Elm istəmək duası

Şeyx Əbdürrəhman əs-Səədinin təfsiri

Uca Allah qulları barəsindəki cəza hökmünü və Kitabında nazil etdiyi dini əmr hökmünü xatırlatdıqdan sonra — bunlar Onun mülkünün nəticələrindəndir — buyurur: «Allah ucadır!» Yəni O, hər bir naqislikdən və qüsurdan pak, yüksək və ucadır. «Hökmdar» — hökmranlıq Onun sifətidir, bütün məxluqlar isə Onun mülküdür. Hökmdarın qəza və şəriət hökmləri onların üzərində qüvvədədir.

«Haqq» — yəni Onun varlığı, hökmranlığı və kamilliyi haqdır. Kamillik sifətləri həqiqətən yalnız əzəmət sahibinə məxsus ola bilər. Hökmdarlıq da belədir: məxluqlardan başqasının müəyyən vaxtlarda bəzi şeylər üzərində hökmranlığı olsa da, bu, naqis və batil bir hökmranlıqdır, aradan qalxır. Rəbbin hökmranlığı isə daimidir, heç vaxt aradan qalxmır; O, diri, hər şeyi qoruyub saxlayan və əzəmət sahibidir.

«Vəhy sənə tamamlanmamış Quranı oxumağa tələsmə» — yəni Cəbrail sənə Quranı oxuyarkən onu dərhal təkrarlamağa çalışma, onun oxunuşunu bitirməsini gözlə. Bitirdikdən sonra oxu. Allah Quranı köksündə toplamağı və onu oxumağı sənə təmin etmişdir. Uca Allah buyurur: «Onu tələsik əzbərləmək üçün dilini tərpətmə!

Şübhəsiz ki, onu toplamaq və oxutmaq Bizə aiddir. Biz onu oxuduğumuz zaman sən onun oxunuşunu izlə! Sonra onu izah etmək də, sözsüz ki, Bizə aiddir». Peyğəmbərin (sallallahu aleyhi və səlləm) vəhyə can atması və onu dərhal mənimsəməyə çalışması elmə olan dərin məhəbbətini və ona hərisliyini göstərirdi.

Buna görə Allah ona elm artırmasını istəməyi əmr etdi. Elm xeyirdir, xeyirin çoxluğu isə arzuolunandır. Elm Allahdandır; ona aparan yol səy göstərmək, elmə həvəsli olmaq, Allahdan istəmək, Ondan yardım diləmək və hər zaman Ona möhtac olduğunu qəbul etməkdir. Bu mübarək ayədən elm öyrənərkən riayət edilməli olan ədəb də anlaşılır: elmə qulaq asan şəxs müəllim və danışan sözünü tamamlayana qədər tələsməməli və səbir etməlidir.

O, sözünü bitirdikdən sonra sualı varsa, soruşmalıdır. Elmi çatdıran şəxsin sözünü kəsərək tələsik sual vermək məhrumiyyətə səbəb olar. Sualla müraciət edilən şəxs də cavab verməzdən əvvəl sualı diqqətlə dinləməli və soruşanın məqsədini anlamalıdır; bu, doğru cavab verməyə səbəb olar.

İmam İbn Kəsirin təfsiri

«Vəhy sənə tamamlanmamış Quranı oxumağa tələsmə» buyuruğu «Qiyamət gününə and içirəm» surəsindəki bu ayə kimidir: «Onu tələsik əzbərləmək üçün dilini tərpətmə! Şübhəsiz ki, onu toplamaq və oxutmaq Bizə aiddir. Biz onu oxuduğumuz zaman sən onun oxunuşunu izlə! Sonra onu izah etmək də, sözsüz ki, Bizə aiddir».

İbn Abbasdan səhih rəvayətdə təsdiq olunmuşdur ki, Allahın Elçisi (sallallahu aleyhi və səlləm) vəhy zamanı çətinlik çəkirdi və bu zaman dilini tərpədirdi. Allah bu ayəni nazil etdi. Belə ki, Cəbrail ona vəhy gətirəndə, Quranı əzbərləməyə həddən artıq can atdığı üçün Cəbrail hansı ayəni desə, o da onunla birlikdə həmin ayəni deyirdi. Allah-taala ona bunun daha asan və yüngül yolunu göstərdi ki, çətinlik çəkməsin: «Onu tələsik əzbərləmək üçün dilini tərpətmə!

