Ducada kordhinta cilmiga

Tafsiirka Sheekh Cabdiraxmaan As-Sacdi

Markuu Eebbe weyne sheegay xukunkiisa abaalmarinta ah ee addoommadiisa iyo xukunkiisa diineed ee amarka ah ee uu Kitaabkiisa ku soo dejiyey—kuwaas oo ka mid ah raadadka boqortooyadiisa—wuxuu yidhi: “Allaah baa sarreeya.” Taas macnaheedu waa: Wuu ka sarreeyaa oo ka weyn yahay wax kasta oo nusqaan iyo ceeb ah, waana ka hufan yahay. “Boqorka” waa kan boqortooyadu sifadiisa tahay, khalqiguna dhammaantood waa addoommadiisa, xukunnada boqortooyadiisa ee qadarka iyo shareecaduna way ka hirgalaan dhexdooda. “Xaqa ah” waxay ka dhigan tahay in jiritaankiisa, boqortooyadiisa iyo kaamilnimadiisu xaq yihiin.

Sifooyinka kaamilnimadu si dhab ah uma suurtowdaan cid aan ahayn Eebaha sharafta leh. Boqortooyaduna sifooyinkaas ayay ka mid tahay. Makhluuqa kale, inkastoo uu mararka qaarkood waxyaalo qaar xukumo, boqortooyadiisu waa mid kooban oo baadil ah oo dhammaanaysa. Rabbiguse boqortooyadiisu weligeed ma dhammaato, mana baaba’do; Isagu waa Noolaha, Iskiis u Taagan, Weynaha.

“Ha ku degdegin Qur’aanka ka hor inta aan waxyigiisa laguu dhammayn.” Taas macnaheedu waa: Ha ku degdegin inaad Qur’aanka ku celceliso marka Jibriil kuu akhrinayo; samir ilaa uu ka dhammeeyo. Markuu dhammeeyo dabadeed akhri. Allaah wuxuu kuu ballanqaaday inuu laabtaada ku ururin doono, adiguna aad akhrin doonto, sida uu Eebbe weyne yidhi: “Carrabkaaga ha ku dhaqaajin inaad ku degdegto.

Annaga ayaa ururintiisa iyo akhrintiisa xil saaran. Markaan akhrinno, akhrintiisa raac. Dabadeedna Annaga ayaa caddayntiisa xil saaran.” (Al-Qiyaamah, 75:16–19)

Maadaama degdegistiisa ﷺ ee uu waxyiga u qaadanayey ay muujinaysay jacaylkiisa weyn ee cilmiga iyo sida uu ugu dadaalayey, Allaah weyne wuxuu amray inuu weydiisto cilmi dheeraad ah. Cilmigu waa khayr, khayr badanna waa wax la doonayo, Allaahna agtiisa ayuu ka yimaadaa. Jidka lagu gaadhaana waa dadaal, u hanqal-taagidda cilmiga, Allaah oo la weydiisto, isaga oo gargaar laga dalbado iyo in mar kasta loo baahdo.

Aayaddan sharafta leh waxaa laga baranayaa edebta barashada cilmiga: qofka cilmiga dhegaysanayaa waa inuu degganaadaa oo samraa ilaa qofka wax u sheegaya iyo macallinku dhammeeyaan hadalkooda isku xidhan. Markay dhammeeyaan ayuu su’aal weydiin karaa haddii uu su’aal qabo; yuusan su’aal ku degdegin oo uusan hadalka qofka cilmiga gudbinaya ka dhexgelin, waayo taasi waxay sabab u tahay in laga reebo khayrka. Sidoo kale qofka la weydiinayo waa inuu si fiican u dhegaysto su’aasha oo fahmo waxa laga wado ka hor inta aanu jawaabin, waayo taasi waxay sabab u tahay inuu jawaabta saxda ah gaadho.

Tafsiirka Imaam Ibnu Kathiir

Hadalkiisa ah: “Ha ku degdegin Qur’aanka ka hor inta aan waxyigiisa laguu dhammayn” wuxuu la mid yahay hadalka Eebbe weyne ee Suurat “Laa uqsimu biyawmil-qiyaamah”: “Carrabkaaga ha ku dhaqaajin inaad ku degdegto. Annaga ayaa ururintiisa iyo akhrintiisa xil saaran. Markaan akhrinno, akhrintiisa raac. Dabadeedna Annaga ayaa caddayntiisa xil saaran.” (Al-Qiyaamah, 75:16–19)

Waxaa ku sugnaaday Saxiixiga, laga soo weriyey Ibnu Cabbaas, in Rasuulka Allaah ﷺ uu dhib kala kulmi jiray waxyiga, carrabkiisana uu dhaqaajin jiray. Markaas Allaah ayaa aayaddan soo dejiyey. Macnuhu waa in markii Jibriil ugu iman jiray waxyiga, aayad kasta oo Jibriil yidhaahdo uu isaguna la odhan jiray, isagoo aad ugu dadaalaya inuu Qur’aanka xifdiyo. Sidaas darteed Allaah weyne wuxuu ku hanuuniyey waxa isaga u fudud oo ka sahlan, si aanu dhib u dareemin.

