Fududaynta iyo furfurnaanta hadalka

Tafsiirka Sheekh Cabdiraxmaan As-Sacdi

“Ii fududee arrinkayga” (وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي): macnaheedu waa, ii fududee arrin kasta oo aan galo iyo jid kasta oo aan u maro waddadaada; igana khafiifi dhibaatooyinka iga horreeya. Fududaynta arrinku waxay ka mid tahay in qofka ducaysanaya loo fududeeyo inuu arrimaha uga yimaaddo albaabadooda, qof kastana ula hadlo si ku habboon, uguna yeedho jidka ugu dhow ee keeni kara in hadalkiisa la aqbalo.

Tafsiirka labada aayadood ee 27 iyo 28: “Ka fur guntin carrabkayga, si ay u fahmaan hadalkayga” (وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي). Culimadii tafsiirku waxay sheegeen in carrabkiisa culays ku jiray, oo hadalkiisa si dhib leh loo fahmi jiray. Sida uu Eebbe ka sheegay, wuxuu yidhi: “Walaalkay Haaruun ayaa iga aftahansan xagga hadalka” (وَأَخِي هَارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّي لِسَانًا).

Sidaas darteed ayuu Eebbe weydiistay inuu ka furo guntin carrabkiisa ku jirtay, si ay u fahmaan wuxuu sheegayo, uguna hirgalo ujeeddada dhammaystiran ee wada hadalka, isweydaarsiga hadalka iyo caddaynta macnayaasha.

Tafsiirka labada aayadood ee 27 iyo 28: “Ka fur guntin carrabkayga, si ay u fahmaan hadalkayga” (وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي). Culimadii tafsiirku waxay sheegeen in carrabkiisa culays ku jiray, oo hadalkiisa si dhib leh loo fahmi jiray. Sida uu Eebbe ka sheegay, wuxuu yidhi: “Walaalkay Haaruun ayaa iga aftahansan xagga hadalka” (وَأَخِي هَارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّي لِسَانًا).

Sidaas darteed ayuu Eebbe weydiistay inuu ka furo guntin carrabkiisa ku jirtay, si ay u fahmaan wuxuu sheegayo, uguna hirgalo ujeeddada dhammaystiran ee wada hadalka, isweydaarsiga hadalka iyo caddaynta macnayaasha.

Tafsiirka aayadaha 24 iyo 25: Markii Eebbe Muuse waxyooday, nabinnimona siiyey, tusayna calaamooyinka waaweyn ee caddaynaya awooddiisa, ayuu u diray Fircoon, boqorkii Masar, wuxuuna ku yidhi: “U tag Fircoon, hubaal wuu xadgudbay” (اذْهَبْ إِلَى فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغَى). Taas macnaheedu waa: wuxuu ku madax-adaygay oo xadka dhaafay gaalnimada, fasahaadka iyo dhulka iskala sarraynta, isagoo dulminaya dadka tabarta yar, ilaa uu sheegtay inuu yahay rabb iyo ilaah —Eebbe ha ceebee—. Xadgudubkiisa ayaa sabab u ahaa halaaggiisa.

Hase yeeshee, naxariista, xikmadda iyo caddaaladda Eebbe waxaa ka mid ah inuusan cidna cadaabin ilaa xujo loogu caddeeyo rasuullada. Markaas ayuu Muuse (nabadgelyo korkiisa ha ahaatee) ogaaday inuu qaaday hawl weyn, maadaama loo diray daalimka madax-adag ee aan cid kale oo makhluuqa ahi Masar kula loollamayn, halka Muusena keligiis ahaa, isagoo hore u dilay qof. Wuxuu addeecay amarka Rabbigiis, kuna qaatay qalbi furnaan iyo aqbalid, wuxuuna weydiistay gargaar iyo in loo fududeeyo sababaha lagama maarmaanka u ah dhammaystirka dacwada.

Wuxuu yidhi: “Rabbiyow, ii waasici laabtayda” (رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي), taas oo ah: ii ballaadhi oo ii waasici, si aan ugu adkaysto dhibka hadal iyo falba, qalbigayguna uusan taas ugu murugoon, laabtayduna uusan u cidhiidhyamin. Waayo, haddii laabtu cidhiidhi noqoto, qofku kuma habboona hanuuninta dadka iyo ugu yeedhidda.

