ھىجرەت ۋە ئاللاھنىڭ ياردىمى

شەيخ ئابدۇرراھمان سەئدىنىڭ تەفسىرى

«ئېيتقىنكى: پەرۋەردىگارىم! مېنى راستلىق بىلەن كىرگۈزگىن، مېنى راستلىق بىلەن چىقارغىن» دېگەنلىك، مېنىڭ كىرىش-چىقىشلىرىمنىڭ ھەممىسىنى ساڭا ئىتائەت قىلىش ۋە سېنىڭ رازىلىقىڭغا ئېرىشىش يولىدا قىلغىن، دېمەكتۇر. چۈنكى بۇ ئىشلاردا ئىخلاس بولۇش ۋە بۇيرۇققا مۇۋاپىق كېلىش مەزمۇنى بار. «ماڭا ئۆز دەرگاھىڭدىن ياردەم بەرگۈچى ھوقۇق ئاتا قىلغىن» دېگەنلىك، مەن قىلىدىغان ۋە تاشلايدىغان بارلىق ئىشلاردا ئوچۇق دەلىل ۋە كەسكىن ھۆججەت ئاتا قىلغىن، دېمەكتۇر.

بۇ ئاللاھنىڭ بەندىگە ئاتا قىلىدىغان ئەڭ يۇقىرى ھالىتىدۇر: ئۇنىڭ بارلىق ئەھۋاللىرى ياخشى بولۇپ، رەببىگە يېقىنلاشتۇرىدۇ؛ شۇنداقلا ھەر بىر ئەھۋالىدا ئۇنىڭغا روشەن بىر يېتەكچى بولىدۇ. بۇ پايدىلىق ئىلىم ۋە ياخشى ئەمەلنى، يەنى مەسىلىلەر ۋە دەلىللەرنى بىلىشنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.

ئىمام ئىبنى كەسىرنىڭ تەفسىرى

ئىمام ئەھمەد مۇنداق دېگەن: بىزگە جەرىر، ئۇنىڭغا قابۇس ئىبنى ئەبى زەبىيان، ئۇنىڭغا دادىسى، ئۇنىڭغا ئىبنى ئابباس سۆزلەپ بەردى: «پەيغەمبەر ﷺ مەككىدە ئىدى. ئاندىن ئۇنىڭغا ھىجرەت قىلىش بۇيرۇلدى. شۇنىڭ بىلەن ئاللاھ بۇ ئايەتنى نازىل قىلدى: “ئېيتقىنكى: پەرۋەردىگارىم! مېنى راستلىق بىلەن كىرگۈزگىن، مېنى راستلىق بىلەن چىقارغىن ۋە ماڭا ئۆز دەرگاھىڭدىن ياردەم بەرگۈچى ھوقۇق ئاتا قىلغىن”».

ھەسەن بەسرى بۇ ئايەتنى تەپسىر قىلىپ مۇنداق دېگەن: مەككە كاپىرلىرى پەيغەمبەر ﷺ نى ئۆلتۈرۈش، ياكى ھەيدەپ چىقىرىش، ياكى باغلاپ قويۇش توغرىسىدا مەسلىھەتلەشكەندە، ئاللاھ مەككە ئەھلى بىلەن جەڭ قىلىشنى ئىرادە قىلدى ۋە پەيغەمبەرگە مەدىنەگە چىقىشنى بۇيرۇدى. ئاللاھ تائالا دېگەن «پەرۋەردىگارىم! مېنى راستلىق بىلەن كىرگۈزگىن، مېنى راستلىق بىلەن چىقارغىن» دېگەن سۆزنىڭ مەنىسى شۇدۇر. قەتادە: «مېنى راستلىق بىلەن كىرگۈزگىن» دېگەنلىك مەدىنەگە، «مېنى راستلىق بىلەن چىقارغىن» دېگەنلىك مەككىدىن، دېگەن.

ئابدۇراھمان ئىبنى زەيد ئىبنى ئەسلىممۇ شۇنداق دېگەن. بۇ ئەڭ مەشھۇر قاراشتۇر. ئەۋفى ئىبنى ئابباستىن «مېنى راستلىق بىلەن كىرگۈزگىن» دېگەنلىك ئۆلۈم، «مېنى راستلىق بىلەن چىقارغىن» دېگەنلىك ئۆلگەندىن كېيىنكى ھايات، دەپ نەقىل قىلغان. بۇنىڭدىن باشقا قاراشلارمۇ ئېيتىلغان.

