Ɓeydugol ganndal e Alla

Tafsiir sheekh Abdurrahman as-Saadi

Nde Alla siforii ko O waɗata e yoɓɓitagol golleeji makko e yimɓe, e ko O yamiri e diina, ɗum ko O waliyii e Deftere Makko, tee ɗum ko feere e nder laamu Makko, O wi’i: «Alla toowii!» ɗum firti ko O ɓurii, O toowii, O laaɓii e kala ŋakkere e bonanɗe. «Laamu» ko laamu woni sifaa Makko, fof e tagooji ko jawdiiji Makko; yamirooje Makko ɗe waktata e tagoore e diina ɗon timminta e maɓɓe. «Goonga» ko O woodi, laamu Makko e timmungal Makko ko goonga.

Sifaa timmuɗe ɗee alaa goonga so wonaa e Jom teddungal. E ɗuum ena jeyaa laamu; so wonaa Alla, ko woni e tagooji, hay so goɗɗo heɓii laamu e sahaa seeɗa e dow huunde seeɗa, laamu mum ko laamu ŋakkundu, laaɓaaka, tee maa ɗum majju. Kono Joomi ko O waɗataa, laamu Makko kadi wonaa ko majjata: O Jom nguurndam, O selliniɗo kala huunde, O teddungal.

«Wota a ɓawtu e Alqur’aana haa wahayu mum timminaa e maa» firti: hoto yaawi rewude Alqur’aana nde Jibriil jannataa ɗum e maa; muñu haa o timmina jannagol mum. So o timminii, ndee ko a jannata. Alla tabbitinii maa yo O mooftan Alqur’aana e ɓernde maa, tee yo a jannana ɗum, hono Alla wi’i: «Hoto waɗuɗaa ɗemngal maa ngam yaawde ɗum. Ko e amen woni mooftugol mum e jannagol mum.

So min jannanii ɗum, rew ɗum jannagol mum; caggal ɗuum ko e amen woni bayyiningol mum» (Suratu-l-Qiyaama, 75:16–19). Nde yaawde Nulaaɗo Alla ﷺ ngam heɓde wahayu e yaawde mum e nder mum holli yiɗde mum ganndal e ɗaɓɓitde mum ɗum no feewi, Alla yamirii mo yo o ɗaɓɓito ɓeydude ganndal. Ganndal ko moƴƴere, tee ɓeydude moƴƴere ko ɗaɓɓittee; ko Alla woni Jom mum, laawol ɗum ko ɗaɓɓitde ganndal e himmeeji, yiɗde ganndal, ɗaɓɓaade Alla, wallitorde e Makko, e heɓde faalkaare e Makko e kala sahaa.

E ndee aaya teddungal ena heɓee adab ɗaɓɓitgol ganndal: ko heɗotooɗo ganndal haani o muñu, o sabbina haa jannotooɗo walla jannginoowo timmina haala mum ndee, ɗiɗi ɗiɗi ɗiɗi ndee. So o timminii, o naamnoo so naamnal ena woodi e mum, tee hoto o yaawti naamnude, o dartina haala jannotooɗo ganndal. Ɗum ko sabu majjitagol. Kadi ko naamneteeɗo haani o heɗo naamnal naamnotooɗo, o anndu ko o ɗaɓɓata ado jaabawol; ɗuum ko sabu heɓde jaabawol moƴƴol.

Tafsiir imaam Ibn Kathiir

Haala Alla: «Wota a ɓawtu e Alqur’aana haa wahayu mum timminaa e maa» ena nanndi e haala Alla e Surat «La uqsimo bi-yawmi-l-qiyaama»: «Hoto waɗuɗaa ɗemngal maa ngam yaawde ɗum. Ko e amen woni mooftugol mum e jannagol mum. So min jannanii ɗum, rew ɗum jannagol mum; caggal ɗuum ko e amen woni bayyiningol mum» (75:16–19). Ena tabbitii e Sahih Al-Bukhari e Sahih Muslim, iwde e Ibn ʿAbbaas, wonde Nulaaɗo Alla ﷺ ko o tampinoo e heɓde wahayu, tee ko o waɗata ko o ɓeyda ɗemngal mum.

