Saleh övlad diləyən dua

Şeyx Əbdürrəhman əs-Səədinin təfsiri

«Mənə varis olsun və Yəqub nəslindən də varis olsun. Ey Rəbbim, onu razı qalınmış et!» Yəni, Sənin razı qaldığın və bəndələrinə sevdirdiyin saleh bir qul et. Nəticə etibarilə, Zəkəriyyə Allahdan oğlan övladı istədi: onun vəfatından sonra yaşasın, ondan sonra himayəçi olsun və Allahın da, məxluqların da razı qaldığı bir peyğəmbər olsun.

Bu, övladların ən üstün halıdır. Allahın Öz bəndəsinə olan mərhəmətindəndir ki, ona gözəl əxlaqı və tərifəlayiq xislətləri özündə birləşdirən saleh övlad nəsib edir. Rəbbi ona rəhm etdi və duasını qəbul buyurdu.

«Ey Rəbbim! Artıq sümüklərim zəifləmişdir». Yəni, zəifləmiş və taqətdən düşmüşdür. Bədənin dayağı olan sümük zəiflədikdə, bədənin digər üzvləri də zəifləyir. «Başım ağappaq ağarmışdır». Çünki saçın ağarması zəiflik və qocalığın əlaməti, ölümün elçisi, carçısı və xəbərçisidir.

O, zəifliyini və acizliyini dilə gətirərək Uca Allaha vəsilə etdi. Bu, Allaha ən sevimli vəsilələrdəndir, çünki insanın öz gücündən və qüvvəsindən əl çəkdiyini, qəlbinin isə Allahın qüdrətinə və qüvvəsinə bağlandığını göstərir. «Ey Rəbbim! Sənə etdiyim dua sayəsində bədbəxt olmamışam».

Yəni, ey Rəbbim, Sən məni heç vaxt əliboş qaytarmamış, cavabdan məhrum etməmişsən. Əksinə, həmişə mənə lütf göstərmiş, duama cavab vermiş, nemətlərini ardıcıl olaraq mənə yetirmiş və yaxşılığını mənə çatdırmışsan. Bu, Allaha onun əvvəlki nemətlərini və dualarına verdiyi cavabları xatırladaraq yönəlmək idi. Beləliklə, o, əvvəllər ona yaxşılıq etmiş Allahdan bu yaxşılığını bundan sonra da tamamlamasını istədi.

«Mən özümdən sonra gələn qohumlarımdan qorxuram». Yəni, mən ölümümdən sonra İsrail oğullarının başına keçəcək şəxslərin Sənin dininə layiqincə əməl etməyəcəklərindən və bəndələrini Sənə çağırmayacaqlarından qorxuram. Bu sözlərin zahiri mənası budur ki, o, onların arasında din işlərində rəhbərlik etməyə layiq bir kəs görmürdü. Bu, Zəkəriyyə əleyhissəlamın şəfqətini və səmimiyyətini göstərir.

Onun övlad istəməsi, sırf dünyəvi mənfəət güdən başqalarının istəyi kimi deyildi; onun məqsədi dinin xeyri və onun itirilməsindən qorxu idi. O, başqalarının buna yararlı olmadığını görürdü. Zəkəriyyənin evi dinlə tanınan, risalətin qaynağı və xeyir gözlənilən bir ev idi. Buna görə də Allahdan özündən sonra dini qoruyub davam etdirəcək bir övlad verməsini dilədi.

Həmçinin zövcəsinin sonsuz olduğunu, yəni ümumiyyətlə uşaq doğmadığını və özünün də qocalığın son həddinə çatdığını bildirdi; yəni, belə bir yaşda şəhvət və övlad sahibi olmaq nadir hallarda mümkün olur. «Mənə Öz tərəfindən bir himayəçi bəxş et!» Bu himayəçilik dinin himayəsi, peyğəmbərliyin, elmin və əməlin mirasıdır.

İmam İbn Kəsirin təfsiri

Mücahid «Mənə varis olsun və Yəqub nəslindən də varis olsun» ayəsi barədə demişdir: «Onun mirası elm idi və Zəkəriyyə Yəqub nəslindən idi». Hüşeym demişdir: İsmail ibn Əbu Xalid bizə Əbu Salehdən, onun da «Mənə varis olsun və Yəqub nəslindən də varis olsun» ayəsi barədə belə dediyini xəbər verdi: «O, ataları peyğəmbər olduğu kimi peyğəmbər ola bilər». Əbdürrəzzaq Mə'mərdən, o da Qətadədən, o da Həsəndən belə rəvayət etmişdir: «O, onun peyğəmbərliyinə və elminə varis olar». Suddi demişdir: «O, mənim peyğəmbərliyimə və Yəqub nəslinin peyğəmbərliyinə varis olar».

