Doğru giriş və çıxış duası

Şeyx Əbdürrəhman əs-Səədinin təfsiri

(«De: Ey Rəbbim! Məni doğru girişlə daxil et və doğru çıxışla çıxart!») Yəni bütün giriş-çıxışlarımı Sənə itaət və Sənin razılığın çərçivəsində qərar ver. Çünki bu, ixlası və əmrə uyğunluğu ehtiva edir. («Öz tərəfindən mənə yardım edən bir qüvvət ver!»)

Yəni etdiyim və tərk etdiyim hər bir işdə mənə aşkar bir dəlil və qəti sübut ver. Bu, Allahın bəndəyə bəxş etdiyi ən yüksək haldır: onun bütün halları xeyirli olsun və onu Rəbbinə yaxınlaşdırsın, eləcə də hər bir halında aşkar dəlili olsun. Bura faydalı elm və saleh əməl, məsələləri və dəlilləri bilmək daxildir.

İmam İbn Kəsirin təfsiri

İmam Əhməd dedi: Bizə Cərir, Qabus ibn Əbu Zəbiyandan, o da atasından, o da İbn Abbasdan rəvayət etdi. İbn Abbas dedi: «Peyğəmbər (sallallahu əleyhi və səlləm) Məkkədə idi, sonra ona hicrət etmək əmr olundu. Allah da bu ayəni nazil etdi: (“De: Ey Rəbbim! Məni doğru girişlə daxil et və doğru çıxışla çıxart; Öz tərəfindən mənə yardım edən bir qüvvət ver!”)».

Həsən əl-Bəsri bu ayənin təfsirində dedi: Məkkə kafirləri Peyğəmbərə (sallallahu əleyhi və səlləm) qarşı müşavirə edib onu öldürmək, yaxud qovmaq, yaxud da həbs etmək istədikdə, Allah Məkkə əhli ilə döyüşməyi iradə etdi və ona Mədinəyə çıxmağı əmr etdi. Allah-Təalanın dediyi: («De: Ey Rəbbim! Məni doğru girişlə daxil et və doğru çıxışla çıxart!») ayəsi bununla bağlıdır.

Qətadə dedi: («Məni doğru girişlə daxil et») — yəni Mədinəyə; («doğru çıxışla çıxart») — yəni Məkkədən. Əbdürrəhman ibn Zeyd ibn Əsləm də belə demişdir. Bu, deyilən fikirlərin ən məşhurudur.

Əvfi İbn Abbasdan belə rəvayət etdi: («Məni doğru girişlə daxil et») ölüm, («doğru çıxışla çıxart») isə ölümdən sonrakı həyat deməkdir. Başqa fikirlər də deyilmişdir. Birinci fikir daha doğrudur və İbn Cəririn seçdiyi də budur.

Allahın: («Öz tərəfindən mənə yardım edən bir qüvvət ver!») kəlamına gəlincə, Həsən əl-Bəsri bunu belə təfsir etmişdir: Rəbbi ona İranın mülkünü və izzətini əlindən alıb ona verəcəyini, həmçinin Rumun mülkünü və izzətini alıb ona verəcəyini vəd etmişdi.

Qətadə bu barədə dedi: Allahın Peyğəmbəri (sallallahu əleyhi və səlləm) bilirdi ki, bu işə yalnız qüvvət sahib olmaqla nail ola bilər. Buna görə Allahın Kitabına, Allahın qoyduğu hədlərə və fərzlərinə, Allahın dinini bərqərar etməyə yardım edəcək qüvvət istədi. Həqiqətən, hakimiyyət Allahın Öz bəndələri arasında yaratdığı bir rəhmətdir. Əgər bu olmasaydı, bəziləri digərlərinə hücum edər, güclülər zəifləri yeyib-bitirərdi.

Mücahid dedi: («yardım edən qüvvət») — aşkar dəlil deməkdir. İbn Cərir Həsən və Qətadənin fikrini seçmişdir və bu fikir daha üstündür. Çünki haqqla yanaşı, ona düşmənçilik edənlərə qarşı onları ram edən qüvvət də olmalıdır. Buna görə Allah-Təala buyurur: («Biz elçilərimizi açıq-aşkar dəlillərlə göndərdik, onlarla birlikdə Kitab və tərəzi nazil etdik ki, insanlar ədalətlə davransınlar.

