Осонии кор ва кушоиши забон

Тафсири шайх Абдурраҳмон ас-Саъдӣ

(Ва корамро бароям осон гардон) Яъне: ҳар кореро, ки ба он мепардозам ва ҳар роҳеро, ки дар роҳи Ту пеш мегирам, бароям осон кун ва душвориҳои пеши рӯямро бароям сабук гардон. Аз осон шудани кор ин аст, ки барои дуокунанда осон гардад, ки ҳар корро аз дари муносибаш анҷом диҳад, бо ҳар кас мувофиқи ҳолаш сухан гӯяд ва ӯро бо наздиктарин роҳе, ки ба пазируфтани суханаш мерасонад, даъват кунад.

Тафсири оятҳои 27 ва 28: (Ва гиреҳе аз забонам боз кун, то суханамро бифаҳманд.) Забони ӯ вазнинӣ дошт ва суханашро қариб намефаҳмиданд, чунонки муфассирон гуфтаанд. Ҳамчунин Аллоҳ аз ӯ нақл мекунад, ки гуфт: «Ва бародарам Ҳорун аз ман забоновартар аст» (Қасас, 28:34). Пас аз Аллоҳ хост, ки гиреҳе аз забонашро боз кунад, то суханашро бифаҳманд ва мақсади комил аз гуфтугӯ, бозпурсӣ ва баён кардани маъниҳо ҳосил гардад.

Тафсири оятҳои 27 ва 28: (Ва гиреҳе аз забонам боз кун, то суханамро бифаҳманд.) Забони ӯ вазнинӣ дошт ва суханашро қариб намефаҳмиданд, чунонки муфассирон гуфтаанд. Ҳамчунин Аллоҳ аз ӯ нақл мекунад, ки гуфт: «Ва бародарам Ҳорун аз ман забоновартар аст» (Қасас, 28:34). Пас аз Аллоҳ хост, ки гиреҳе аз забонашро боз кунад, то суханашро бифаҳманд ва мақсади комил аз гуфтугӯ, бозпурсӣ ва баён кардани маъниҳо ҳосил гардад.

Тафсири оятҳои 24 ва 25: Вақте Аллоҳ ба Мӯсо ваҳй фиристод, ӯро паёмбар гардонд ва нишонаҳои равшанро ба ӯ нишон дод, ӯро назди Фиръавн — подшоҳи Миср — фиристод ва фармуд: «Ба назди Фиръавн бирав, зеро ӯ саркашӣ кардааст» (Тоҳо, 20:24). Яъне дар куфр, фасод ва бартариҷӯӣ дар замин аз ҳад гузашта, нотавононро зери зулму ситам қарор дода буд, то ба дараҷае, ки даъвои парвардигорӣ ва худоӣ мекард — Худо ӯро расво гардонад! Саркашии ӯ сабаби ҳалокати ӯ буд. Аммо аз раҳмат, ҳикмат ва адолати Аллоҳ аст, ки касеро ҷазо намедиҳад, магар баъд аз он ки паёмбарон далелро бар ӯ ба поён расонанд.

Он гоҳ Мӯсо (алайҳиссалом) дарёфт, ки бори бузургеро бар дӯш гирифтааст: ӯро назди ин золими якрав фиристодаанд, ки дар Миср аз миёни мардум рақибе надошт, дар ҳоле ки Мӯсо танҳо буд ва пештар аз ӯ ҳодисаи куштор сар зада буд. Бо вуҷуди ин, фармони Парвардигорашро пазируфт ва онро бо кушодадилӣ қабул кард. Ӯ аз Аллоҳ ёрӣ ва осон шудани василаҳоро хост, зеро инҳо барои комил шудани даъват заруранд. Пас гуфт: (Парвардигоро, синаамро кушода гардон.)

Яъне онро фарох ва кушода гардон, то озори суханӣ ва ҷисмониро таҳаммул кунам, дилам аз он тира ва синаам танг нашавад. Зеро вақте сина танг мешавад, соҳибаш барои ҳидоят кардани мардум ва даъват намудани онҳо муносиб намегардад. Аллоҳ ба паёмбараш Муҳаммад (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) фармуд: «Пас, ба сабаби раҳмате аз ҷониби Аллоҳ бо онҳо нармӣ кардӣ; ва агар дуруштхӯю сангдил мебудӣ, ҳатман аз гирду атрофат пароканда мешуданд» (Оли Имрон, 3:159). Умед аст, ки мардум ҳақро бо нармӣ, фарохии сина ва кушодадилӣ нисбат ба онҳо мепазиранд. Ҳамин аст.

