Beekumsa Naaf Dabali

Tafsiira Sheekh Abdurrahmaan As-Sa'dii

Yeroo Rabbiin murtii mindaa gabroota Isaa fi murtii amantii ajajaa, kan Kitaaba Isaa keessatti buuse, dubbatee — kunis bu’aa abbaa mootummaa ta’uu Isaa keessaa waan ta’eef — ni jedhe: «Rabbiin ol ta’e»; jechuunis, hanqinaafi balaa hunda irraa qulqullaa’ee, ol ol ta’e. «Mootii» — mootummaan amaloota Isaa keessaa tokko dha; uumamtoonni hundi qabeenya Isaa fi gabroota Isaa ti; murtiiwwan mootii kan uumamaa fi kan shari’aa isaanii irratti raawwatamu. «Dhugaa» jechuun jiraachuun Isaa, mootummaa Isaa fi guutummaan Isaa dhugaa dha. Amaloonni guutuu dhugumaan kan jiraatan abbaa ulfinaa qofaaf.

Mootummaa dabalatee; uumamtoota keessaa kan biraa yeroo muraasaaf wantoota muraasa irratti mootummaa qabaachuu danda’us, mootummaa isaa daangeffamaa, sobaa fi badu dha. Gooftaan garuu yeroo hundumaa jiraataa, uumama jiraachisaa fi ulfina qabeessa ta’ee mootummaa Isaa irraa hin badu.

«Wahyiin isaa gara kee bu’ee xumuramuun dura Qur’aana hin ariifatin» jechuun: Jibriil Qur’aana siif dubbisu yeroo ati dhageessu daftee isa irraa fuudhuuf hin ariifatin; hanga dubbisuu xumurutti obsii. Yeroo xumure immoo dubbisi. Rabbiin akka Qur’aana sana qoma kee keessatti siif walitti qabuufi akka ati dubbistu siif waadaa galeera; akkuma jecha Isaa kana keessatti: «Isatti ariifachuuf arraba kee hin sochoosin. Walitti qabuufi dubbisuun isaa Dhugumatti Nu irra jira.

Yeroo isa dubbisne dubbisa isaa hordofi. Sana booda ibsuunis Nu irra jira» (Al-Qiyaama, 75:16–19).

Ariifachuun isaa ﷺ wahyii fudhachuu fi isa argachuuf dafuu jaalala guddaa beekumsaaf qabuufi hawwii cimaa ittiin qabu agarsiisa ture. Kanaaf Rabbiin beekumsa akka isaaf dabalu akka kadhatu isa ajaje; beekumsi waan gaarii ta’eef, waan gaarii baay’isuun barbaadamaa dha. Innis Rabbiin irraa argama; karaa ittiin argatanis carraaquu, beekumsa hawwuu, Rabbiin kadhachuu, gargaarsa Isaa barbaaduufi yeroo hunda Isaaf of gad qabuu dha.

Aayaa kabajamaa kana irraa naamusa beekumsa fudhachuu baranna: namni beekumsa dhaggeeffatu obsuu fi suuta deemuu qaba; barsiisaan ykn dubbataan dubbii walitti fufaa isaa xumurutti eeguu qaba. Erga xumuree booda, gaaffii yoo qabaate gaafata; gaaffii gaafachuuf hin ariifatu, dubbii barsiisaa beekumsa dabarsuus hin kutu, sababni isaas kun beekumsa irraa dhorkamuu fida. Akkasumas, namni gaafatamu gaaffii gaafataa sirriitti dhaggeeffatee, deebii kennuu isaa dura kaayyoo gaaffichaa hubachuu qaba; kunis deebii sirrii argachuuf sababa ta’a.

Tafsiira Imaam Ibn Kasiir

Jechi Isaa «Wahyiin isaa gara kee bu’ee xumuramuun dura Qur’aana hin ariifatin» jedhu, akkuma Aayata Suuraa «Laa uqsimu bi-yawmil-qiyaamah» keessatti argamuuti: «Isatti ariifachuuf arraba kee hin sochoosin. Walitti qabuufi dubbisuun isaa Dhugumatti Nu irra jira. Yeroo isa dubbisne dubbisa isaa hordofi. Sana booda ibsuunis Nu irra jira» (Al-Qiyaama, 75:16–19).

Sahiiha keessatti Ibn Abbaas irraa mirkanaa’eera: Ergamaan Rabbii ﷺ wahyii fudhachuun itti ulfaataa ture; kanaaf arraba Isaa sochoosaa ture. Rabbiin aayaa kana buuse. Hiikni isaa, Jibriil wahyii itti fidu yeroo hunda, Jibriil aayaa tokko dubbisuun akkuma xumureen, ﷺ Qur’aana yaadachuuf hawwii cimaa qabuun isaa wajjin dubbata ture. Kanaaf Rabbiin wanta isaaf salphaa fi mijataa ta’e isa qajeelche, akka wahyiin itti hin ulfaanneef.