Alla waɗi ndee aaya, maana mum ko: o ﷺ so Jibriil arii e wahayu, kala nde Jibriil wi’i aaya, o ﷺ kadi wi’a ɗum e mum, sabu himmeeji mum no feewi ngam mooftude Alqur’aana. Alla toowayɗo holliri mo laawol ɓurɗo newnude e mo, ngam ɗum waɗanaako mo caɗeele. O wi’i: «Hoto waɗuɗaa ɗemngal maa ngam yaawde ɗum. Ko e amen woni mooftugol mum e jannagol mum»—maana mum ko: ngam min mooftu ɗum e ɓernde maa, caggal ɗuum a jannana ɗum yimɓe, tee a yeddataa hay huunde e mum.

«So min jannanii ɗum, rew ɗum jannagol mum; caggal ɗuum ko e amen woni bayyiningol mum.» E ndee aaya kadi Alla wi’i: «Wota a ɓawtu e Alqur’aana haa wahayu mum timminaa e maa»—maana mum ko: ko mawnuɗaa, tee so malaa’ika timminii jannagol mum e maa, ndee ko a jannata caggal mum. «E wi’u: Joomi, ɓeydanam ganndal»—maana mum ko: ɓeydanam ganndal iwde e Maa. Ibn ʿUyayna رحمه الله wi’i: Nulaaɗo Alla ﷺ jeyɗi no ɓeydana ganndal haa Alla Jom teddungal ɓerii mo.

E ɗuum sabu hadith ndee wi’i: «Alla waɗi wahayu to Nulaaɗo Mum no jokkondiri haa wahayu ɓuri heddude e ñalnde Nulaaɗo Alla ﷺ maayata.» Ibn Maaja wi’i: Abu Bakr Ibn Abi Shayba holli min, Abdullah Ibn Numayr holli mo, iwde e Muusaa Ibn ʿUbayda, iwde e Muhammad Ibn Thaabit, iwde e Abu Hurayra رضي الله عنه, o wi’i: Nulaaɗo Alla ﷺ ko o wi’a: «Alla! Nafoɗam e ko A janngin-ɗaa mi, jannginɗam ko nafo-maa, tee ɓeydanam ganndal; yetto Alla e kala haal.» At-Tirmidhi kadi naatnii ɗum, iwde e Abu Kurayb, iwde e Abdullah Ibn Numayr, hono ɗuum.

O wi’i: «Hadith ngol strange e ɗaŋorde ndee.» Al-Bazzaar kadi rivayini ɗum iwde e ʿAmr Ibn ʿAli Al-Fallaas, iwde e Abu ʿAasim, iwde e Muusaa Ibn ʿUbayda, hono ɗuum. O ɓeydii e cakkitiiɗo mum: «Miɗo eɗɗitora Alla e haal yimɓe Jahannama.» (Suratu-l-Qiyaama, 75:16–19; ganndal).

Tafsiir al-Baghawi

«Alla toowii, Laamɗo Goonga»—Alla ɓurii e laamɗe ɗe waɗata e Alla e ko mushrik’en mbi’ata. «Wota a ɓawtu e Alqur’aana»: ɗum ko Nulaaɗo Alla ﷺ. So Jibriil arii e mum e Alqur’aana, o yaawata janngude ɗum e Jibriil ado Jibriil timmina jannagol mum, ngam o kulii ko ɗum maa majju walla o yejjitu ɗum. Alla haɗi mo ɗum, O wi’i: «Wota a ɓawtu e Alqur’aana»—maana mum ko hoto yaawuɗaa jannagol mum—«haa wahayu mum timminaa e maa», maana mum ko: ado Jibriil timmina ɓooynude wahayu.

Ɗum ena nanndi e haala Alla: «Hoto waɗuɗaa ɗemngal maa ngam yaawde ɗum» (Suratu-l-Qiyaama, 75:16). Yaʿquub janngiri ɗum «naqdii» (نَقْضِي) e «n» (ن) udditiiɗo, e «ḍ» (ض) lesɗitiiɗo, «y» (ي) udditiiɗo; «wahyahu» (وَحْيَهُ) e nasb. Mujaahid e Qataada mbi’i: maana mum ko hoto jannginɗaa sahabaaɓe maa, tee hoto jannanuɗaa ɓe Alqur’aana haa maanaa ɗee bayyinaama e maa. «E wi’u: Joomi, ɓeydanam ganndal»—ɗum ko ganndal Alqur’aana e maanaaaji mum.

Ɗum kadi wi’aama: ganndal ɓeyduɗo e ko a jannginaama. So Ibn Masʿuud janngii ndee aaya, o wi’i: «Alla, Joomi am, ɓeydanam ganndal e iimaan e yaamde goonga.»