Тафсири имом Ибни Касир

(То суханамро бифаҳманд.) Ин ба сабаби лакнати забоне буд, ки ба ӯ расида буд, вақте хурмо ва ангишти тафсонро пешаш гузоштанд; ӯ ангиштро гирифт ва ба забонаш гузошт, чунонки шарҳи он баъдтар меояд. Ӯ напурсид, ки ин нуқсон комилан бартараф шавад, балки хост, ки нотавонӣ дар баёни сухан аз байн равад ва мардум он чиро аз ӯ мехоҳад, бифаҳманд; яъне ба андозаи ниёз. Агар комилан рафъ шудани онро мехост, бартараф мешуд, вале паёмбарон танҳо ба андозаи ниёз дархост мекунанд.

Аз ҳамин сабаб андаке аз он боқӣ монд. Аллоҳ аз Фиръавн нақл мекунад, ки гуфт: «Оё ман аз ин касе, ки хор аст ва қариб нест, ки равшан сухан гӯяд, беҳтар нестам?» (Зухруф, 43:52), яъне суханро фасеҳ баён намекунад.

Ҳасан Басрӣ дар бораи (Ва гиреҳе аз забонам боз кун) гуфтааст: «Як гиреҳро боз кун. Агар бештар аз ин мехост, ба ӯ дода мешуд». Ибни Аббос гуфтааст: «Мӯсо ба Парвардигораш аз он чӣ дар бораи кушташуда аз ҷониби хонадони Фиръавн метарсид ва ҳамчунин аз гиреҳи забонаш шикоят кард. Дар забонаш гиреҳе буд, ки ӯро аз баёни бисёр суханҳо бозмедошт.

Аз Парвардигораш хост, ки ӯро бо бародараш Ҳорун мадад кунад, то пуштибони ӯ бошад ва дар бисёре аз суханҳое, ки забонаш равшан баён карда наметавонист, аз ҷониби ӯ сухан гӯяд. Пас Аллоҳ дархосташро пазируфт ва гиреҳеро аз забонаш боз кард».

Ибни Абӣ Ҳотим ривоят кардааст: аз Амр ибни Усмон нақл шудааст, ки гуфт: Бақия ба мо ҳадис гуфт, аз Артота ибни Мунзир, ки гуфт: яке аз ёрони Муҳаммад ибни Каъб ба ман ҳадис гуфт, аз ӯ, ки гуфт: яке аз хешовандонаш назди ӯ омад ва гуфт: «Ту айбе надорӣ, ғайр аз ин ки дар суханат ғалат мекунӣ ва қироататро дуруст баён намекунӣ». Қуразӣ гуфт: «Эй писари бародарам, вақте бо ту сухан мегӯям, маро мефаҳмӣ?» Гуфт: «Бале». Гуфт: «Мӯсо (алайҳиссалом) танҳо аз Парвардигораш хост, ки гиреҳе аз забонашро боз кунад, то банӣ Исроил суханашро бифаҳманд; бештар аз ин нахост». Ин аст лафзи ривоят.

(Парвардигоро, синаамро кушода гардон ва корамро бароям осон кун.) Ин дархости Мӯсо (алайҳиссалом) аз Парвардигори бузургвораш буд, ки синаашро барои коре, ки ба он маъмур шуда буд, фарох гардонад. Зеро ба ӯ кори бузург ва масъулияти сангин супурда буданд: назди бузургтарин подшоҳи рӯйи замин дар он замон фиристода мешуд; ӯ аз ҳама саркаштар, аз ҳама бештар куфрварз, дорои лашкари зиёд, мулки ободтар, саркаштарин ва саркашиаш аз ҳад гузашта буд. Ҳатто ба ҷое расида буд, ки даъво мекард Худоро намешиносад ва барои раъияташ маъбуде ғайр аз худаш намедонад.

