Valideynlər üçün mərhəmət duası

Şeyx Əbdürrəhman əs-Səədinin təfsiri

«Onlara mərhəmət göstərərək təvazökarlıq qanadını endir» — yəni onlara qarşı təvazökar ol, mərhəmət göstər və savabını Allahdan um. Bunu onlardan qorxduğun üçün, yaxud onların malına ümid etdiyin üçün və ya buna bənzər, qulun savab qazanmadığı başqa niyyətlərlə etmə.

«Və de: “Ey Rəbbim, onların hər ikisinə rəhm et!”» — yəni sağ olduqları vaxt da, vəfat etdikdən sonra da onlara rəhmət dilə. Bunu onlar səni kiçik yaşlarında tərbiyə edib böyütdüklərinə görə et. Buradan aydın olur ki, tərbiyə nə qədər çox olarsa, haqq da bir o qədər böyük olar. Həmçinin valideynlərindən başqa, insanı dinində və dünyasında yaxşı şəkildə tərbiyə edən şəxsin də tərbiyə etdiyi insan üzərində tərbiyə haqqı vardır.

İmam İbn Kəsirin təfsiri

«Onlara mərhəmət göstərərək təvazökarlıq qanadını endir» — yəni davranışınla onlara qarşı təvazökar ol. «Və de: “Ey Rəbbim, onların hər ikisinə rəhm et!”» — yəni qocaldıqları zaman və vəfat etdikləri vaxt onlara rəhm et. «Necə ki, onlar məni kiçik yaşımda tərbiyə edib böyüdüblər».

İbn Abbas demişdir: Sonra Allah bu ayəni nazil etdi: «Peyğəmbərə və iman gətirənlərə, müşriklər qohumları olsalar belə, onlar üçün bağışlanma diləmək yaraşmaz» (ət-Tövbə, 9:113).

Valideynlərə yaxşılıq etmək barədə çoxlu hədislər nəql olunmuşdur. Onlardan biri Ənəsdən və başqalarından müxtəlif sənədlərlə rəvayət olunur: Allah Rəsulu minbərə çıxanda «Amin, amin, amin!» dedi. Səhabələr: «Ey Allahın Rəsulu, nəyə amin dedin?» — deyə soruşdular.

O dedi: «Cəbrail yanıma gəlib dedi: “Ey Məhəmməd! Yanında sənin adın çəkildiyi halda sənə salavat gətirməyən kəsin burnu yerə sürtülsün!” Mən də: “Amin!” dedim. Sonra dedi: “Ramazan ayı gəlib keçdiyi halda bağışlanmayan kəsin burnu yerə sürtülsün!”

De: “Amin!” Mən də: “Amin!” dedim. Sonra dedi: “Valideynlərinin, yaxud onlardan birinin qocalıq çağını görüb, onların səbəbi ilə Cənnətə daxil olmayan kəsin burnu yerə sürtülsün!” De: “Amin!” Mən də: “Amin!” dedim».

Başqa bir hədis: İmam Əhməd belə demişdir: Hüşeym bizə rəvayət etdi, Əli ibn Zeyd bizə rəvayət etdi, Zərarə ibn Ovfa bizə xəbər verdi ki, onlardan olan Malik ibn əl-Haris adlı bir kişi Peyğəmbərin belə dediyini eşitmişdir: «Müsəlman ata-anadan olan yetimi öz yeməyinə və içəcəyinə qoşub, özündən asılı olmayana qədər himayəsinə alan kəsə Cənnət mütləq vacib olar. Müsəlman bir köləni azad edən kəs üçün bu, Cəhənnəm odundan qurtuluş olar; kölənin hər bir üzvü əvəzində onun bədəninin bir üzvü oddan azad edilər». Sonra o, belə dedi: Məhəmməd ibn Cəfər bizə rəvayət etdi, Şöbə bizə rəvayət etdi.

Əli ibn Zeydən eşitdim və o da bu rəvayətin oxşarını söylədi, lakin «qövmündən Malik və ya İbn Malik deyilən bir kişi» şəklində rəvayət etdi və əlavə etdi: «Valideynlərinin, yaxud onlardan birinin qocalıq çağını görüb, sonra Cəhənnəmə daxil olan kəsə Allah rəhmətindən uzaq etsin».