Wuxuu yidhi: “Carrabkaaga ha ku dhaqaajin inaad ku degdegto. Annaga ayaa ururintiisa iyo akhrintiisa xil saaran,” taas oo ah inaan laabtaada ku ururinno, dabadeedna dadka ugu akhrido adigoon waxba ka illaawin. “Markaan akhrinno, akhrintiisa raac. Dabadeedna Annaga ayaa caddayntiisa xil saaran.”

Aayaddan wuxuu ku yidhi: “Ha ku degdegin Qur’aanka ka hor inta aan waxyigiisa laguu dhammayn,” taas oo ah: Dhegayso; markuu malaggu kuu dhammeeyo akhrintiisa dabadeed akhri. “Oo dheh: Rabbiyow, cilmi ii kordhi,” taas oo ah: Adiga xaggaaga iga sii cilmi. Ibnu Cuyayna, Alle ha u naxariistee, wuxuu yidhi: Nabigu ﷺ mar walba cilmi ayuu ku kordhayey ilaa Allaah weyne oofsaday. Sidaas darteed waxaa ku yimid xadiiska: “Allaah wuxuu Rasuulkiisa ugu waday waxyiga ilaa waxyigu ugu badnaa maalintii uu Rasuulka Allaah ﷺ geeriyooday.”

Ibnu Maajah wuxuu yidhi: Abuu Bakar Ibnu Abii Shaybah ayaa noo sheegay; Cabdullaahi Ibnu Numayr ayaa noo sheegay, isagoo ka werinaya Muusaa Ibnu Cubaydah, kaas oo ka werinaya Muxammad Ibnu Thaabit, kaas oo ka werinaya Abuu Hureyrah, Alle haka raalli noqdee, inuu yidhi: Rasuulka Allaah ﷺ wuxuu odhan jiray: “Allaahow, igaga faa’iidee wixii aad i bartay, i bar waxa ii faa’iidaya, cilmina ii kordhi. Allaah baa mahad leh xaalad kasta.” At-Tirmidi ayaa isaguna ka wariyey Abuu Kureyb, oo ka weriyey Cabdullaahi Ibnu Numayr, isla silsiladdaas. Wuxuu yidhi: “Waa xadiis qalaad oo dariiqan ku yimid.”

Al-Bazzaar ayaa isaguna ka wariyey Camru Ibnu Cali Al-Fallaas, oo ka wariyey Abuu Caasim, oo ka wariyey Muusaa Ibnu Cubaydah. Dhammaadkiisana wuxuu ku daray: “Waxaan Allaah ka magan galay xaaladda dadka Naarta.” (Al-Qiyaamah, 75:16–19) Cilmiga awgiis.

Tafsiirka Al-Baqawi

“Allaah baa sarreeya, Boqorka Xaqa ah” — Allaah wuu ka sarreeyaa hadallada gaalada diinta ka leexday iyo waxa mushrikiintu sheegaan.

“Ha ku degdegin Qur’aanka” — waxaa loola jeedaa Nabiga ﷺ. Markii Jibriil Qur’aanka ugu soo dejin jiray, wuxuu bilaabi jiray inuu la akhriyo ka hor inta aanu Jibriil dhammeystirin akhrinta uu doonayo, isagoo ka baqaya inuu Qur’aanku ka lumo ama uu illoobo. Allaah ayaa taas ka reebay oo yidhi: “Ha ku degdegin Qur’aanka,” taas oo ah: Ha ku degdegin akhrintiisa, “ka hor inta aan waxyigiisa laguu dhammayn,” taas oo ah: ka hor inta aanu Jibriil gaadhsiinta dhammayn. Waxay la mid tahay hadalka Eebbe weyne: “Carrabkaaga ha ku dhaqaajin inaad ku degdegto” (Suuratul-Qiyaamah, 75:16).

Yacquub wuxuu u akhriyey “naqḍii” (نَقْضِي), iyadoo nunku furan yahay, daadu kasro tahay, ya’guna furan yahay; “waxyigiisa”na waxaa loo akhriyey mansuub. Mujaahid iyo Qataadah waxay yidhaahdeen: Macnuhu waa: Asxaabtaada ha ugu akhrin, hana ugu yeedhin inay ku celceliyaan ilaa macnihiisu kuu caddaado.

“Oo dheh: Rabbiyow, cilmi ii kordhi,” taas oo looga jeedo Qur’aanka iyo macnihiisa. Waxa kale oo la yidhi: Cilmi iigu kordhi wixii aad hore ii bartay. Ibnu Mascuud markuu aayaddan akhriyi jiray wuxuu odhan jiray: “Allaahow, Rabbiyow, cilmi, iimaan iyo yaqiin ii kordhi.”