Iилманца совваккха со

Шейх Абдуррахман ас-Саадин тафсир

АллахӀа цхьаьнахь дӀаяздиначу цуьнан балхашна тӀехь хуьлуш йолу цуьнан хьукмаш а, Цуьнан Китап чохь дӀаделлачу динан амраш а дийцина хьалха, хӀара Цуьнан пачхьалкхан билгалонашех цхьа хиларна, Цо элира: «АллахӀ лоьхуьйла!» — маьӀна: Цо лакхвелла, чӀагӀвелла, цхьа а къезигалла а, чулацам а ца долуш, шен бакъдолу пачхьалкх хиларна. Пачхьалкх — Цуьнан билгало ю, кхолламашкахь долу дерриге а Цуьнан маликаш ю. Пачхьалхочун къадарца йолу а, шарӀанца йолу а хьукмаш, царах тӀехь хуьлу. «Бакъболу» — Цуьнан долуш хилар, пачхьалкх а, камилалла а бакъ ду.

Камилаллин билгало йолуш хилар, ахьла гӀарамате долчу АллахӀанна бен баккхийчу маӀнахь ца хуьлу. Цуьнан даькъехь пачхьалкх а ю: кхолламашна юкъара воккха а хилахь, цхьан ханна, цхьан хӀуманна тӀехь пачхьалкх долуш хилахь а, иза къезиг, бакъдоцу пачхьалкх ду, дӀадаьлла дӀахӀотту. Амма Рабби — Цуьнан пачхьалкх ца дӀадолу, Цо дика Ӏалашдо, хьалха а, кхеташ а, лакх а ву.

«Хьанна вахий ца йоккхучу хьалха, Къуръанца сих ма ло» — маьӀна: Джибрил-ангела хьуна Къуръан дийша долуш, иза кхетош йолчу хенахь, хьо цуьнан дийшаран тӀаьхьа сихха ма дӀакхета, кхочуш дӀадаьллачуьнга хьажа. Иза чекхъяьлча, хьуна дийша. АллахӀа хьан дегӀ чохь иза чулацаме кхолла а, хьоьга дийша а дийр ду, цхьана хӀумане а ма ца хеташ, тӀаккха. Лакха аьллачу хӀумманна тӀе а хьажа: «Хьан цхьаьнахь иза хьан дегӀ чохь чулацаме кхолла а, цуьнан дийшар а ду.

Ткъа сан хьалха иза дийша гӀоллача, цуьнан дийшарна тӀаьхьа хьажа, тӀаккха цуьнан маьӀна а дӀабелла.»

Пайхамаран, АллахӀан салам а беркате а хуьлийла цунна, вахий дӀакхетарна хьалха сихха цуьнан тӀаьхьа гӀертаранна тӀехь, Ӏилманна тӀехь цуьнан жима ма ца хилла, иза чӀогӀа Ӏилман тӀехь хьажа гӀерташ хилла гӀоьртина. Цундела АллахӀа Цунна Ӏилманца совваккха хьажа амр дина. Ӏилм — дика ду, совдолу дика хьажа безаш ду, иза АллахӀера ду. Цуьнга кхача йолу некъ — Ӏилманна тӀехь гӀерташ хилар, иза хьажа безам, АллахӀа дуӀа дар, Цуьнан гӀоьнга хьажа а, харцалла йолуш Цунна хӀора хенахь деза а.

ХӀара къимат долу аятехь Ӏилм дӀакхетаран адаб хуьлу. Ӏилм ладогӀуш верг, дийшархо а, Ӏилман дӀахетош верг шен, цхьаьна долу дешнаш дӀаэца чекхдолуш хьалха, сиха ма вахий, сабарца ладогӀа веза. Иза чекхъяьлча, цуьнан декъехь хаттар долуш хилахь, хаттар а дийр ду, Ӏилман дӀахетош верг дӀаала а, цуьнан дешнашна тӀехь ца хеташ. Цо Ӏилм бахьанехь дӀаэца йиш ца хуьлу.

Хаттар диначунна жоп лушчунна а, хаттар лоруш ладогӀа а, цуьнан маьӀна кхета а деза; цуьнца бакъдолу жоп дала гӀо хуьлу.

Имам Ибн Касира тафсир

«Вахий хьуна дӀакхоччалц Къуръанца сих ма ло» — хӀара аят «Къияматан деца ант дийша» цӀе йолчу сүрин чуьра хӀара аят санна ду: «Хьо сиха хиларна, изаца хьан меттиг ма кхосса. Ткъа хьанна тӀехь ду иза чулацаме кхолла а, дийша а. Ткъа хьуна иза дийша гӀоллача, цуьнан дийшарна тӀаьхьа хьажа. ТӀаккха цуьнан маьӀна а дӀаделла.»

Ибн ӀАббасера сахих хадис дӀаяздина: АллахӀан Элчанна, АллахӀан салам а беркате а хуьлийла цунна, вахий дӀакхетарехь чӀогӀа къаьсташ хилла, цундела Цо шен меттиг хьалхара а дӀайоккхуш хилла. АллахӀа хӀара аят дӀавуьйцура, маьӀна: Джибрил-ангела вахийца хьоьга ваха вогӀуш хилча, Джибрил-ангела аят дийшича, вахий чӀогӀа лело безам болу дела, Пайхамара а, АллахӀан салам а беркате а хуьлийла цунна, цуьнан дийшарца цхьаьна иза дийшира. АллахӀа Цунна хьажийра, цуьнан хьалха иза дийша ца ло, иза цуьнанна атта а, бехке а ма хила. Цо элира: «Хьо сиха хиларна изаца хьан меттиг ма кхосса.