بىرىنچى قاراش ئەڭ توغرىسى بولۇپ، ئىبنى جەرىر شۇنى تاللىغان. ئاللاھنىڭ «ماڭا ئۆز دەرگاھىڭدىن ياردەم بەرگۈچى ھوقۇق ئاتا قىلغىن» دېگەن سۆزى ھەققىدە ھەسەن بەسرى مۇنداق دېگەن: رەببى ئۇنىڭغا پارسنىڭ پادىشاھلىقى ۋە شان-شۆھرىتىنى ئۇنىڭ قولىغا ئۆتكۈزۈپ بېرىدىغانلىقىنى، شۇنداقلا رىم پادىشاھلىقى ۋە شان-شۆھرىتىنىمۇ ئۇنىڭغا بېرىدىغانلىقىنى ۋەدە قىلدى. قەتادە بۇ ھەقتە مۇنداق دېگەن: ئاللاھنىڭ پەيغەمبىرى ﷺ بۇ ئىشنى پەقەت ھوقۇق-قۇدرەت بىلەنلا ئەمەلگە ئاشۇرغىلى بولىدىغانلىقىنى بىلدى. شۇڭا ئۇ ئاللاھنىڭ كىتابى، ئاللاھنىڭ بەلگىلىگەن چەكلىرى، پەرزلىرى ۋە دىنىنى تۇرغۇزۇش ئۈچۈن ياردەم بەرگۈچى ھوقۇق سورىدى.

ھوقۇق-سەلتەنەت ئاللاھنىڭ بەندىلىرى ئارىسىدا بەرپا قىلغان رەھمىتىدۇر؛ ئەگەر ئۇ بولمىسا، بەزىلەر بەزىلەرگە ھۇجۇم قىلىپ، كۈچلۈكلەر ئاجىزلارنى يەپ كېتەتتى. مۇجاھىد «ياردەم بەرگۈچى ھوقۇق» دېگەننى «روشەن دەلىل» دەپ چۈشەندۈرگەن. ئىبنى جەرىر ھەسەن بىلەن قەتادەنىڭ قارىشىنى تاللىغان؛ بۇ ئەڭ كۈچلۈك قاراشتۇر. چۈنكى ھەق بىلەن بىرگە ئۇنىڭغا قارشى تۇرغانلارنى بويسۇندۇرىدىغان كۈچمۇ بولۇشى كېرەك.

شۇنىڭ ئۈچۈن ئاللاھ تائالا مۇنداق دېگەن: «بىز پەيغەمبەرلىرىمىزنى روشەن دەلىللەر بىلەن ئەۋەتتۇق، ئۇلار بىلەن بىرگە كىتاب ۋە ئۆلچەم نازىل قىلدۇق؛ كىشىلەر ئادالەتنى بەرپا قىلسۇن دەپ، تۆمۈرنىمۇ نازىل قىلدۇق. ئۇنىڭدا كۈچلۈك قۇدرەت ۋە كىشىلەر ئۈچۈن مەنپەئەتلەر بار. بۇ ئاللاھنىڭ ئۆزىنى ۋە پەيغەمبەرلىرىنى كۆرمەي تۇرۇپ ياردەم قىلغۇچىلارنى بىلدۈرۈشى ئۈچۈندۇر» (سۈرە ھەدىد، 25-ئايەت). ھەدىستە مۇنداق كەلگەن: «ئاللاھ ھوقۇق-سەلتەنەت ئارقىلىق قۇرئان ئارقىلىق توسۇلمىغان ئىشلارنى توسۇپ قويىدۇ».

يەنى ئاللاھ ھوقۇق-سەلتەنەت ئارقىلىق، نۇرغۇن كىشىلەر قۇرئاندىكى تەھدىت ۋە قاتتىق ئاگاھلاندۇرۇشلارغا قارىماي ئۆزىنى توسالمىغان بۇزۇق ئىشلار ۋە گۇناھلارنى توسۇپ قويىدۇ. بۇ ئەمەلىيەتتە كۆرۈلۈپ تۇرىدىغان ئىشتۇر. ئاللاھ پاكتۇر.

بەغاۋىنىڭ تەفسىرى

ئاللاھ تائالانىڭ «ئېيتقىنكى: پەرۋەردىگارىم! مېنى راستلىق بىلەن كىرگۈزگىن، مېنى راستلىق بىلەن چىقارغىن» دېگەن سۆزىدىكى «كىرگۈزۈش» ۋە «چىقىرىش»تىن مەقسەت، كىرگۈزۈش ۋە چىقىرىشنىڭ ئۆزىدۇر. تەپسىر ئالىملىرى بۇنىڭ مەنىسى ھەققىدە ئوخشىمىغان قاراشلارنى ئېيتقان. ئىبنى ئابباس، ھەسەن ۋە قەتادە: «مېنى راستلىق بىلەن كىرگۈزگىن» دېگەنلىك مەدىنەگە، «مېنى راستلىق بىلەن چىقارغىن» دېگەنلىك مەككىدىن، دېگەن.