Бо ин ҳама, Мӯсо дар кӯдакӣ муддате дар хонаи ӯ ва дар домани Фиръавн ба сар бурда буд. Сипас яке аз онҳоро кушт ва аз он тарсид, ки ӯро бикушанд, пас муддате аз онҳо гурехт. Баъд аз ин, Парвардигораш ӯро ба сӯи онҳо фиристод, то онҳоро бим диҳад ва ба парастиши Аллоҳи ягонаи бе шарик даъват кунад.

Аз ҳамин рӯ гуфт: (Парвардигоро, синаамро кушода гардон ва корамро бароям осон кун.) Яъне: агар Ту ёвару мададгор ва пушту паноҳи ман набошӣ, ман тавони рӯ ба рӯ шудан бо ин корро надорам.

(Ва гиреҳе аз забонам боз кун, то суханамро бифаҳманд.) Ин ба сабаби лакнати забоне буд, ки ба ӯ расида буд, вақте хурмо ва ангишти тафсонро пешаш гузоштанд; ӯ ангиштро гирифт ва ба забонаш гузошт, чунонки шарҳи он баъдтар меояд. Ӯ напурсид, ки ин нуқсон комилан бартараф шавад, балки хост, ки нотавонӣ дар баёни сухан аз байн равад ва мардум он чиро аз ӯ мехоҳад, бифаҳманд; яъне ба андозаи ниёз. Агар комилан рафъ шудани онро мехост, бартараф мешуд, вале паёмбарон танҳо ба андозаи ниёз дархост мекунанд.

Аз ҳамин сабаб андаке аз он боқӣ монд. Аллоҳ аз Фиръавн нақл мекунад, ки гуфт: «Оё ман аз ин касе, ки хор аст ва қариб нест, ки равшан сухан гӯяд, беҳтар нестам?» (Зухруф, 43:52), яъне суханро фасеҳ баён намекунад.

Ҳасан Басрӣ дар бораи (Ва гиреҳе аз забонам боз кун) гуфтааст: «Як гиреҳро боз кун. Агар бештар аз ин мехост, ба ӯ дода мешуд». Ибни Аббос гуфтааст: «Мӯсо ба Парвардигораш аз он чӣ дар бораи кушташуда аз ҷониби хонадони Фиръавн метарсид ва ҳамчунин аз гиреҳи забонаш шикоят кард. Дар забонаш гиреҳе буд, ки ӯро аз баёни бисёр суханҳо бозмедошт.

Аз Парвардигораш хост, ки ӯро бо бародараш Ҳорун мадад кунад, то пуштибони ӯ бошад ва дар бисёре аз суханҳое, ки забонаш равшан баён карда наметавонист, аз ҷониби ӯ сухан гӯяд. Пас Аллоҳ дархосташро пазируфт ва гиреҳеро аз забонаш боз кард».

Ибни Абӣ Ҳотим ривоят кардааст: аз Амр ибни Усмон нақл шудааст, ки гуфт: Бақия ба мо ҳадис гуфт, аз Артота ибни Мунзир, ки гуфт: яке аз ёрони Муҳаммад ибни Каъб ба ман ҳадис гуфт, аз ӯ, ки гуфт: яке аз хешовандонаш назди ӯ омад ва гуфт: «Ту айбе надорӣ, ғайр аз ин ки дар суханат ғалат мекунӣ ва қироататро дуруст баён намекунӣ». Қуразӣ гуфт: «Эй писари бародарам, вақте бо ту сухан мегӯям, маро мефаҳмӣ?» Гуфт: «Бале». Гуфт: «Мӯсо (алайҳиссалом) танҳо аз Парвардигораш хост, ки гиреҳе аз забонашро боз кунад, то банӣ Исроил суханашро бифаҳманд; бештар аз ин нахост». Ин аст лафзи ривоят.