Başqa bir hədis: İmam Əhməd belə demişdir: Affan bizə rəvayət etdi, Həmmad ibn Sələmə bizə rəvayət etdi, Əli ibn Zeyd Zərarə ibn Ovfadan, o da Malik ibn Əmr əl-Quşeyridən bizə xəbər verdi. O dedi: Allah Rəsulunun belə söylədiyini eşitdim: «Müsəlman bir köləni azad edən kəsin bu əməli onun Cəhənnəm odundan qurtuluşu olar. Kölənin hər bir sümüyünün əvəzində onun bir sümüyü oddan azad edilər. Valideynlərindən birinin qocalıq çağını görüb, sonra bağışlanmayan kəsə Allah, qüdrətli və əzəmətli olan Allah, rəhmətindən uzaq etsin!

Müsəlman ata-anadan olan yetimi öz yeməyinə və içəcəyinə qoşub, Allah onu ehtiyacsız edənədək himayəsinə alan kəsə Cənnət vacib olar».

Başqa bir hədis: İmam Əhməd belə demişdir: Həccac və Məhəmməd ibn Cəfər bizə rəvayət etdilər. Onlar dedilər: Şöbə bizə Qətadədən rəvayət etdi. Qətadə dedi: Zərarə ibn Ovfanın Übey ibn Malik əl-Quşeyridən rəvayət etdiyini eşitdim. O dedi: Peyğəmbər belə buyurdu: «Valideynlərinin, yaxud onlardan birinin qocalıq çağını görüb, sonra Cəhənnəmə daxil olan kəsə Allah rəhmətindən uzaq etsin!»

Əbu Davud ət-Təyalisi bunu Şöbədən eyni sənədlə rəvayət etmiş və əlavə sözlər qeyd etmişdir.

Başqa bir hədis: İmam Əhməd belə demişdir: Affan bizə rəvayət etdi, Əbu Avanə bizə rəvayət etdi, Süheyl ibn Əbu Saleh atasından, o da Əbu Hüreyrədən (Allah ondan razı olsun), onun da Peyğəmbərdən rəvayət etdiyinə görə, Allah Rəsulu belə buyurdu: «Valideynlərinin birinin, yaxud hər ikisinin qocalıq çağını görüb Cənnətə daxil olmayan kəsin burnu yerə sürtülsün, burnu yerə sürtülsün, burnu yerə sürtülsün!» Bu rəvayət həmin sənədlə səhihdir. Onu Əbu Avanə, Cərir və Süleyman ibn Bilalın Süheyl vasitəsilə rəvayət etdikləri hədisdən yalnız Müslim öz “Səhih”ində qeyd etmişdir.

Başqa bir hədis: İmam Əhməd belə demişdir: Rəbii ibn İbrahim bizə rəvayət etdi. Əhməd dedi ki, o, İsmail ibn Üləyə qardaşıdır və qardaşından üstün tutulurdu. O, Əbdürrəhman ibn İshaqdan, o da Səid ibn Əbu Səid əl-Məqburidən, o da Əbu Hüreyrədən rəvayət etdi. Əbu Hüreyrə dedi: Allah Rəsulu buyurdu: «Yanında mənim adım çəkildiyi halda mənə salavat gətirməyən kəsin burnu yerə sürtülsün!

Ramazan ayı gəlib keçdiyi halda bağışlanmayan kəsin burnu yerə sürtülsün! Valideynləri yanında qocalan, lakin onların səbəbi ilə Cənnətə daxil olmayan kəsin burnu yerə sürtülsün!» Rəbii dedi: Məncə, Peyğəmbər «onlardan biri» də demişdi. Tirmizi bunu Əhməd ibn İbrahim əd-Dəvrəqidən, o da Rəbii ibn İbrahimdən rəvayət etmiş və sonra demişdir: «Bu, bu yoldan gələn qərib rəvayətdir».

Başqa bir hədis: İmam Əhməd belə demişdir: Yunus ibn Məhəmməd bizə rəvayət etdi, Əbdürrəhman ibn əl-Ğasil bizə rəvayət etdi, Üseyd ibn Əli atasından, o da Əli ibn Übeyddən, o da Əbu Üseyd — Malik ibn Rəbiə əs-Saididən rəvayət etdi. O dedi: Mən Allah Rəsulunun yanında oturarkən ənsardan bir kişi gəlib dedi: «Ey Allahın Rəsulu! Valideynlərim vəfat etdikdən sonra onlara yaxşılıq etmək üçün üzərimdə qalan bir haqq varmı?»

