Ylmyň artmagyny dilemek

Şeýh Abdurrahman as-Sagadiniň tefsiri

Allatagala bendeleri baradaky jezalandyrmak hökümini we Öz Kitabynda inderilen dini buýrugyny ýatlap geçdi. Bularyň ählisi Onuň hökümdarlygynyň netijelerindendir. Şonuň üçin şeýle diýdi: «Allatagala beýikdir» (فَتَعَالَى اللَّهُ), ýagny Ol ähli kemçiliklerden we nogsanlyklardan päkdir, beýikdir. «Hökümdar» (الْمُلْكُ): hökümdarlyk Onuň sypatydyr, ähli ýaradylyş bolsa Onuň eýeçiligindedir.

Hökümdaryň takdyry we şerigat bilen bagly hökümleri olaryň arasynda amala aşýar. «Hak» (الْحَقُّ), ýagny Onuň barlygy, hökümdarlygy we kämilligi hakykatdyr. Kämillik sypatlary diňe beýikligiň eýesine mahsusdyr. Hökümdarlyk hem şol sypatlardandyr.

Beýleki ýaradylyşlaryň käbir wagtlarda käbir zatlaryň üstünden hökümdarlygy bolsa çäkli we puçdur; ol ýitip gidýär. Emma Reb hemişe diri, ähli zady saklaýjy we beýik Hökümdardyr; Onuň hökümdarlygy hiç wagt gutarmaýar. «Wahýy saňa doly ýetirilmezden öň Kur’an bilen howlukma» (وَلَا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضَى إِلَيْكَ وَحْيُهُ), ýagny Jibril saňa Kur’an okap berýän wagty ony dessine gaýtalamaga howlukma. Ol okap gutarýança sabyr et.

Gutaryp bolansoň, ony oka. Çünki Alla Kur’any kalbyňa jemlemegi we ony okamagy kepillendirendir. Beýik Alla şeýle diýýär: «Ony gyssanmaç ýatda saklamak üçin diliňi gymyldatma. Ony jemlemek we okatmak Biziň üstümizdedir. Biz ony okanymyzda, sen onuň okalyşyna eýer.

Soňra ony düşündirmek hem Biziň üstümizdedir». Pygamberiň (sallallahu aleýhi we sellem) wahýy dessine kabul etmäge howlukmagy onuň ylmy örän söýýändigini we oňa yhlaslydygyny görkezýärdi. Şonuň üçin Alla oňa ylymynyň artmagyny dilemegi buýurdy. Ylym haýyrdyr, haýryň köpelmegi bolsa talap edilýän zatdyr.

Ylym Alladandyr; oňa ýetmegiň ýoly yhlas etmek, ylma höweslenmek, Alladan dilemek, Ondan kömek soramak we her wagt Oňa mätäçdigini boýun almakdyr. Bu keramatly aýatdan ylym öwrenmegiň edebi hem çykarylýar: ylym diňleýän adam mugallym ýa-da ylym berýän kişi sözüni doly aýdyp gutarýança howlukman, sabyr edip diňlemelidir. Ol sözüni tamamlandan soň, soragy bar bolsa sorap biler. Ylym berýän kişiniň sözüni kesip, howlukmaç sorag bermeli däldir, çünki bu ylymdan mahrum bolmaga sebäp bolýar.

Sorag berilýän kişi hem jogap bermezden öň sorag berýäni üns bilen diňlemeli we onuň maksadyna düşünmelidir. Bu dogry jogaba ýetmäge sebäp bolýar.

Imam Ibn Kesiriň tefsiri

«Wahýy saňa doly ýetirilmezden öň Kur’an bilen howlukma» diýen söz, «Kyýamat güni» süresindäki: «Ony gyssanmaç ýatda saklamak üçin diliňi gymyldatma. Ony jemlemek we okatmak Biziň üstümizdedir. Biz ony okanymyzda, sen onuň okalyşyna eýer. Soňra ony düşündirmek hem Biziň üstümizdedir» diýen söz ýaly diýmekdir.

Ibn Abbasdan sahyh çeşmede rowaýat edilmegine görä, Resulullah (sallallahu aleýhi we sellem) wahýy kabul etmekde kynçylyk çekýärdi we dili hereketlenýärdi. Şonda bu aýat inderildi. Ol (sallallahu aleýhi we sellem) Jibril wahýy getirende, Kur’any ýatda saklamaga bolan güýçli höwesi sebäpli Jibril her aýaty aýdanda, ol hem şol aýaty onuň bilen birlikde aýdýardy. Alla oňa kynçylyk çekmezligi üçin has ýeňil ýol görkezdi we şeýle diýdi: «Ony gyssanmaç ýatda saklamak üçin diliňi gymyldatma.

