Дохилшавӣ ва хориҷшавии ростин

Тафсири шайх Абдурраҳмон ас-Саъдӣ

«Ва бигӯ: Парвардигоро, маро ба дохилшавии ростин дохил кун ва бо хориҷшавии ростин берун барор»; яъне, тамоми воридшавиҳо ва хориҷшавиҳои маро дар тоати Ту ва мувофиқи ризои Ту қарор деҳ. Зеро ин ду амал ихлос ва мувофиқат бо амри Худоро дарбар мегиранд. «Ва аз ҷониби Худ барои ман қудрати ёрирасон қарор деҳ»; яъне, бар ҳар коре, ки анҷом медиҳам ё тарк мекунам, ҳуҷҷати ошкор ва далели қотеъ қарор деҳ. Ин баландтарин мартабаест, ки Худо бандаашро ба он мерасонад: ҳамаи ҳолатҳои ӯ нек бошанд ва ӯро ба Парвардигораш наздик созанд; инчунин, дар ҳар ҳолат далели ошкоре дошта бошад. Ин ҳама илми судманд ва амали солеҳро дарбар мегирад: донистани масъалаҳо ва далелҳо.

Тафсири имом Ибни Касир

Имом Аҳмад гуфт: Ҷарир ба мо ҳадис гуфт, аз Қобус ибни Абӣ Забён, аз падараш, аз Ибни Аббос, ки гуфт: Паёмбар ﷺ дар Макка буд, сипас ба ҳиҷрат амр шуд ва Худо ин оятро нозил кард: «Ва бигӯ: Парвардигоро, маро ба дохилшавии ростин дохил кун ва бо хориҷшавии ростин берун барор ва аз ҷониби Худ барои ман қудрати ёрирасон қарор деҳ». Ҳасан Басрӣ дар тафсири ин оят гуфт: Вақте кофирони Макка дар бораи Паёмбар ﷺ машварат карданд, ки ӯро бикушанд ё берун кунанд ё ба банд кашанд, ва Худо хост бо аҳли Макка ҷанг кунад, ба Паёмбар амр дод, ки ба Мадина берун равад.

Ин ҳамон чизест, ки Худои азза ва ҷалла фармуд: «Ва бигӯ: Парвардигоро, маро ба дохилшавии ростин дохил кун ва бо хориҷшавии ростин берун барор». Қатода гуфт: «Маро ба дохилшавии ростин дохил кун» — яъне, ба Мадина; «ва бо хориҷшавии ростин берун барор» — яъне, аз Макка. Абдурраҳмон ибни Зайд ибни Аслам низ ҳаминро гуфтааст. Ин машҳуртарин қавлҳост.

Авфӣ аз Ибни Аббос ривоят кардааст, ки «Маро ба дохилшавии ростин дохил кун» яъне, марг ва «бо хориҷшавии ростин берун барор» яъне, зиндашавӣ пас аз марг. Қавлҳои дигар низ гуфта шудаанд. Қавли аввал саҳеҳтар аст ва Ибни Ҷарир онро баргузидааст.

Дар бораи сухани Худованд: «Ва аз ҷониби Худ барои ман қудрати ёрирасон қарор деҳ», Ҳасан Басрӣ дар тафсири он гуфт: Парвардигораш ба ӯ ваъда дод, ки подшоҳӣ ва иззати Форсро аз миён мебарад ва онҳоро ба ӯ медиҳад, ҳамчунин подшоҳӣ ва иззати Румро аз миён мебарад ва онҳоро низ ба ӯ медиҳад. Қатода дар ин бора гуфт: Паёмбари Худо ﷺ медонист, ки бе қудрат барои ин кор тавоноӣ надорад, пас қудрати ёрирасон хост, то Китоби Худо, ҳудуди Худо ва фарзҳои Худоро ҳифз кунад ва дини Худоро барпо дорад. Қудрат раҳматест аз ҷониби Худо, ки онро миёни бандагонаш қарор додааст.