بۇ ئايەت پەيغەمبەر ﷺ ھىجرەت قىلىشقا بۇيرۇلغاندا نازىل بولغان. زەھھاك: «مېنى راستلىق بىلەن چىقارغىن» دېگەنلىك، مېنى مەككىدىن مۇشرىكلاردىن ئامان ھالدا چىقارغىن؛ «مېنى راستلىق بىلەن كىرگۈزگىن» دېگەنلىك، مەككىگە فەتھى قىلىپ غالىب ھالدا كىرگۈزگىن، دېگەن. مۇجاھىد: مېنى پەيغەمبەرلىك بىلەن ئەۋەتىلگەن ئىشىڭغا راستلىق بىلەن كىرگۈزگىن، جەننەتكە كىرگۈزگىن؛ مەن دۇنيادا ئۈستۈمگە يۈكلەنگەن ھەقنى ئادا قىلغاندىن كېيىن، مېنى دۇنيادىن راستلىق بىلەن چىقارغىن، دېگەن. ھەسەندىن: «مېنى راستلىق بىلەن كىرگۈزگىن» دېگەنلىك جەننەتكە، «مېنى راستلىق بىلەن چىقارغىن» دېگەنلىك مەككىدىن، دەپ نەقىل قىلىنغان.

يەنە: سېنى ئىتائىتىڭگە كىرگۈزگىن، چەكلەنگەن ئىشلىرىڭدىن چىقارغىن، دېيىلگەن. يەنە بىر قاراشتا، مەنىسى: مېنى قەيەرگە كىرگۈزسەڭ، راستلىق بىلەن كىرگۈزگىن؛ قەيەردىن چىقارساڭ، راستلىق بىلەن چىقارغىن، دېگەن. يەنى مېنى بىر يۈز بىلەن كىرىپ، باشقا يۈز بىلەن چىقىدىغان كىشىلەردىن قىلما؛ چۈنكى ئىككى يۈزلىمىلەر ئاللاھنىڭ دەرگاھىدا ئامانلىق ۋە ئىززەتكە ئېرىشەلمەيدۇ. كىرىش ۋە چىقىشنىڭ راستلىق بىلەن سۈپەتلىنىشى، كىرىش-چىقىشنىڭ نەتىجىسىدە ياردەم، ئىززەت ۋە دىننىڭ غەلبىسى بولىدىغانلىقى ئۈچۈندۇر.

ئاللاھ «ئۇلارغا رەببىنىڭ دەرگاھىدا راست قەدەم بار» دېگەن سۆزىدە قەدەمنىمۇ راستلىق بىلەن سۈپەتلىگەن (سۈرە يۇنۇس، 2-ئايەت). «ماڭا ئۆز دەرگاھىڭدىن ياردەم بەرگۈچى ھوقۇق ئاتا قىلغىن» دېگەن سۆزى ھەققىدە مۇجاھىد: «روشەن دەلىل»، دېگەن. ھەسەن: «ماڭا قارشى تۇرغانلار ئۈستىدىن سېنىڭ ياردىمىڭ بىلەن غالىب كېلىدىغان كۈچلۈك پادىشاھلىق ۋە دىنىڭنى بەرپا قىلىدىغان ئاشكارا ئىززەت» دېگەن. ئاللاھ ئۇنىڭغا پارس، رىم ۋە باشقا دۆلەتلەرنىڭ پادىشاھلىقىنى تارتىۋېلىپ، ئۇنىڭغا بېرىدىغانلىقىنى ۋەدە قىلدى.

قەتادە: ئاللاھنىڭ پەيغەمبىرى ﷺ بۇ ئىشنى پەقەت ھوقۇق-قۇدرەت بىلەنلا ئەمەلگە ئاشۇرغىلى بولىدىغانلىقىنى بىلدى. شۇڭا ئۇ ياردەم بەرگۈچى ھوقۇقنى، يەنى ئاللاھنىڭ كىتابى، بەلگىلىگەن چەكلىرى ۋە دىنىنى بەرپا قىلىشنى سورىدى. ياردەم بەرگۈچى.