(Парвардигоро, синаамро кушода гардон ва корамро бароям осон кун.) Ин дархости Мӯсо (алайҳиссалом) аз Парвардигори бузургвораш буд, ки синаашро барои коре, ки ба он маъмур шуда буд, фарох гардонад. Зеро ба ӯ кори бузург ва масъулияти сангин супурда буданд: назди бузургтарин подшоҳи рӯйи замин дар он замон фиристода мешуд; ӯ аз ҳама саркаштар, аз ҳама бештар куфрварз, дорои лашкари зиёд, мулки ободтар, саркаштарин ва саркашиаш аз ҳад гузашта буд. Ҳатто ба ҷое расида буд, ки даъво мекард Худоро намешиносад ва барои раъияташ маъбуде ғайр аз худаш намедонад.

Бо ин ҳама, Мӯсо дар кӯдакӣ муддате дар хонаи ӯ ва дар домани Фиръавн ба сар бурда буд. Сипас яке аз онҳоро кушт ва аз он тарсид, ки ӯро бикушанд, пас муддате аз онҳо гурехт. Баъд аз ин, Парвардигораш ӯро ба сӯи онҳо фиристод, то онҳоро бим диҳад ва ба парастиши Аллоҳи ягонаи бе шарик даъват кунад.

Аз ҳамин рӯ гуфт: (Парвардигоро, синаамро кушода гардон ва корамро бароям осон кун.) Яъне: агар Ту ёвару мададгор ва пушту паноҳи ман набошӣ, ман тавони рӯ ба рӯ шудан бо ин корро надорам.

Тафсири ал-Бағавӣ

(Мӯсо) гуфт: (Парвардигоро, синаамро кушода гардон.) Яъне онро барои ҳақ фарох гардон. Ибни Аббос гуфтааст: мақсудаш ин буд, ки аз касе ғайр аз Ту натарсам. Мӯсо аз Фиръавн сахт метарсид, зеро қудраташ бузург ва лашкараш зиёд буд; ҳамчунин ӯ аз вазифае, ки ба ӯ супурда шуда буд — танҳо ба муқобили Фиръавн бархостан — дилтанг мешуд.

Пас аз Аллоҳ хост, ки дилашро барои ҳақ фарох гардонад, то бидонад, ки ҳеҷ кас наметавонад ба ӯ зарар расонад, магар бо иҷозати Аллоҳ. Ва вақте инро донист, дигар аз Фиръавн ва қудрату лашкари зиёди ӯ наметарсид.

(Ва корамро бароям осон кун.) Яъне: он чиро, ки ба ман аз расондани рисолат ба Фиръавн фармудаӣ, бароям осон гардон.

(То суханамро бифаҳманд.) Яъне: гиреҳро боз кун, то суханамро бифаҳманд.

(Ва гиреҳе аз забонам боз кун.) Сабабаш ин буд, ки рӯзе дар кӯдакӣ Мӯсо дар домани Фиръавн буд. Фиръавн ӯро шаппотӣ зад ва ӯ риши Фиръавнро гирифт. Фиръавн ба ҳамсараш Осия гуфт: «Ин душмани ман аст». Ва хост ӯро бикушад.

Осия гуфт: «Ӯ кӯдак аст, ақл надорад ва фарқ намегузорад». Дар ривояте омадааст, ки вақте Мӯсо аз шир гирифта шуд, модараш ӯро баргардонд; ӯ дар домани Фиръавн ва ҳамсараш Осия ба воя расид. Он ду ӯро тарбия карданд ва фарзанди худ гирифтанд. Рӯзе ӯ дар пеши Фиръавн бозӣ мекард ва дар дасташ асое буд.

Ҳангоми бозӣ асоро боло бурда, ба сари Фиръавн зад. Фиръавн хашмгин шуд ва аз ин зарба фоли бад гирифт, то он ҷо ки қасд кард ӯро бикушад. Осия гуфт: «Эй подшоҳ, ӯ хурд аст ва ақл надорад. Агар хоҳӣ, ӯро биозмой». Ӯ ду табақ овард: дар яке ангишти тафсон ва дар дигаре ҷавоҳирот буд.

Он дуро пеши Мӯсо гузошт. Мӯсо хост ҷавоҳиротро бигирад, аммо Ҷабраил дасти ӯро гирифта, бар оташ гузошт. Ӯ як ангишти тафсонро гирифт ва ба даҳонаш гузошт; забонаш сӯхт ва дар он гиреҳ пайдо шуд.