Dəmiri də nazil etdik. Onda böyük qüvvə və insanlar üçün faydalar vardır. Bu, Allahın Özünə və elçilərinə qeybdə yardım edənləri üzə çıxarması üçündür») (əl-Hədid, 25).

Hədisdə belə buyurulur: «Allah hakimiyyət vasitəsilə, Quran vasitəsilə çəkindirmədiyi şeylərdən çəkindirir». Yəni Allah hakimiyyət vasitəsilə insanları əxlaqsız əməllərdən və günahlardan çəkindirir; çünki bir çox insan Quranın və oradakı şiddətli vədlərin, qorxuducu təhdidlərin təsiri ilə belə çəkinmir. Bu, reallıqda müşahidə olunan haldır. Pak və nöqsansız olan Allahdır.

əl-Bəğəvinin təfsiri

Allah-Təalanın («De: Ey Rəbbim! Məni doğru girişlə daxil et və doğru çıxışla çıxart!») kəlamına gəlincə, burada giriş və çıxış dedikdə daxil etmə və çıxartma nəzərdə tutulur. Təfsir alimləri bunun mənası barədə ixtilaf etmişlər.

İbn Abbas, Həsən və Qətadə dedilər: («Məni doğru girişlə daxil et») — Mədinəyə; («doğru çıxışla çıxart») — Məkkədən deməkdir. Bu ayə Peyğəmbərə (sallallahu əleyhi və səlləm) hicrət etmək əmr olunarkən nazil olmuşdur.

Dahhak dedi: («Doğru çıxışla çıxart») — məni müşriklərdən amanda olaraq Məkkədən çıxart; («doğru girişlə daxil et») — fəth edərək qalib gəlmiş halda Məkkəyə daxil et deməkdir.

Mücahid dedi: «Məni peyğəmbərliklə göndərildiyim işə, yəni Sənin dininə doğru girişlə daxil et. Dünyadan çıxarkən isə üzərimə düşən haqqı yerinə yetirmiş halda doğru çıxışla çıxart».

Həsəndən rəvayət olunur ki, o belə demişdir: («Məni doğru girişlə daxil et») — Cənnətə; («doğru çıxışla çıxart») — Məkkədən deməkdir.

Belə də deyilmişdir: «Məni itaətinə daxil et, qadağan etdiklərindən isə çıxart». Həmçinin bunun mənasının belə olduğu deyilmişdir: «Haraya daxil etsən, məni doğruluqla daxil et və haradan çıxartsan, doğruluqla çıxart». Yəni məni bir üzü ilə daxil olub, başqa üzü ilə çıxanlardan etmə. Çünki ikiüzlü insan Allah qatında amanda və hörmətli olmaz.

Daxil olmağın və çıxmağın doğruluqla vəsf edilməsi, girişin və çıxışın nəticəsində gələcək yardım, izzət və dinin hakimiyyəti ilə əlaqədardır. Allah «onlar üçün Rəbbi yanında doğru mövqe vardır» buyuraraq mövqeni də doğruluqla vəsf etmişdir (Yunus, 2).

(«Öz tərəfindən mənə yardım edən bir qüvvət ver!») Mücahid dedi: «Aşkar dəlil». Həsən dedi: «Mənə qarşı çıxanlara qalib gəlməyim üçün mənə güclü hakimiyyət və Sənin dinini bərqərar edəcəyim aşkar izzət ver». Allah ona İranın, Rumun və başqalarının hakimiyyətini əlindən alıb ona verəcəyini vəd etdi.

Qətadə dedi: Allahın Peyğəmbəri (sallallahu əleyhi və səlləm) bilirdi ki, bu işə yalnız hakimiyyətlə gücü çatar. Buna görə Allahın Kitabına, Onun qoyduğu hədlərə, dininin bərqərar edilməsinə yardım edəcək hakimiyyət istədi. Yardım edən qüvvət — Allahın Kitabı, Onun hədləri və dinini bərqərar etməkdir.