Дуо барои афзудани дониш

Тафсири шайх Абдурраҳмон ас-Саъдӣ

Пас аз он ки Худованд ҳукми ҷазоии Худро дар бораи бандагонаш ва ҳукми амрии динии Худро, ки дар Китобаш нозил кардааст, баён намуд — ва ин аз осори фармонравоии Ӯст — фармуд: «Пас, Аллоҳ баландмартаба аст». Яъне Ӯ аз ҳар нуқсу офат пок, бузург ва баландмартаба аст. «Фармонравои ҳақ»: фармонравоӣ сифати Ӯст ва ҳамаи махлуқот бандагони Ӯянд; ҳукмҳои тақдирӣ ва шаръии Фармонраво дар миёни онҳо ҷорӣ мешаванд. «Ҳақ» яъне вуҷуд, фармонравоӣ ва камоли Ӯ ҳақ аст.

Сифатҳои камол ба маънои ҳақиқӣ танҳо аз они соҳиби ҷалоланд. Аз ҷумлаи онҳо фармонравоӣ аст: агар баъзе аз махлуқот дар баъзе вақтҳо бар баъзе чизҳо моликият дошта бошанд, ин моликияти нопурра ва ботил асту аз байн меравад. Аммо Парвардигор ҳамеша фармонравои зинда, пойдор ва бошукӯҳ аст; фармонравоии Ӯ на мемирад ва на аз байн меравад.

«Ва пеш аз он ки ваҳйи он бар ту поён ёбад, дар хондани Қуръон шитоб макун»: ҳангоме ки Ҷабраил Қуръонро бар ту мехонад, дар гирифтани он шитоб макун; сабр кун, то аз хонданаш фориғ шавад. Вақте тамом кард, онро бихон. Ҳамоно Аллоҳ кафолат додааст, ки онро дар синаат ҷамъ кунад ва ба ту хондани онро биёмӯзонад, чунонки фармудааст: «Забонатро ба хондани он ба шитоб наҷунбон. Ҳамоно ҷамъ кардани он ва хондани он бар зиммаи мост.

Пас, чун онро хондем, хондани онро пайравӣ кун. Сипас баён кардани он бар зиммаи мост» (Қиёмат, 16–19).

Азбаски шитоби Паёмбар ﷺ дар гирифтани ваҳй ва пешдастӣ кардан ба он аз муҳаббати комили ӯ ба дониш ва ҳирси ӯ бар он дарак медод, Аллоҳ ба ӯ фармуд, ки аз Ӯ афзудани донишро бихоҳад. Зеро дониш хайр аст ва афзудани хайр матлуб мебошад; он аз ҷониби Аллоҳ аст ва роҳи расидан ба он кӯшиш, шавқу рағбат ба дониш, дуо аз Аллоҳ ва дар ҳар вақт аз Ӯ ёрӣ хостан ва ба Ӯ ниёзманд будан аст.

Аз ин ояти карима одоби гирифтани дониш низ омӯхта мешавад: шунавандаи дониш бояд ором бошад ва сабр кунад, то касе, ки дарс медиҳад ё имло мекунад, сухани пайвастаи худро ба анҷом расонад. Баъд аз фориғ шуданаш, агар саволе дошта бошад, бипурсад ва бо савол шитоб накунад ва сухани омӯзгорро набурад, зеро ин сабаби маҳрумӣ мешавад. Ҳамчунин касе, ки аз ӯ мепурсанд, бояд саволи пурсидашавандаро бодиққат бишнавад ва пеш аз ҷавоб мақсуди саволро бифаҳмад, зеро ин боиси дуруст ба ҳадаф расидани ҷавоб мегардад.

Тафсири имом Ибни Касир

Сухани Худованд: «Ва пеш аз он ки ваҳйи он бар ту поён ёбад, дар хондани Қуръон шитоб макун» монанди сухани Ӯ дар сураи «Қиёмат» аст: «Забонатро ба хондани он ба шитоб наҷунбон. Ҳамоно ҷамъ кардани он ва хондани он бар зиммаи мост. Пас, чун онро хондем, хондани онро пайравӣ кун. Сипас баён кардани он бар зиммаи мост» (Қиёмат, 16–19).

Дар ҳадиси саҳеҳ аз Ибни Аббос собит шудааст, ки Расули Худо ﷺ ҳангоми гирифтани ваҳй душвориро таҳаммул мекард ва аз ҷумла забонашро ба ҳаракат меовард. Он гоҳ Аллоҳ ин оятро нозил кард. Яъне, вақте Ҷабраил бо ваҳй назди ӯ меомад, ҳар оятеро, ки Ҷабраил мегуфт, ӯ низ ҳамроҳи вай мегуфт, зеро ба ҳифзи Қуръон сахт ҳарис буд. Пас Аллоҳи Таоло ӯро ба роҳе, ки барояш осонтар буд, раҳнамоӣ кард, то бар ӯ душвор наояд.