Ony kalbyňda jemlemek we hiç zadyny unutmadan adamlara okamak Biziň üstümizdedir. Biz ony okanymyzda, sen onuň okalyşyna eýer. Soňra ony düşündirmek hem Biziň üstümizdedir». Bu aýatda hem: «Wahýy saňa doly ýetirilmezden öň Kur’an bilen howlukma» diýilýär.

Ýagny, üns bilen diňle. Perişde saňa okap bolansoň, sen ony oka. «Eý, Rebim! Ylymymy artdyr diýip aýt» (وَقُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْمًا), ýagny: «Öz huzuryňdan maňa ylym artdyr». Ibn Uýeýne (Alla oňa rehim etsin) şeýle diýdi: «Pygamber (sallallahu aleýhi we sellem) Alla عز وجل ony wepat etdirýänçä ylymda artmagyny dowam etdirdi».

Şonuň üçin hadysda şeýle gelýär: «Alla Resulyna wahýy ibermegini dowam etdirdi, tä Resulullah (sallallahu aleýhi we sellem) aradan çykan güni wahýy iň köp gelen güne öwrülýänçä». Ibn Maja şeýle diýdi: Ebu Bekr ibn Ebi Şeýbe bize gürrüň berdi, Abdullah ibn Numair bize Musa ibn Ubeýde arkaly, ol bolsa Muhammet ibn Sābit arkaly Ebu Hureýradan (Alla ondan razy bolsun) habar berdi. Ol şeýle diýdi: Resulullah (sallallahu aleýhi we sellem) şeýle diýerdi: «Eý, Allah! Maňa öwreden zadyň arkaly peýda ber, maňa peýdaly boljak zady öwret we ylymymy artdyr.

Her ýagdaýda hamd Allaha mahsusdyr». Tirmizi hem bu hadysy Ebu Kureýbden, Abdullah ibn Numair arkaly rowaýat etdi we: «Bu ýoldan gelen ýeke-täk, seýrek hadysdyr» diýdi. Bazzar hem ony Amr ibn Ali el-Fellasdan, ol bolsa Ebu Asymdan, Musa ibn Ubeýde arkaly rowaýat etdi. Soňunda: «Jähennem iliniň ýagdaýyndan Saňa sygynýaryn» diýen goşmaça bar. (Kyýamat süresi, 16–19-njy aýatlar; ylym barada).

Bagawiniň tefsiri

«Allatagala, Hak Hökümdar, beýikdir» (فَتَعَالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ), ýagny Alla dinden çykanlaryň inkär etmeklerinden we müşrikleriň aýdýan zatlaryndan päkdir. «Kur’an bilen howlukma» diýmek bilen Pygamber (sallallahu aleýhi we sellem) göz öňünde tutulýar. Jibril oňa Kur’an inderende, Jibril okap gutarmanka, aýatlary ýatdan çykararyn ýa-da unudaryn öýdüp, onuň bilen birlikde okamaga howlugýardy. Alla ony mundan saklap: «Kur’an bilen howlukma», ýagny ony okamaga howlukma, diýdi.

«Wahýy saňa doly ýetirilmezden öň», ýagny Jibril ýetirmeli zadyny aýdyp gutarmanka. Munuň mysaly, Allanyň: «Ony gyssanmaç ýatda saklamak üçin diliňi gymyldatma» diýen sözüdir (Kyýamat süresi, 16-njy aýat). Ýakub «نَقْضِي» sözüni «ن» harpyny üstün bilen, «ض» harpyny esre bilen, «ي» harpyny üstün bilen okapdyr; «وحيه» sözüni bolsa mansub görnüşde okapdyr. Mujahid bilen Katadanyň aýtmagyna görä, munuň manysy: «Mälim bolýança ony sahabalaryňa okap berme we olara ýazdyrma».

«Eý, Rebim! Ylymymy artdyr diýip aýt» (وَقُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْمًا), ýagny Kur’an we onuň manylary babatda ylymymy artdyr. Şeýle hem: «Öwrenen zatlaryma goşup, ylym ber» diýlip düşündirilýär. Abdullah ibn Mesud bu aýaty okanda: «Eý, Allah, Rebim! Ylymymy, imanymy we ýakyn ynanjymy artdyr» diýerdi.