જ્ઞાનમાં વૃદ્ધિની પ્રાર્થના

શેખ અબ્દુર્રહમાન અસ-સાદીની તફસીર

જ્યારે અલ્લાહે પોતાના બંદાઓ અંગેના બદલા અને પોતાના ગ્રંથમાં ઉતારેલા ધાર્મિક આદેશનો ઉલ્લેખ કર્યો—અને આ બંને તેની બાદશાહીના પ્રભાવોમાંથી છે—ત્યારે તેણે કહ્યું: “અલ્લાહ અત્યંત ઉચ્ચ છે.” એટલે કે, તે દરેક ખામી અને દોષથી મહાન, ઉચ્ચ અને પવિત્ર છે. “બાદશાહ”: બાદશાહી તેનું ગુણધર્મ છે અને સમગ્ર સૃષ્ટિ તેની માલિકીની છે. બાદશાહના નિર્ધારિત અને ધાર્મિક આદેશો તેમની ઉપર અમલમાં આવે છે.

“સત્ય”: તેનું અસ્તિત્વ, તેની બાદશાહી અને તેની સંપૂર્ણતા સત્ય છે. પૂર્ણતાના ગુણો ખરેખર માત્ર મહિમાવાન અલ્લાહના જ હોઈ શકે. તેમાંની એક બાદશાહી છે. સૃષ્ટિમાંથી કોઈને અમુક સમયે, અમુક વસ્તુઓ ઉપર બાદશાહી પ્રાપ્ત હોય તો પણ તે મર્યાદિત અને નાશવાન છે; પરંતુ રબની બાદશાહી હંમેશાં રહે છે, તે કદી નાશ પામતી નથી.

તે સદા જીવંત, બધાને સંભાળનાર અને મહિમાવાન છે. “અને કુરઆનની વહી તમારા સુધી પૂરી પહોંચે તે પહેલાં તેને ઉતાવળથી ન વાંચો.” એટલે કે જિબ્રીલ જ્યારે તમને કુરઆન પઢી સંભળાવે ત્યારે તેને તરત જ પકડીને તેની સાથે વાંચવા ન લાગો; ધીરજ રાખો, જ્યાં સુધી તે પઢી સંભળાવવાનું પૂરું ન કરે. પછી તેને વાંચો.

અલ્લાહે વચન આપ્યું છે કે તે તેને તમારા હૃદયમાં એકત્રિત કરશે અને તમને તેનું પઠન કરાવશે, જેમ તેણે કહ્યું: “તેને ઉતાવળથી યાદ કરવા માટે તેની સાથે તમારી જીભ ન હલાવો. નિઃશંક, તેને ભેગું કરવું અને તેનું પઠન કરાવવું અમારી જવાબદારી છે. તેથી જ્યારે અમે તેનું પઠન કરીએ, ત્યારે તમે તેના પઠનને અનુસરો. પછી તેનું સ્પષ્ટીકરણ કરવું પણ અમારી જવાબદારી છે.”

પયગંબર ﷺ વહીને તરત યાદ કરવા અને તેની તરફ ઝડપથી આગળ વધવા આતુર હતા; આ જ્ઞાન પ્રત્યેના તેમના સંપૂર્ણ પ્રેમ અને જ્ઞાન મેળવવાની તેમની ઉત્કંઠા દર્શાવતું હતું. તેથી અલ્લાહે તેમને જ્ઞાનમાં વૃદ્ધિ માટે દુઆ કરવા કહ્યું. જ્ઞાન ભલાઈ છે, અને ભલાઈમાં વધારો ઇચ્છનીય છે. તે અલ્લાહ તરફથી મળે છે.

તેની પ્રાપ્તિનો માર્ગ છે: પ્રયત્ન કરવો, જ્ઞાનની તીવ્ર ઇચ્છા રાખવી, અલ્લાહને વિનંતી કરવી, તેની મદદ માગવી અને દરેક સમયે તેની સામે પોતાની જરૂરિયાત સ્વીકારવી. આ મહાન આયતમાંથી જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરવાની શિષ્ટતા પણ જાણવા મળે છે. જ્ઞાન સાંભળનાર માટે યોગ્ય છે કે તે ધીરજ રાખે અને શિક્ષકની પરસ્પર જોડાયેલી વાત પૂરી થાય ત્યાં સુધી રાહ જુએ. વાત પૂરી થાય પછી તેને પ્રશ્ન હોય તો પૂછે; જ્ઞાન આપનારની વાત વચ્ચે ઉતાવળથી પ્રશ્ન કરીને તેને અટકાવવો નહીં, કારણ કે તે વંચિત રહી જવાનું કારણ બની શકે છે.