Şübhəsiz ki, onu toplamaq və oxutmaq Bizə aiddir», yəni onu sənin köksündə toplayarıq, sonra sən heç bir şeyi unutmadan insanlara oxuyarsan. «Biz onu oxuduğumuz zaman sən onun oxunuşunu izlə! Sonra onu izah etmək də, sözsüz ki, Bizə aiddir». Bu ayədə isə belə buyurur: «Vəhy sənə tamamlanmamış Quranı oxumağa tələsmə», yəni dinlə; mələk sənə oxumağı bitirdikdən sonra sən də oxu.

«Və de: “Ey Rəbbim! Elmimi artır!”» — yəni mənə Öz tərəfindən elm artır. İbn Uyeynə (Allah ona rəhmət etsin) demişdir: «Allah-taala onu vəfat etdirənə qədər Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) elminin artmasında davam etdi». Buna görə hədisdə belə nəql olunur: «Allah Öz Elçisinə vəhyi davamlı olaraq nazil edirdi; Allahın Elçisi (sallallahu aleyhi və səlləm) vəfat etdiyi gün vəhy ən çox nazil olmuşdu».

İbn Macə dedi: Əbu Bəkr ibn Əbu Şeybə bizə rəvayət etdi: Abdullah ibn Numeyr bizə rəvayət etdi, Musa ibn Ubeydədən, o, Məhəmməd ibn Sabitdən, o da Əbu Hüreyrədən (Allah ondan razı olsun) rəvayət etdi ki, Allahın Elçisi (sallallahu aleyhi və səlləm) belə deyərdi: «Allahım! Mənə öyrətdiklərinlə məni faydalandır, mənə fayda verəcək şeyi mənə öyrət və elmimi artır. Hər bir halda Allaha həmd olsun!» Tirmizi bunu Əbu Kureyb vasitəsilə Abdullah ibn Numeyrdən eyni isnadla rəvayət etmiş və demişdir: «Bu isnadla qəribdir».

Bəzzar da bunu Əmr ibn Əli əl-Fəllasdan, o, Əbu Asimdən, o da Musa ibn Ubeydədən rəvayət etmişdir. Rəvayətin sonunda bu əlavə vardır: «Cəhənnəm əhlinin halından Allaha sığınıram». Qiyamət surəsi, 16–19-cu ayələr; elm haqqında.

əl-Bəğəvinin təfsiri

«Allah — Hökmdar, Haqq ucadır!» — Allah mülhidlərin inkarından və müşriklərin söylədiklərindən ucadır, pakdır. «Quranı oxumağa tələsmə» — burada Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) nəzərdə tutulur. Cəbrail ona Quran nazil edəndə, Cəbrail oxumağı bitirməmiş Peyğəmbər onunla birlikdə oxumağa tələsirdi. Bunun səbəbi Quranın yaddaşından çıxıb getməsindən və unutmasından qorxması idi.

Allah onu bundan çəkindirərək buyurdu: «Quranı oxumağa tələsmə», yəni «vəhy sənə çatdırılıb tamamlanmamış» onu oxumağa tələsmə. Yəni Cəbrail vəhyi çatdırmağı bitirməmiş. Buna bənzər olaraq Uca Allah buyurur: «Onu tələsik əzbərləmək üçün dilini tərpətmə!» (Qiyamət surəsi, 16).

Yaqub «nəqdi» sözünü nun hərfi ilə, nunu fəthəli, dadı kəsrəli və ya hərfi fəthəli oxumuş, «vəhyihi» sözünü isə təsirli halda oxumuşdur. Mücahid və Qətadə demişlər: bunun mənası budur: mənaları sənə aydın olana qədər onu səhabələrinə oxuma və onlara imla etdirmə. «Və de: “Ey Rəbbim! Elmimi artır!”» — yəni Quran və onun mənaları barədə elmimi artır.

Həmçinin deyilmişdir: öyrəndiklərinə əlavə olaraq elmimi artır. İbn Məsud bu ayəni oxuyanda belə deyərdi: «Allahım, Rəbbim! Elmimi, imanımı və yəqinimi artır!»