилар. ХӀара маьӀна чӀагӀо а, кӀелхьара дӀакхетар а сахих хадисехь ду: «Тхо, пайхамараш, мал ирс ца оьцуьй; тхо къанал тӀаьхьа хӀумма хьаьжна ца йоккху, садакъа ду». Нәмль: 16.

Аль-Багавин тафсир

«Элира: Сан ДаӀахкийн гра дайна» — я, гӀорасиз а, къанвелла а хилира. «Сан ДаӀахкийн гра» — къанвеларан. Къатадат элира: цо цӀеххьана даьхкин цӀенна иэс дӀадаьккхира. «Сан корта къоьжачу чоьша буьзна» — я, корта къаьжна.

«Къоьжачу чоьша» — чоьшаллина къанвелла. «Хьоьга доьхуш декъазниг ца хилира» — я, со хьалха доьхуш кхелхиначу хенахь Ахь жоп дийна, хьехамашца со къайла ца вина. ХӀокху маьӀнех а элира: «Хьо соьга ийманехь хьалха кхайкхира, со ийман ца луш декъазниг ца хилира».

«Цо со ирс оьцур ву, ЯIкъубан нусхаллин ирс а оьцур ву» — Абу Амр а, Кисаи а шиъ тӀехь суффикс «сакина» йоцу, дуьккха а цхьа дожар маьӀнех дешна; вукхарш шина а жамӀане тӀехь дӀайина, вастан а, билгалона а маьӀнех: я, «ирс оьцуш волу бер».

Ирс маьӀнех аьтту-бехк кхоьллина. Хасан элира: «МаьӀна ду, со сан мал ирс оьцур ву, ЯIкъубан нусхаллин а пайхамаралла а, хӀабар а ирс оьцур ву». Вукхуьн элира: «Пайхамараллин а, Ӏилман а ирс Ӏалашо ю». Цхьанна хеттара: «ХӀабарин ирс Ӏалашо ю, Зәкариё хӀабарийн тӀекхеттарх дина вара».

Зажжаж элира: «ХӀара мал боцучу ирсехь кхоллар лахь дика ду; пайхамар волчу ЗәкариёӀан къамаьлера-даьхин берашна шен мал ирс хиларх кхерар дика боцуш хетар ю. МаьӀна ду: цо шен хьажарш къинхетамехь динан дика дӀа ца луш, АллахӀан динан къахьетамаш ца хувцуш, Исраилхойн Ӏедалнина тӀе кхолла къинош лелорах, пайхамараш дӀахӀоттурах кхоьрура. Цундела цо Шен Эла дика бер доьхира, шен умматна баккъалла кӀелхьара дӀакхеташ а, пайхамаралла а, Ӏилма а ирс оьцуш а волу, дин дӀакхетарна кӀелхьара волу бер. ХӀара Ибн Аббасах, АллахӀ реза волу а, цунах Ата йовзуьйту маьӀна ю.

«Сан Дела, иза реза волу хилийта» — я, дика, тӀаьхьадогӀуш, реза долу.

«Сан тӀаьхьа тӀехьала лела мавлинашх со кхоьру» — «мавлинаш» къам-бераш ду. Мужахид элира: къам-бераш ду. Абу Салих элира: кхолла къам ду. Къалби элира: ирс оьцуш болу къам ду. «Сан тӀаьхьа тӀехьала» — сан къанал тӀаьхьа.

Ибн Касир «тӀаьхьа» йиъ къайла йолу аьлла дешна; вукхарш цу йиъ ца йолуш дешна.

«Сан зуда бер ца лоьхуш хилира» — бер ца лоьхуш йолу. «Суна Хьан гӀулакхал ло» — Суна Хьан долаллах ло. «Бер» — кӀант.