Агар чунин намебуд, баъзе бар баъзе дигар ҳамла мекарданд ва қавӣ заифро мехӯрд. Муҷоҳид гуфт: «Қудрати ёрирасон» — ҳуҷҷати равшан. Ибни Ҷарир қавли Ҳасан ва Қатодаро баргузид ва ин қавли саҳеҳтар аст, зеро ҳақ ҳамроҳ бо қудрате лозим аст, ки душманон ва мухолифони онро мағлуб созад. Аз ин рӯ, Худованд фармуд: «Ба ростӣ, Паёмбарони Худро бо далелҳои равшан фиристодем ва ҳамроҳи онҳо Китоб ва тарозуро нозил кардем, то мардум ба адолат бархезанд; ва оҳанро нозил кардем, ки дар он қуввати сахт ва манфиатҳо барои мардум аст, то Худо бидонад, ки кӣ Ӯ ва Паёмбаронашро дар ғайб ёрӣ мекунад» (ал-Ҳадид, 25).

Дар ҳадис омадааст: «Албатта, Худо ба воситаи қудрат чизеро бозмедорад, ки бо Қуръон бознамедорад». Яъне, ба воситаи қудрат аз анҷоми корҳои зишт ва гуноҳон бозмедорад, он чиро, ки бисёре аз мардум бо сабаби Қуръон ва ваъиди қатъӣ ва таҳдиди сахти дар он омада бознамемонанд. Ин воқеият дорад. Пок аст Ӯ. (ал-Ҳадид, 25).

Тафсири ал-Бағавӣ

Сухани Худои азза ва ҷалла: «Ва бигӯ: Парвардигоро, маро ба дохилшавии ростин дохил кун ва бо хориҷшавии ростин берун барор». Мақсад аз «дохилшавӣ» ва «хориҷшавӣ» дохил кардан ва берун баровардан аст. Дар бораи маънои он аҳли тафсир ихтилоф кардаанд. Ибни Аббос, Ҳасан ва Қатода гуфтаанд: «Маро ба дохилшавии ростин дохил кун» — ба Мадина; «ва бо хориҷшавии ростин берун барор» — аз Макка.

Ин оят ҳангоме нозил шуд, ки ба Паёмбар ﷺ амр шуд ҳиҷрат кунад. Заҳҳок гуфт: «Бо хориҷшавии ростин берун барор» — яъне, маро аз Макка дар амон аз мушрикон берун барор; «ва маро ба дохилшавии ростин дохил кун» — яъне, маро ғолибона ба Макка дохил кун. Муҷоҳид гуфт: Маро ба амре, ки бо он ба паёмбарӣ фиристода шудаам, ба дохилшавии ростин — ба биҳишт — дохил кун ва ҳангоме аз дунё берун барор, ки ҳаққи онро, ки бар зиммаам буд, адо карда бошам. Аз Ҳасан ривоят шудааст, ки гуфт: «Маро ба дохилшавии ростин дохил кун» — ба биҳишт; «ва бо хориҷшавии ростин берун барор» — аз Макка.

Ҳамчунин гуфтаанд: Маро ба тоати Худ дохил кун ва аз корҳои манъшуда берун барор. Ва гуфтаанд, ки маънояш ин аст: Ба ҳар ҷо, ки маро дохил мекунӣ, бо ростӣ дохил кун ва бо ростӣ берун барор; яъне, маро аз касоне қарор надеҳ, ки бо як рӯй дохил мешаванду бо рӯйи дигар берун меоянд, зеро дурӯя назди Худо дар амон ва соҳибобрӯ намешавад. Дохилшавӣ ва хориҷшавӣ бо ростӣ васф шудаанд, зеро натиҷаи дохилшавӣ ва хориҷшавӣ нусрат, иззат ва пирӯзии дин аст; ҳамон тавре ки қадамро бо ростӣ васф кард ва фармуд: «Барои онҳо назди Парвардигорашон мақоми ростин аст» (Юнус, 2).

«Ва аз ҷониби Худ барои ман қудрати ёрирасон қарор деҳ». Муҷоҳид гуфт: Ҳуҷҷати равшан. Ҳасан гуфт: Подшоҳии қавие, ки ба воситаи он маро бар касоне, ки бо ман мухолифат мекунанд, ёрӣ диҳӣ, ва иззати ошкоре, ки бо он дини Туро барпо дорам. Худо ба ӯ ваъда дод, ки подшоҳии Форс, Рум ва ғайраро аз байн мебарад ва онҳоро ба ӯ медиҳад.

Қатода гуфт: Паёмбари Худо ﷺ медонист, ки барои ин кор бе қудрат тавоноӣ надорад, бинобар ин қудрати ёрирасон хост: Китоби Худо, ҳудуди Ӯ ва барпо доштани динаш. Ёрирасон.