Akkana jedhe: «Isatti ariifachuuf arraba kee hin sochoosin. Walitti qabuufi dubbisuun isaa Dhugumatti Nu irra jira» jechuun, qoma kee keessatti walitti qabna; sana booda waan tokko irraa hin dagatin malee namootaaf dubbista. «Yeroo isa dubbisne dubbisa isaa hordofi. Sana booda ibsuunis Nu irra jira» jedhe.

Aayaa kana keessattis akkana jedhe: «Wahyiin isaa gara kee bu’ee xumuramuun dura Qur’aana hin ariifatin» jechuun, dhaggeeffadhu; yeroo malaykaan dubbisa isaa siif xumuru, sana booda ati dubbisi. «Gooftaa kiyya! Beekumsa naaf dabali» jechuun, beekumsa Si biraa naaf dabali. Ibn ‘Uyaynah, Rabbiin rahmata isaaf haa godhu, akkana jedhe: Nabiyyiin ﷺ hanga Rabbiin ol ta’e lubbuu Isaa fudhatutti beekumsa dabalaa turan.

Kanaaf hadiisa keessatti akkana dhufe: «Rabbiin wahyii Ergamaa Isaa irratti itti fufsiise; hanga guyyaa Ergamaan Rabbii ﷺ itti du’e wahyiin yeroo kamiyyuu caalaa baay’atutti.» Ibn Maajah akkana jedhe: Abu Bakr ibn Abi Shaybah nuuf odeesse; ‘Abdullaah ibn Numayr nuuf odeesse; Muusaa ibn ‘Ubaydah irraa, Muhammad ibn Thaabit irraa, Abu Hurayrah irraa — Rabbiin isa irraa haa jaallatu — inni akkana jedhe: Ergamaan Rabbii ﷺ akkana jedhaa turan: «Yaa Allaah, waan na barsiifte sanaan na fayyadi; waan na fayyadu na barsiisi; beekumsa naaf dabali; haala hunduma keessatti faaruun Allaahii haa ta’u.»

At-Tirmidhis Abu Kurayb irraa, ‘Abdullaah ibn Numayr karaa kanaan odeesse; akkana jedhe: karaa kanaan hadiisni gariiba dha. Al-Bazzaar immoo ‘Amr ibn ‘Ali al-Fallaas irraa, Abu ‘Aasim irraa, Muusaa ibn ‘Ubaydah karaa kanaan odeesse. Dhuma irratti jecha dabalataa kana fide: «Haala warra ibidda keessa jiranii irraa Rabbitti maganfadha.» Beekumsa dabalachuuf (Al-Qiyaama, 75:16–19).

Tafsiira Al-Baghawii

«Rabbiin Mootii Dhugaa ta’e ol ta’e» jechuun, Rabbiin dubbii warra mormanii fi waan mushrikoonni Isaan irratti dubbatan hunda irraa qulqullaa’ee ol ta’e.

«Qur’aana hin ariifatin» jechuun Nabiyyii ﷺ irratti dubbata. Jibriil Qur’aana isa irratti buusu yeroo Nabiyyiin Jibriil waliin dubbisuu ariifata ture; Jibriil dubbisa barbaade xumuruun isaa dura isa waliin dubbisa ture, Qur’aanni isa jalaa miliquu ykn isa dagachuu sodaatee. Rabbiin kana irraa isa dhoowwee akkana jedhe: «Qur’aana hin ariifatin», jechuun dubbisuu isaatiin hin ariifatin. «Wahyiin isaa gara kee bu’ee xumuramuun dura» jechuun, Jibriil ergaa dabarsuu xumuruun dura.

Kunis jecha Rabbii kana fakkaata: «Isatti ariifachuuf arraba kee hin sochoosin» (Suuraa Al-Qiyaama, 75:16). Ya’aquub immoo «نقضي» jechuun nuun (ن) jalqabee, «ق» caccabsuun, «ي» banaan dubbise; «وحيه» immoo mansuub godhee dubbise. Mujaahidii fi Qataadah akkana jedhan: hiikni isaa, hiikawwan isaa siif ifa ta’utti hiriyoota keetiif hin dubbisin, isaan irrattis hin qara’in.

«Gooftaa kiyya! Beekumsa naaf dabali» jechuun Qur’aanaafi hiikawwan isaa irratti beekumsa naaf dabali. Akkasumas, beekumsa duraan na barsiifte irratti beekumsa naaf dabali jedhameera. Ibn Mas’uud aayaa kana yeroo dubbisu akkana jedha ture: «Yaa Allaah, Gooftaa kiyya, beekumsa, iimaanaa fi yaqiina naaf dabali.»