એ જ રીતે, જેને પ્રશ્ન પૂછવામાં આવે તેણે જવાબ આપતાં પહેલાં પ્રશ્નકર્તાની વાત પૂરી સાંભળવી અને તેનો હેતુ સમજવો; આમ કરવાથી સાચો જવાબ આપવાનું શક્ય બને છે.

ઇમામ ઇબ્ન કસીરની તફસીર

“અને કુરઆનની વહી તમારા સુધી પૂરી પહોંચે તે પહેલાં તેને ઉતાવળથી ન વાંચો”—આ વાત સૂરા “લા ઉક્સિમુ બિ-યૌમિલ-કિયામહ”ની આ આયત જેવી છે: “તેને ઉતાવળથી યાદ કરવા માટે તેની સાથે તમારી જીભ ન હલાવો. નિઃશંક, તેને ભેગું કરવું અને તેનું પઠન કરાવવું અમારી જવાબદારી છે. તેથી જ્યારે અમે તેનું પઠન કરીએ, ત્યારે તમે તેના પઠનને અનુસરો. પછી તેનું સ્પષ્ટીકરણ કરવું પણ અમારી જવાબદારી છે.”

ઇબ્ન અબ્બાસથી સહિહ હદીસમાં સાબિત છે કે અલ્લાહના રસૂલ ﷺને વહી પ્રાપ્ત કરતી વખતે ઘણી મુશ્કેલી પડતી હતી અને તેઓ પોતાની જીભ હલાવતા હતા. ત્યારે અલ્લાહે આ આયત ઉતારી. તેનો અર્થ એ છે કે જિબ્રીલ વહી લઈને આવતા ત્યારે, જિબ્રીલ દરેક આયત કહેતા, તેની સાથે જ તેઓ પણ તે કહેતા; કુરઆન યાદ રાખવાની તીવ્ર ઉત્કંઠાને કારણે તેઓ આમ કરતા હતા. તેથી અલ્લાહે તેમને તેમના માટે વધુ સરળ અને હળવો માર્ગ બતાવ્યો, જેથી તેમને કષ્ટ ન પડે.

અલ્લાહે કહ્યું: “તેને ઉતાવળથી યાદ કરવા માટે તેની સાથે તમારી જીભ ન હલાવો. નિઃશંક, તેને ભેગું કરવું અને તેનું પઠન કરાવવું અમારી જવાબદારી છે.” એટલે કે, તેને તમારા હૃદયમાં ભેગું કરવું, પછી તમે તેને લોકો સમક્ષ પઢો અને તેમાંથી કંઈ ભૂલી ન જાઓ. “તેથી જ્યારે અમે તેનું પઠન કરીએ, ત્યારે તમે તેના પઠનને અનુસરો.

પછી તેનું સ્પષ્ટીકરણ કરવું પણ અમારી જવાબદારી છે.” આ આયતમાં તેણે કહ્યું: “અને કુરઆનની વહી તમારા સુધી પૂરી પહોંચે તે પહેલાં તેને ઉતાવળથી ન વાંચો.” એટલે કે, તેના બદલે ધ્યાનથી સાંભળો; જ્યારે ફરિશ્તો તમને તેનું પઠન કરી સંભળાવવાનું પૂરું કરે, ત્યારે પછી તમે તેનું પઠન કરો. “અને કહો: ‘હે મારા રબ!

મારા જ્ઞાનમાં વધારો કર.’” એટલે કે, તારી તરફથી મને જ્ઞાનમાં વધારો આપ. ઇબ્ન ઉયૈનહ, અલ્લાહ તેમના ઉપર દયા કરે, કહેતા: “અલ્લાહે તેમને પોતાની પાસે બોલાવી લીધા ત્યાં સુધી પયગંબર ﷺ જ્ઞાનમાં વધતા જ રહ્યા.” આથી હદીસમાં આવ્યું છે: “અલ્લાહે પોતાના રસૂલ ઉપર વહી સતત ઉતારવાનું ચાલુ રાખ્યું, એટલા સુધી કે રસૂલુલ્લાહ ﷺના અવસાનના દિવસે વહી સૌથી વધુ હતી.”