Malikdən, o da Zeyd ibn Əsləmdən «Yəqub nəslindən də varis olsun» ifadəsi barədə belə rəvayət edilmişdir: «Onların peyğəmbərliyinə». Cabir ibn Nuh və Yezid ibn Harun, hər ikisi İsmail ibn Əbu Xaliddən, o da Əbu Salehdən bu ayə barədə belə rəvayət etmişlər: «Mənim malıma, Yəqub nəslindən isə peyğəmbərliyə varis olsun». İbn Cərir öz təfsirində bu görüşü seçmişdir.

Əbdürrəzzaq demişdir: Mə'mər bizə Qətadədən rəvayət etdi ki, Allah Rəsulu (sallallahu əleyhi və səlləm) belə buyurmuşdur: «Allah Zəkəriyyəyə rəhm etsin! Onun nə qədər varisi var idi! Allah Lutə də rəhm etsin! O, həqiqətən, möhkəm bir dayağa sığınırdı».

İbn Cərir demişdir: Əbu Kureyb bizə rəvayət etdi, Cabir ibn Nuh bizə Mübarəkdən — o, İbn Fədalədir — o da Həsəndən rəvayət etdi ki, Allah Rəsulu (sallallahu əleyhi və səlləm) belə buyurdu: «Allah qardaşım Zəkəriyyəyə rəhm etsin! “Mənə Öz tərəfindən bir himayəçi bəxş et ki, mənə və Yəqub nəslinə varis olsun” dediyi zaman malını miras alacaq varisləri nə qədər də çox idi!» Bunlar mürsəl rəvayətlərdir və səhih hədislərə zidd ola bilməz. Allah daha yaxşı bilir.

«Ey Rəbbim, onu razı qalınmış et!» yəni, onu Sənin də, məxluqlarının da razı qaldığı, sevdiyin və dininə, əxlaqına görə məxluqlarına sevdirdiyin bir kəs et.

«Dedi: “Ey Rəbbim! Artıq sümüklərim zəifləmişdir”». Yəni, zəifləmiş, taqətdən düşmüşdür. «Başım ağappaq ağarmışdır» — yəni, ağ saçlar qara saçların arasında alov kimi yayılmışdır. İbn Düreyd özünün «Məqsura» qəsidəsində belə demişdir: “Mənim başımın rənginin, gecənin ətəkləri altındakı sübh işığının bir zolağına bənzədiyini görmürsənmi?”

Həmçinin: “Ağarmış saç onların qaralığının içində, köz üzərində alovun yayılması kimi yayılmışdır”. Burada məqsəd zəiflik və qocalıq barədə, onların aşkar və gizli əlamətləri ilə birlikdə xəbər verməkdir. «Ey Rəbbim! Sənə etdiyim dua sayəsində bədbəxt olmamışam» — yəni, Sənə dua etdiyim zaman Səndən yalnız cavab görmüşəm və istədiyim şeydə məni heç vaxt geri qaytarmamısan.

«Mən özümdən sonra gələn qohumlarımdan qorxuram». Əksər qiraət alimləri «əl-məvali» sözündəki «ya» hərfini fəthə ilə oxuyaraq onu təsirlik halda olan tamamlıq saymışlar. Kəsai isə «ya» hərfini sükunla oxumuşdur. Şairin sözündə olduğu kimi: “Sanki onların əlləri düzənlikdə, gümüş sikkələrlə oynayan gənc qızların əlləridir”.

Digər şair belə demişdir: “Günəşlə yarışsaydı, o, örtüyünü atardı; gecə yol gedən ayla yarışsaydı, ay da boyunbağılarını atardı”. Əbu Təmam Həbib ibn Əvs ət-Tai də belə demişdir: “Onun üçün o qədər gecələr oyaq qaldı ki, şeirləri bir-biri ilə vuruşacaq sanırdım”. Mücahid, Qətadə və Suddi «əl-məvali» ilə qohumları nəzərdə tutmuşlar. Əbu Saleh isə «kəlalə» [uzaq qohumlar] demişdir.

Əmirəl-möminin Osman ibn Əffanın (Allah ondan razı olsun) bu ayəni «Mən özümdən sonra gələn qohumların azlığından qorxuram» mənasında, «fə» hərfini təşdidlə oxuduğu rəvayət edilir.

Birinci qiraətə görə, Zəkəriyyənin qorxusu o idi ki, qohumları onun ölümündən sonra insanlara pis şəkildə rəhbərlik edərlər. Buna görə də Allahdan özündən sonra peyğəmbər olacaq bir övlad istədi ki, peyğəmbərliyi və ona nazil olan vəhylə onlara rəhbərlik etsin. Onun qohumlarının malına varis olmasından qorxduğu üçün belə istədiyini söyləmək doğru deyil. Çünki peyğəmbərin məqamı daha uca və dəyəri daha böyükdür; malına görə qohumlarının ona varis olmasını istəməməsi, bu dərəcədə narahatlıq keçirməsi və malı onların deyil, öz övladının alması üçün övlad istəməsi peyğəmbərə yaraşmaz.