Eebbe wuxuu Nabigiisa Muxammad (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee) ku yidhi: “Naxariista Eebbe darteed ayaad ugu dabacsanayd; haddii aad ahaan lahayd mid qallafsan oo qalbi adag, way kaa kala yaaci lahaayeen” (فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ). Waxaa la rajaynayaa in dadku xaqa aqbalaan marka loola yimaaddo dabacsanaan, laab ballaadhan iyo qalbi furan.

Tafsiirka Imaam Ibnu Kathiir

“Si ay u fahmaan hadalkayga” (يَفْقَهُوا قَوْلِي): Taasi waxay ahayd sababtii uu carrabku ugu xirmay, markii loo soo bandhigay timir iyo dhuxul dab ah. Wuxuu qaatay dhuxushii oo carrabkiisa saaray, sida faahfaahinteedu gadaal ka iman doonto. Muuse ma uusan baryin in arrintaasi gebi ahaanba ka baxdo, balse wuxuu baryay in hadalku ka xoroobo caddayn la’aanta, si ay u fahmaan waxa uu doonayo, taas oo ahayd intii baahidu ahayd. Haddii uu baryi lahaa in dhammaanteed laga qaado, waa laga qaadi lahaa; hase yeeshee nebiyadu ma baryaan wax ka badan inta ay u baahan yihiin.

Sidaas darteed ayaa wax ka mid ahi u hadhay. Eebbe wuxuu ka warramay hadalkii Fircoon: “Mise anigu kama wanaagsani kan la quudhsado ee ku dhowaada inuusan hadalka caddayn?” (أَمْ أَنَا خَيْرٌ مِنْ هَذَا الَّذِي هُوَ مَهِينٌ وَلَا يَكَادُ يُبِينُ), taas oo ah: si aftahannimo leh uma hadlo. Al-Xasan Al-Basri wuxuu yidhi, “Ka fur guntin carrabkayga” (وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي) macnaheedu waa inuu ka furay hal guntin; haddii uu wax intaas ka badan baryi lahaana waa la siin lahaa.

Ibnu Cabbaas wuxuu yidhi: Muuse wuxuu Rabbigiis uga cawday waxa uu uga baqayay reer Fircoon ee ku saabsanaa dilkii, iyo guntinta carrabkiisa. Carrabkiisa waxaa ku jirtay guntin ka hor istaagtay inuu hadal badan si cad u sheego. Wuxuu Rabbigiis weydiistay inuu walaalkiis Haaruun ku garab galo, si uu u noqdo taageere, ugana hadlo wax badan oo carrabkiisu uusan si cad u sheegi karin. Eebbena wuu siiyey wixii uu baryay, wuxuuna ka furay hal guntin carrabkiisa.

Ibnu Abii Xaatim wuxuu weriyey: Waxaa laga soo xigtay Camr bin Cusmaan; waxaan noo sheegay Baqiyah, isagoo ka werinaya Artaah bin Al-Mundhir, kaas oo yidhi: Qaar ka mid ah asxaabtii Muxammad bin Kacab ayaa ii sheegay isaga oo ka werinaya: Qaraabo ayaa u yimid oo ku yidhi, “Waxba kuguma jabna, marka laga reebo inaad hadalka qalad u dhawaaqdo, aadan si sax ahna ugu dhawaaqin akhriskaaga.” Al-Qurazi wuxuu ku yidhi, “Wiilka ay walaalkay dhashayow, miyaanan ku fahamsiin marka aan kula hadlayo?” Wuxuu yidhi, “Haa.”

Markaasuu yidhi, “Muuse (nabadgelyo korkiisa ha ahaatee) wuxuu Rabbigiis keliya weydiistay inuu ka furo guntin carrabkiisa ku jirtay, si Banii Israa’iil u fahmaan hadalkiisa, intaasna kuma darin.” Waa sida uu u weriyey. Suuradda Az-Zukhruf: 52.

“Wuxuu yidhi: Rabbiyow, ii waasici laabtayda, ii fududee arrinkayga” (قَالَ رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي). Tani waxay ahayd baryo uu Muuse (nabadgelyo korkiisa ha ahaatee) Rabbigiis, Eebbe Weyne, u jeediyey inuu laabtiisa u waasiciyo hawsha loo diray. Waxaa la faray arrin aad u weyn iyo xil culus: in loo diro boqorkii ugu awoodda badnaa dhulka waqtigaas, uguna xoog badnaa, gaalnimada ugu daran, ciidanka ugu badan, boqortooyada ugu weyn, xadgudubka iyo madax-adaygga ugu daran. Wuxuu gaadhay heer uu sheegto inuusan Eebbe aqoon, dadkiisana uusan u garanayn ilaah aan isaga ahayn.