Хьанна тӀехь ду иза чулацаме кхолла а, дийша а» — маьӀна: хьан дегӀ чохь иза кхолла, тӀаккха хьо кхин адамашна дийша; цуьнан цхьана хӀумане а ма ца хеташ.

«Хьуна иза дийша гӀоллача, цуьнан дийшарна тӀаьхьа хьажа, тӀаккха цуьнан маьӀна а дӀаделла.» ХӀара аят тӀехь Цо элира: «Вахий хьуна дӀакхоччалц Къуръанца сих ма ло» — маьӀна: ала ладогӀа; Малаика хьуна дийша чекхъяьлча, цуьнан тӀаьхьа дийша.

«Ала: “Сан Рабби, со Ӏилманца совваккха”». МаьӀна: «Хьуна тӀехьара со Ӏилманца совваккха». Ибн ӀУйейна, АллахӀа къинхетам бойла цунна, элира: АллахӀа Пайхамаре, АллахӀан салам а беркате а хуьлийла цунна, вахий дӀа а ца йоькхуш, Цо ваха дӀавалалц совваккха лаьийра. Цундела хадисехь дийцина: «АллахӀа шен Элчанна вахий дӀахӀотто хьалха доьхкуш хилла, Пайхамара, АллахӀан салам а беркате а хуьлийла цунна, дӀаваханчу дийнахь санна, хьалха цхьа а вахий дӀахӀотта ца хиллалц».

Ибн Маҗа дӀаяздина: Абу Бакр ибн Аби Шейба дийцина, Абдуллах ибн Нумейра, Муса ибн Убейда, Мухьаммад ибн Сабита, Абу Хьурайра, АллахӀ реза хуьлийла цунна, дийцинчу хадисца, АллахӀан Элча, АллахӀан салам а беркате а хуьлийла цунна, хӀокху дуӀанца доьхуш хилла: «АллахӀ, хьоьга дуьхьа сона хьехна долчух сона пайда боккха, пайда бойучу Ӏилманца со хьеха, Ӏилманца со совваккха. Алхьамду лиллахи Ӏала кулли хьал» [«Дерриге хьоле АллахӀна шукр»]. Ат-Тирмизи а цу хадис дӀаяздина, Абу Курейба, Абдуллах ибн Нумейра везаьх цуьнан; иза хӀокху некъаца гӀайбахь долуш ду, аьлла.

Аль-Баззар а дӀаяздина, ӀАмр ибн ӀАли аль-Фаллас, Абу ӀАсим, Муса ибн Убейда везаьх цуьнан. Цуьнан чаккхенахь хӀара къамел тӀе а дӀайаздина: «Ткъа жоьжахатехь болуш хиларан хьалхаллехь АллахӀан гӀоьнга хьажа.» Къиямат: 16–19; Ӏилмехь.

Аль-Багавин тафсир

«АллахӀ, бакъболу пачхьалхочун, лакхвелла» — АллахӀ, лахарш лаьттаранца лаьттарал, мушрикаш Цуьнга дагадоуьйтуш долчу хӀуммах а лакхвелла.

«Къуръанца сих ма ло» — АллахӀан Пайхамар, АллахӀан салам а беркате а хуьлийла цунна, хьалха хилар. Джибрил-ангела цунна Къуръан доьшуш хьалхало, Цо шен дийшар чекхъяьлча хьалха, изаца цхьаьна сихха дийша; иза кхачам болчуьнга дӀалалар а, иза ца дезар а хьажа гӀерташ. Цундела АллахӀа Цунна иза тергал ца дан амр дина, Цо аьлла: «Къуръанца сих ма ло» — маьӀна: цуьнан дийшарца сих ма ло.

«Вахий хьуна дӀакхоччалц» — Джибрил-ангела вахий дӀахӀотто чекхъяьллалц. ХӀара лакха йолчу АллахӀан дешнаш санна ду: «Хьо сиха хиларна, изаца хьан меттиг ма кхосса» (Сүре «Къиямат», 16). ЯӀкуба вахӀаца «нукӀар» дешнаш дийшира, «нукӀар» цуьнан дешнаш йуьссу; «вахий» дешнаш тӀехь мансуб хила йиш ю. Муджахида а, Къатада а элира: маьӀна хӀара ду — хьан доттагӀашна дийша ма ло, хьуна цуьнан маьӀна хьалха кхетталц, царана дӀадеша ма ло.

«Ала: “Сан Рабби, со Ӏилманца совваккха”» — маьӀна: Къуръанца а цуьнан маьӀнашца а Ӏилманца со совваккха. Аьлла а ду: хьалха хьехна долчу Ӏилман тӀехь Ӏилманца со совваккха. Ибн МасӀуда хӀара аят дийшича, элира: «АллахӀ, сан Рабби, со Ӏилманца, иманца а, иза бакъ хиларца а совваккха.»