O buyurdu: «Bəli, dörd şey: onlara dua etmək, onlar üçün bağışlanma diləmək, verdikləri vədləri yerinə yetirmək, dostlarına ehtiram göstərmək və yalnız onların vasitəsilə qohumluq əlaqən olan qohumlarla əlaqəni saxlamaq. Onların vəfatından sonra valideynlərinə yaxşılıq etməkdən sənə qalan budur». Əbu Davud və İbn Macə bunu Əbdürrəhman ibn Süleymanın — o, İbn əl-Ğasil idi — rəvayəti ilə nəql etmişlər.

Başqa bir hədis: İmam Əhməd belə demişdir: Ruh bizə rəvayət etdi, İbn Cüreyc bizə rəvayət etdi, Məhəmməd ibn Təlhə ibn Abdullah ibn Əbdürrəhman atasından, o da Müaviyə ibn Cahimə əs-Süləmidən xəbər verdi. Cahimə Peyğəmbərin yanına gəlib dedi: «Ey Allahın Rəsulu! Döyüşə getmək istəyirəm və səninlə məsləhətləşməyə gəlmişəm». O soruşdu: «Anan varmı?»

Cahimə: «Bəli», — dedi. Peyğəmbər buyurdu: «Onun yanında qal, çünki Cənnət onun ayaqlarının yanındadır». Bu sözləri müxtəlif məclislərdə üç dəfə təkrarladı. Nəsai və İbn Macə bunu İbn Cüreycin rəvayəti ilə nəql etmişlər.

Başqa bir hədis: İmam Əhməd belə demişdir: Xələf ibn əl-Vəlid bizə rəvayət etdi, İbn Əyyaş bizə Büheyr ibn Səddən, o da Xalid ibn Mədandan, o da əl-Miqdam ibn Mədi Kərib əl-Kindidən rəvayət etdi. O, Peyğəmbərin belə buyurduğunu nəql etdi: «Allah sizə atalarınızla yaxşı davranmağı tövsiyə edir. Allah sizə analarınızla yaxşı davranmağı tövsiyə edir. Allah sizə analarınızla yaxşı davranmağı tövsiyə edir.

Allah sizə analarınızla yaxşı davranmağı tövsiyə edir. Allah sizə ən yaxın olanlardan başlayaraq qohumlarınızla yaxşı davranmağı tövsiyə edir». İbn Macə bunu Abdullah ibn Əyyaşın rəvayəti ilə nəql etmişdir.

Başqa bir hədis: İmam Əhməd belə demişdir: Yunus bizə rəvayət etdi, Əbu Avanə bizə Əşəs ibn Süleymdən, o da atasından, o da Bəni Yərbu qəbiləsindən bir kişidən rəvayət etdi. Həmin kişi dedi: Peyğəmbərin yanına gəldim və onun insanlarla danışarkən belə dediyini eşitdim: «Verən əlin ən üstün olanı anandır, atandır, bacındır, qardaşındır, sonra sənə ən yaxın olanlar və daha sonra sənə yaxın olanlardır».

Başqa bir hədis: Hafiz Əbu Bəkr Əhməd ibn Əmr ibn Əbdülxaliq əl-Bəzzar öz “Müsnəd”ində belə demişdir: İbrahim ibn əl-Müstəmər əl-Uruki bizə rəvayət etdi, Əmr ibn Süfyan bizə rəvayət etdi, Həsən ibn Əbu Cəfər bizə Leys ibn Əbu Süleymdən, o da Əlqəmə ibn Mərsəddən, o da Süleyman ibn Büreydədən, o da atasından rəvayət etdi: Bir kişi təvaf edərkən anasını çiyinlərində daşıyırdı. O, Peyğəmbərdən: «Onun haqqını yerinə yetirdimmi?» — deyə soruşdu. Peyğəmbər buyurdu: «Xeyr, hətta bir nəfəs qədərini də yox!» — yaxud buna bənzər bir söz dedi. Bəzzar demişdir: «Bu hədisi bu yoldan başqa yolla rəvayət olunmuş bilmirik». Mən [İbn Kəsir] deyirəm: Həsən ibn Əbu Cəfər zəif ravi idi. Ən doğrusunu Allah bilir.