Фармуд: «Забонатро ба хондани он ба шитоб наҷунбон. Ҳамоно ҷамъ кардани он ва хондани он бар зиммаи мост», яъне онро дар синаат ҷамъ мекунем ва ту онро бе он ки чизе аз он фаромӯш кунӣ, барои мардум мехонӣ. «Пас, чун онро хондем, хондани онро пайравӣ кун. Сипас баён кардани он бар зиммаи мост».

Дар ин оят низ фармуд: «Ва пеш аз он ки ваҳйи он бар ту поён ёбад, дар хондани Қуръон шитоб макун», яъне хомӯш бош; вақте фаришта хондани онро бар ту ба анҷом расонд, пас аз ӯ бихон. «Ва бигӯ: Парвардигоро, бар донишам биафзой», яъне аз ҷониби Худ бар донишам биафзой. Ибни Уяйна, раҳимаҳуллоҳ, гуфт: «Паёмбар ﷺ ҳамеша дар афзоиши дониш буд, то он ки Аллоҳи азза ва ҷалла ҷонашро гирифт». Аз ин рӯ, дар ҳадис омадааст: «Аллоҳ ваҳйро пай дар пай бар Расулаш нозил мекард, то он ки дар рӯзи вафоти Расули Худо ﷺ ваҳй аз ҳар вақти дигар бештар буд».

Ибни Моҷа гуфт: Абӯбакр ибни Абӣ Шайба ба мо ҳадис нақл кард; ӯ гуфт: Абдуллоҳ ибни Намир ба мо ҳадис нақл кард, аз Мӯсо ибни Убайда, аз Муҳаммад ибни Собит, аз Абӯҳурайра, разияллоҳу анҳу, ки гуфт: Расули Худо ﷺ мегуфт: «Аллоҳумма, ба он чи ба ман омӯхтаӣ, ба ман нафъ расон; он чиро, ки ба ман нафъ мерасонад, ба ман биёмӯз; ва бар донишам биафзой. Ва дар ҳар ҳол ситоиш аз они Аллоҳ аст». Тирмизӣ низ ин ривоятро аз Абӯ Курейб, аз Абдуллоҳ ибни Намир, бо ҳамин санад ривоят кардааст ва гуфтааст: «Ин ривоят аз ин тариқ ғариб аст».

Баззор онро аз Амр ибни Алӣ ал-Фаллас, аз Абӯосим, аз Мӯсо ибни Убайда ривоят кардааст ва дар поёни он ин илова омадааст: «Ва аз ҳолати аҳли Дӯзах ба Аллоҳ паноҳ мебарам».

Тафсири ал-Бағавӣ

«Пас, Аллоҳ баландмартабаи фармонравои ҳақ аст»: Аллоҳ аз инкори мункирон ва он чи мушрикон мегӯянд, поку баландмартаба аст.

«Ва дар хондани Қуръон шитоб макун» — мурод Паёмбар ﷺ аст. Ҳангоме ки Ҷабраил Қуръонро бар ӯ нозил мекард, пеш аз он ки Ҷабраил тиловаташро ба анҷом расонад, ӯ мешитофт ва ҳамроҳаш мехонд, аз тарси он ки аз ёдаш биравад ва фаромӯш кунад. Пас Аллоҳ ӯро аз ин боздошт ва фармуд: «Ва дар хондани Қуръон шитоб макун», яъне дар хондани он шитоб макун, «пеш аз он ки ваҳйи он бар ту поён ёбад», яъне пеш аз он ки Ҷабраил расонидани онро ба анҷом расонад. Монанди ин сухани Худованд аст: «Забонатро ба хондани он ба шитоб наҷунбон» (Сураи Қиёмат, 16).

Яъқуб калимаи «нақзӣ»-ро бо ҳарфи «нун» ва фатҳа бар он, касра бар «зод» ва фатҳа бар «ё» хонд; «ваҳяҳу»-ро низ бо насб хонд. Муҷоҳид ва Қатода гуфтаанд: маънояш ин аст, ки онро барои ёронат нахон ва бар онҳо имло накун, то маъноҳояш бароят равшан гардад.

«Ва бигӯ: Парвардигоро, бар донишам биафзой» — яъне дониши Қуръон ва маъноҳои онро бар ман биафзой. Ва гуфта шудааст: бар донише, ки ба ман омӯхтаӣ, дониши дигар биафзой. Ҳангоме ки Ибни Масъуд ин оятро мехонд, мегуфт: «Аллоҳумма, Парвардигоро, бар дониш, имон ва яқини ман биафзой».