Intaas waxaa dheer, Muuse yaraantiisii muddo ayuu gurigiisa ku noolaa isagoo ilmihii yar ahaa, kuna koray guriga iyo sariirta Fircoon. Dabadeedna wuxuu ka dilay qof ka mid ah dadkiisa, markaasuu ka baqay inay dilaan oo muddadaas oo dhan ayuu ka cararay. Kadibna Rabbigiis, Eebbe Weyne, ayaa u diray inuu ugu digo oo ugu yeedho inay Eebbe keliya caabudaan, cidna aan lala wadaajin.

Sidaas darteed ayuu yidhi: “Rabbiyow, ii waasici laabtayda, ii fududee arrinkayga.” (رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي) Macnaha: haddii aadan adigu ii noqon gargaare, taageere iyo garab, awood uma lihi inaan hawshaas guto.

Tafsiirka Al-Baqawi

“Wuxuu yidhi” (قَالَ): Muuse ayaa yidhi: “Rabbiyow, ii waasici laabtayda” (رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي), taas oo ah, xaqa u waasici. Ibnu Cabbaas wuxuu yidhi: Wuxuu ula jeeday: “Si aanan cid aan Adiga ahayn uga baqin.” Muuse aad buu Fircoon uga cabsan jiray, sababtoo ah awooddiisa iyo ciidankiisu aad bay u badnaayeen. Laabtiisuna way ku cidhiidhyami jirtay hawsha loo igmaday ee ahayd inuu keligiis Fircoon iska caabiyo.

Sidaas darteed ayuu Eebbe weydiistay inuu qalbigiisa xaqa u waasiciyo, si uu u ogaado inaan cidina waxyeellayn karin Eebbe idankiis mooyee. Markuu taas ogaadayna kama cabsanayn Fircoon, xooggiisa iyo ciidankiisa badan.

“Ii fududee arrinkayga” (وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي): Macnaheedu waa, ii fududee gaadhsiinta farriinta aad igu amartay inaan Fircoon gaadhsiiyo.

“Si ay u fahmaan hadalkayga” (يَفْقَهُوا قَوْلِي): Wuxuu leeyahay: Ka fur guntinta, si ay hadalkayga u fahmaan.

“Ka fur guntin carrabkayga” (وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي): Taasi waxay ahayd in Muuse yaraantiisii uu maalin ku jiray guriga Fircoon, markaasuu dharbaaxay Fircoon, garkiisana qabtay. Fircoon wuxuu xaaskiisa Aasiya ku yidhi: “Kani waa cadowgayga,” wuxuuna damcay inuu dilo. Aasiya waxay tidhi: “Waa ilmo yar oo aan wax garanayn, waxna kala saari karin.” Waxaa kaloo la weriyey in markii hooyadii Muuse naaska ka jartay ay dib ugu celisay, markaasuu Muuse ku koray guriga Fircoon iyo xaaskiisa Aasiya, oo labadoodu koriyeen oo wiil ka dhigteen.

Maalin ayuu Muuse ku ciyaarayay hortooda, isagoo gacanta ku haya ul uu ku ciyaarayo. Markaasuu ultii kor u qaaday oo Fircoon madaxa kaga dhuftay. Fircoon ayaa xanaaqay, wuxuuna u arkay in garaacistaasi tahay calaamad xun, ilaa uu ku sigtay inuu dilo. Aasiya waxay tidhi: “Boqorow, waa ilmo yar oo aan wax garanayn.

Haddii aad rabto, tijaabi.” Waxay keentay laba weel: midkoodna dhuxul dab ah ayaa ku jirtay, kan kalena dahab iyo jawharado. Waxay hortiisa dhigtay, Muusena wuxuu damcay inuu jawharadaha qaato. Jibriil ayaa Muuse gacanta ka qabtay, dabkana dul saaray.

Muuse wuxuu qaatay dhuxul, afkiisana geliyey, carrabkiisiina wuu gubtay, guntinna way ku samaysantay.