ઇબ્ન માજાએ અબૂ હુરૈરહ رضي الله عنهથી રિવાયત કરી છે: અબૂ બક્ર ઇબ્ન અબી શૈબહે અમને હદીસ સંભળાવી; અબ્દુલ્લાહ ઇબ્ન નુમૈરે અમને મૂસા ઇબ્ન ઉબૈદહથી, તેમણે મુહમ્મદ ઇબ્ન સાબિતથી અને તેમણે અબૂ હુરૈરહ رضي الله عنهથી રિવાયત કરી કે અલ્લાહના રસૂલ ﷺ કહેતા: “હે અલ્લાહ! તે જ્ઞાન દ્વારા મને લાભ આપ જે તેં મને શીખવ્યું છે; મને તે જ્ઞાન શીખવ જે મને લાભ આપે અને મારા જ્ઞાનમાં વધારો કર. દરેક હાલતમાં અલ્લાહની પ્રશંસા છે.” તિર્મિઝીએ અબૂ કુરૈબ પાસેથી, અબ્દુલ્લાહ ઇબ્ન નુમૈર દ્વારા આ રિવાયત નોંધેલી છે અને કહ્યું છે કે આ સનદથી આ હદીસ ગરીબ છે.

બઝ્ઝારે અમ્ર ઇબ્ન અલી અલ-ફલ્લાસ પાસેથી, અબૂ આસિમ દ્વારા મૂસા ઇબ્ન ઉબૈદહથી આ રિવાયત નોંધેલી છે અને અંતે આ શબ્દો વધાર્યા છે: “અને હું નરકવાસીઓની હાલતથી અલ્લાહની શરણ માગું છું.” (સૂરા અલ-કિયામહ, ૭૫:૧૬–૧૯.)

અલ-બગવીની તફસીર

“અલ્લાહ અત્યંત ઉચ્ચ છે, સાચો બાદશાહ.” એટલે કે, અલ્લાહ નાસ્તિકોના ઇલ્હાદ અને મુશ્રિકો જે કહે છે તેનાથી પરમ અને મહાન છે. “અને કુરઆનની વહી તમારા સુધી પૂરી પહોંચે તે પહેલાં તેને ઉતાવળથી ન વાંચો.” આ પયગંબર ﷺને સંબોધિત છે. જ્યારે જિબ્રીલ કુરઆન લઈને તેમની પાસે આવતા, ત્યારે જિબ્રીલ પઢી સંભળાવવાનું પૂરું કરે તે પહેલાં જ તેઓ તેમની સાથે પઢવા માંડતા હતા, કારણ કે તેમને ડર હતો કે તે ભૂલી જશે અથવા યાદમાંથી છૂટી જશે.

તેથી અલ્લાહે તેમને અટકાવ્યા અને કહ્યું: “અને કુરઆનને ઉતાવળથી ન વાંચો.” એટલે કે, તેના પઠનમાં ઉતાવળ ન કરો. “વહી તમારા સુધી પૂરી પહોંચે તે પહેલાં”—એટલે કે જિબ્રીલ સંદેશ પહોંચાડવાનું પૂરું કરે તે પહેલાં. આનો દાખલો અલ્લાહનું આ વચન છે: “તેને ઉતાવળથી યાદ કરવા માટે તેની સાથે તમારી જીભ ન હલાવો” (સૂરા અલ-કિયામહ, ૭૫:૧૬).

યાકૂબે “નકદી” (نَقْضِي) નૂન પર ફત્હા, દાદ પર કસ્રા અને યા પર ફત્હા સાથે વાંચ્યું છે; “વહ્યહુ” (وَحْيَهُ) શબ્દને નસ્બ સાથે વાંચ્યો છે. મુજાહિદ અને કતાદહે કહ્યું: તેનો અર્થ એ છે કે તેના અર્થો સ્પષ્ટ થઈ જાય ત્યાં સુધી તેને તમારા સાથીઓને ન પઢાવો અને તેમના ઉપર ન બોલો. “અને કહો: ‘હે મારા રબ! મારા જ્ઞાનમાં વધારો કર.’”

એટલે કે, કુરઆન અને તેના અર્થોના જ્ઞાનમાં. એવું પણ કહેવામાં આવ્યું છે કે, “જે જ્ઞાન તેં મને આપ્યું છે તેમાં વધુ જ્ઞાન ઉમેર.” ઇબ્ન મસઉદ જ્યારે આ આયત પઢતા ત્યારે કહેતા: “હે અલ્લાહ, હે મારા રબ! મારા જ્ઞાન, ઈમાન અને યકીનમાં વધારો કર.”