əl-Bəğəvinin təfsiri

«Onlara təvazökarlıq qanadını endir» — yəni onlara qarşı yumşaq davran və itaət göstər. Urvə ibn Zübeyr demişdir: Onların sevdiyi hər hansı bir işdən imtina etməyəcək qədər onlara qarşı mülayim ol. «Mərhəmətdən» — yəni şəfqətdən. «Və de: “Ey Rəbbim, onların hər ikisinə rəhm et, necə ki, onlar məni kiçik yaşımda tərbiyə edib böyüdüblər”» — burada valideynlərin müsəlman olması nəzərdə tutulur.

İbn Abbas demişdir: Bu hökm «Peyğəmbərə və iman gətirənlərə, müşriklər qohumları olsalar belə, onlar üçün bağışlanma diləmək yaraşmaz» ayəsi ilə nəsx edilmişdir (ət-Tövbə, 9:113).

Əbdülvahid əl-Məlihi bizə xəbər verdi, Əbu Mənsur Məhəmməd ibn Məhəmməd ibn Səm’an bizə xəbər verdi, Əbu Cəfər Məhəmməd ibn Əhməd ibn Əbdülcəbbər ər-Rəyyani bizə xəbər verdi, Humeyd ibn Zəncəveyh bizə rəvayət etdi, Süleyman ibn Hərb bizə rəvayət etdi, Həmmad ibn Yezid bizə rəvayət etdi, o, Əta ibn əs-Saibdən, o da Əbu Əbdürrəhman — yəni əs-Süləmidən —, o da Əbu Dərdadan rəvayət etdi. Əbu Dərda dedi: Allah Rəsulu buyurdu: «Ata Cənnətin orta qapısıdır. İstəsən, onu qoru, istəsən, zay et».

Əbu Tahir Məhəmməd ibn Əli əz-Zərrad bizə xəbər verdi, Əbu Bəkr Məhəmməd ibn İdris əl-Cürcani bizə xəbər verdi, Əbu Həsən Əli ibn Hüseyn əl-Məlinidən, o da Həsən ibn Süfyandan, o da Yəhya ibn Həbib ibn Adidən, o da Xalid ibn əl-Harisdən, o da Şöbədən, o da Yəla ibn Ətadan, o da atasından, o da Abdullah ibn Əmrdən rəvayət etdi ki, Peyğəmbər belə buyurdu: «Allahın razılığı atanın razılığındadır, Allahın qəzəbi də atanın qəzəbindədir».

Əhməd ibn Abdullah əs-Salihi bizə xəbər verdi, Əbu Səid Məhəmməd ibn Musa əs-Seyrəfi bizə xəbər verdi, Əbu Abdullah Məhəmməd ibn Abdullah əs-Səffardan, o da Əbu Cəfər Məhəmməd ibn Ğalib ibn Təmam əd-Dabbidən, o da Abdullah ibn Məsələmədən, o da Əbdüləziz ibn Müslimdən, o da Yezid ibn Əbu Ziyaddan, o da Mücahiddən, o da Əbu Səid əl-Xudridən rəvayət etdi. Əbu Səid dedi: Allah Rəsulu buyurdu: «Minnət qoyan, valideynlərinə asi olan və şərab içməyə davam edən kəs Cənnətə daxil olmaz».

İmam Əbu Əli əl-Hüseyn ibn Məhəmməd əl-Qadi bizə xəbər verdi, Əbu Məhəmməd Abdullah ibn Yusif ibn Məhəmməd ibn Bamuveyh əl-İsfahani bizə xəbər verdi, Əbu Səid Əhməd ibn Ziyad əl-Bəsridən, o da Həsən ibn Məhəmməd ibn əs-Səbbahdan, o da Rəbii ibn Üləyyədən, o da Əbdürrəhman ibn İshaqdan, o da Səid ibn Əbu Səid əl-Məqburidən, o da Əbu Hüreyrədən (Allah ondan razı olsun) rəvayət etdi. Əbu Hüreyrə dedi: Allah Rəsulu buyurdu: «Yanında mənim adım çəkildiyi halda mənə salavat gətirməyən kəsin burnu yerə sürtülsün! Ramazan ayı gəlib keçdiyi halda bağışlanmayan kəsin burnu yerə sürtülsün!

Valideynlərinin qocalıq çağını görüb, onların səbəbi ilə Cənnətə daxil olmayan kəsin burnu yerə sürtülsün!»