Bu, bir izahdır. İkinci izah budur ki, onun mal sahibi olduğu bildirilməyib; o, öz əlinin zəhməti ilə dolanan dülgər idi. Belə biri mal yığmaz, xüsusilə də dünyaya ən az meyilli olan peyğəmbərlər. Üçüncü izah isə budur ki, Səhih əl-Buxari və Səhih Muslimdə bir neçə yolla sabit olmuşdur ki, Allah Rəsulu (sallallahu əleyhi və səlləm) belə buyurmuşdur: «Biz miras qoymuruq.

Qoyub getdiyimiz sədəqədir». Tirmizidə səhih sənədlə belə bir rəvayət də vardır: «Biz peyğəmbərlər topluluğu miras qoymuruq». Bu halda «Mənə Öz tərəfindən bir himayəçi bəxş et ki, mənə varis olsun» ifadəsini peyğəmbərliyin mirası kimi başa düşmək zəruridir. Elə buna görə də «Yəqub nəslindən də varis olsun» deyilir.

Uca Allahın «Süleyman Davuda varis oldu» (ən-Nəml, 16) buyurması da peyğəmbərlik barədədir. Əgər söhbət maldan getsəydi, Allah onu qardaşları arasından xüsusilə qeyd etməzdi və bu barədə xəbər verməyin böyük bir mənası olmazdı. Çünki bütün şəriətlərdə və dinlərdə övladın atasına varis olması məlum və qəbul edilmiş bir qaydadır. Deməli, burada xüsusi bir miras nəzərdə tutulmasaydı, bu barədə xəbər verilməzdi.

Bütün bunlar hədisdə səhih olaraq gələn «Biz peyğəmbərlər topluluğu miras qoymuruq. Qoyub getdiyimiz sədəqədir» sözünü təsdiqləyir.

əl-Bəğəvinin təfsiri

«Dedi: “Ey Rəbbim! Artıq zəifləmişdir”» — yəni, qocalıqdan zəifləmiş və taqətdən düşmüşdür. Qətadə demişdir: «Azı dişlərinin tökülməsindən şikayət etmişdi». «Sümüklərim» — «Başım ağappaq ağarmışdır», yəni, başının saçları ağarmışdır.

«Şeybən» — saçın ağarması deməkdir. «Ey Rəbbim! Sənə etdiyim dua sayəsində bədbəxt olmamışam». Yəni, keçmişdə dualarıma cavab verməyə məni alışdırmış, məni əliboş qaytarmamısan. Başqa bir izaha görə, bunun mənası belədir: Sən məni imana çağırdığın zaman iman gətirdim və imanı tərk etməklə bədbəxt olmadım.

«Mənə varis olsun və Yəqub nəslindən də varis olsun». Əbu Əmr və Kəsai hər iki sözü cəzm ilə oxumuşlar; bu, duaya cavab olaraq gəlir. Digər qiraət alimləri isə rafə ilə oxuyaraq bunu hal və sifət kimi mənalandırmışlar: «varis olacaq bir himayəçi». Bu mirasın nə olduğu barədə ixtilaf etmişlər.

Həsən demişdir: «Mənim malıma, Yəqub nəslindən isə peyğəmbərliyə və kahinliyə varis olsun». Başqa bir görüşə görə, peyğəmbərliyin və elmin mirası nəzərdə tutulur. Digər bir görüşə görə, kahinlik mirasıdır, çünki Zəkəriyyə kahinlərin başçısı idi. Zəccac demişdir: «Daha doğru olan, bunu maldan başqa bir miras kimi anlamaqdır.

Çünki peyğəmbərlərdən olan Zəkəriyyənin əmisi oğullarının onun malını miras alacağından narahat olması uzaq ehtimaldır. Mənası budur: O, İsrail oğullarında gördüyü kimi, əmisi oğullarının Allahın dinini zay etməsindən və hökmlərini dəyişdirməsindən qorxdu. Onlar dini dəyişdirir və peyğəmbərləri öldürürdülər. Buna görə də Rəbbindən ümməti barədə arxayın olacağı, peyğəmbərliyinə və elminə varislik edəcək saleh bir himayəçi istədi ki, din zay olmasın».

Bu, Ətanın İbn Abbasdan (Allah onların hər ikisindən razı olsun) rəvayət etdiyi mənadır.

«Ey Rəbbim, onu razı qalınmış et!» yəni, onu yaxşı əməl sahibi, təqvalı və razı qalınmış et.

«Mən qohumlarımdan qorxuram». «Əl-məvali» əmioğullarına deyilir. Mücahid demişdir: «Qohumlar, əsəbə». Əbu Saleh «kəlalə» [uzaq qohumlar], Kəlbi isə «varislər» demişdir. «Özümdən sonra», yəni, vəfatımdan sonra. İbn Kəsir «min vərayi» ifadəsini «ya» hərfini fəthə ilə, digərləri isə sükunla oxumuşlar.

«Zövcəm də sonsuzdur», yəni, uşaq doğmur. «Mənə Öz tərəfindən» — mənə Öz dərgahından bəxş et. «Bir himayəçi» — oğul.