ГӀоьнца бакъдолчу некахь

Шейх Абдуррахман ас-Саадин тафсир

«Аьлалахь: „Сан Дела! Сан чугӀолуш йолу меттиг бакъдолуш я, сан ара араволуш йолу меттиг бакъдолуш я хилийтахь. Суна Хьайн гӀуллакхехь гӀоьнна болу ницкъ Хьан къеделахь“» (17:80). Яьхачу маӀанехь, сан чугӀолуш йолу а, ара араволуш йолу а меттигаш кӀезиг-дуьззина Хьан тӀаатта, Хьан разиллехь долуш хилийтахь. Цуьнан чулацамехь ихлас а, амр кхочушдар а ду.

«Суна Хьан къеделахь гӀоьнна болу ницкъ» яха дешнаш — хьан хьоьжуьйтуш долу, къастош долу далил суна хилийтахь бохург ду: суна дина долу а, ца дина долу а долчух кӀезиг-дуьззина далил. АллахӀа бенделе луш йолу тӀехьара аьтто хилар — цуьнан хӀолламаш кӀезиг-дуьззина дика а, Цуьнга герга а хилийтар, хӀора хӀолламехь дуьззина далил хилар ду. Цуьнца пайда луш йолу Ӏилма а, дика болх а чулаьцу: масалшна а, далилшна а Ӏилма.

Имам Ибн Касира тафсир

Имам АхӀмад аьлла: Джарир дийцина, Каъбус ибн Аби Зьабйаннахьа, цуьнан даьххьа, Ибн Аббаса тӀера. Ибн Аббаса аьлла: Пайхамар (саллаллахӀу ӀалайхӀи ва саллам) Мекках лаьтташ вара, тӀаккха Цунна Хьижрат яр амр дина. ТӀаккха АллахӀа дӀавуьйлуьйтира: «Аьлалахь: „Сан Дела! Сан чугӀолуш йолу меттиг бакъдолуш я, сан ара араволуш йолу меттиг бакъдолуш я хилийтахь. Суна Хьан къеделахь гӀоьнна болу ницкъ“» (17:80).

ХӀасан Басрий аьлла, къийсаме кхетта Меккан къенахой Пайхамар (саллаллахӀу ӀалайхӀи ва саллам) вийр ву, я кхевдош ву, я лоьхуш ларъяр ю бохуш. АллахӀа Мекканхойца къийсаме ваха хьажалуш, Цунна Мединашка аравала амр дина. И гӀуллакх ду АллахӀа, Азза ва Джалла, хьехна: «Аьлалахь: „Сан Дела! Сан чугӀолуш йолу меттиг бакъдолуш я, сан ара араволуш йолу меттиг бакъдолуш я хилийтахь“» (17:80).

Къатада аьлла: «Сан чугӀолуш йолу меттиг бакъдолуш я хилийтахь» — Медина ю бохург ду; «сан ара араволуш йолу меттиг бакъдолуш я хилийтахь» — Мекка ю бохург ду. АбдуррахӀман ибн Зейд ибн Аслам а цуьнга тӀера цуьнга ма-дарра аьлла. И хьехар ду тӀера кхин массо аьллачух тӀехьара долу. ӀАуфи Ибн Аббаса тӀера дийцина: «Сан чугӀолуш йолу меттиг бакъдолуш я хилийтахь» — велар ду бохург ду; «сан ара араволуш йолу меттиг бакъдолуш я хилийтахь» — веллачул тӀаьхьа кхин дахаран ду бохург ду.

Кхин а хьехарш аьлла хилла. ТӀаьхьара хьехар дуккха дикагӀа долу, Ибн Жарир а цуьнан тӀаьхьа вахана.

АллахӀан дешнаш: «Суна Хьан къеделахь гӀоьнна болу ницкъ» яха (17:80). ХӀасан Басрий цуьнан тафсирехь аьлла: Цуьнан Дела дӀахьедира, Фарсийн падишаьллахьи, Фарсийн сий а Цуьнгахь схьадахьийта, цунна йохьийта; Румийн падишаьллахьи, Румийн сий а Цуьнгахь схьадахьийта, цунна йохьийта бохуш.

Къатада цуьнан маӀанна хьахийна: АллахӀан пайхамара кхетта, цу гӀуллакхо ницкъ ца йолуш хир яц бохург. Иштта, АллахӀан Китабна, АллахӀан хӀукмашна, АллахӀан фарзашна а, АллахӀан дин кхочушдан а, Цунна гӀоьнна болу ницкъ дехира. Ницкъ — АллахӀа Цуьнан бенашна юкъахь лелош йолу къинхетам ю; цуьнца ца хилча, цхьаьнна вукхуьнга тӀебаьккхина, ницкъ долчо ницкъ доцучун хӀума дӀалоьцу.

МужахӀида аьлла: «ГӀоьнна болу ницкъ» — дуьззина далил ду. Ибн Жариро ХӀасанан а, Къатадан а хьехар хьажалуш тӀехьара яккха. И хьехар дуккха дикагӀа ду; хӀунда аьлча, бакъахь хилча, цунна тӀера а цунна лаьцна дӀахӀотто къобал ца йолуш долчух ларъяр а деза.

Цуьндела АллахӀа аьлла: «Тхо ашаьрца схьаяхьара, къестам а, къасторан а терахь а царах дӀабаьккхира, адамаш къинхетаме хӀоттош. Тхо цараца темир а дӀабаьккхира: цуьнан чохь тешна долу теша болуш бохам а, адамашна пайда а ду, АллахӀа Суна а, Цуьнан пайхамаршна а хьалха ца хуьлуш гӀо доьхучуьнга хьажарна» (аль-Хьадид, 25).

Хьадисехь ду: «АллахӀа ницкъца ларъю, Коранца ларъ ца йолу хӀума». Яхачу маӀанехь, АллахӀа ницкъца кхочушдолу, дуккхачу наха Коран чохь долу къийсамаш а, тешамехь долу тӀехьара хьехам а хьажа аьлла, дика доцчу гӀуллакхаш а, гуноьх а дина ца хилийта. И ду шенна хуьлуш долу хӀинца а. АллахӀа гӀазот бу.

Аль-Багавин тафсир

АллахӀан, Азза ва Джалла, дешнаш: «Аьлалахь: „Сан Дела! Сан чугӀолуш йолу меттиг бакъдолуш я, сан ара араволуш йолу меттиг бакъдолуш я хилийтахь“» (17:80). «ЧугӀолуш йолу меттиг» а, «ара араволуш йолу меттиг» а яха дешнашна маӀан — чугӀовр а, ара аравалар а ду. Тафсир долуш долчуьнца йолу хьехаршашкахь хийцамаш хилла.

Ибн Аббаса, ХӀасана, Къатадан аьлла: «Сан чугӀолуш йолу меттиг бакъдолуш я хилийтахь» — Медина ю; «сан ара араволуш йолу меттиг бакъдолуш я хилийтахь» — Мекка ю. Пайхамарна (саллаллахӀу ӀалайхӀи ва саллам) Хьижрат яр амр дина хьалха и аят дӀавелла.

ДӀахӀоттош долчуьнца аьлла: «Сан ара араволуш йолу меттиг бакъдолуш я хилийтахь» — Мекках къинхетаме гӀалгӀайх лаьтташ, аманца ара аравалахь; «Сан чугӀолуш йолу меттиг бакъдолуш я хилийтахь» — Мекках тӀекхача, цунна тӀедахийна болу а, Ӏалашвеш болу а хиларца.

МужахӀида аьлла: «Сан чугӀолуш йолу меттиг бакъдолуш я хилийтахь» — пайхамаллин хӀукманца, аса схьадаьккхина йолу гӀуллакхна чугӀо, бакъдолчу маьӀнехь, жәннатехь; «сан ара араволуш йолу меттиг бакъдолуш я хилийтахь» — дуьнен тӀера ара аравалахь, цуьнан тӀехь сога тӀедиллина дина гӀуллакхаш кхочушдинчул тӀаьхьа, бакъдолчу маьӀнехь.

ХӀасана тӀера дийцина, цо аьлла: «Сан чугӀолуш йолу меттиг бакъдолуш я хилийтахь» — жәннат ю; «сан ара араволуш йолу меттиг бакъдолуш я хилийтахь» — Мекках ара аравалар ду. ДӀахӀоттош долчуьнца аьлла: Хьан тӀаатта чугӀо а, Хьан тӀаатта ара аравалахь. Яьхачу маӀанехь, со кхин а кеп йолуш волучуьнгахь чугӀуш, кхин а кеп йолуш волучуьнгахь ара араволуш ма вехьахь; хӀунда аьлча, ши кеп йолуш стаг АллахӀан хьалха аман а, сийлахь а хир вац.

ЧугӀовр а, ара аравалар а «бакъалла» йаьхна, хӀунда аьлча, ара аравала а, чугӀо а цӀаьххьана кхочушдолу гӀо, сий-ларам а, динан хьаьрк дӀахӀоттош бу. АллахӀа «бакъдолчу кадамца» яьхна (Юнус, 2): «Царана шен Далахь бакъдолчу къадамаш ду».

«Суна Хьан къеделахь гӀоьнна болу ницкъ» (17:80). МужахӀида аьлла: дуьззина далил ду. ХӀасан аьлла: «Со Суна мухаьрчашца довлуш волчунна тӀехь гӀо дина а, Хьан дин дӀахӀоттош волу, ницкъ лелор а, дуьззина сий а суна хилийтахь». АллахӀа Цунна дӀахьедира, Фарсийн а, Румийн а, кхин йолу падишаьллаш йохийта, царах Цуьнгахь схьаяхьа.

Къатада аьлла: АллахӀан пайхамара кхетта, цу гӀуллакхо ницкъ ца йолуш хир яц бохург. Цундела, АллахӀан Китабна, Цуьнан хӀукмашна, фарзашна а, Цуьнан дин дӀахӀотто а, гӀоьнна болу ницкъ дехира. Ницкъ — гӀоьнна болу. «Ницкъца» яха маӀан — АллахӀан Китаб а, Цуьнан хӀукмаш а, Цуьнан дин дӀахӀоттор а.