سيني جي ڪشادگي ۽ ڳالهه جي سمجهه

شيخ عبدالرحمان السعدي جي تفسير

«۽ منهنجو ڪم مون لاءِ آسان ڪر» يعني جنهن به ڪم ۾ مان قدم رکان ۽ جنهن به واٽ تي تنهنجي راهه ۾ هلان، تنهن کي مون لاءِ آسان ڪر، ۽ جيڪي سختيون منهنجي اڳيان آهن، سي مون لاءِ هلڪيون ڪر. ڪم جي آسان ٿيڻ مان هي به آهي ته دعا ڪندڙ کي هر ڪم ان جي مناسب دروازن کان ڪرڻ جي توفيق ملي، هر شخص سان ان جي حال مطابق ڳالهائي ۽ کيس اهڙي ويجهي واٽ سان سڏي، جيڪا سندس ڳالهه قبول ڪرڻ تائين پهچائي.

آيتن ٢٧ ۽ ٢٨ جي تفسير: «۽ منهنجي زبان جي ڳنڍ کول، ته اهي منهنجي ڳالهه سمجهن.» مفسرن جي بيان موجب، حضرت موسى عليه السلام جي زبان ۾ ڳروپڻ هو، جنهن سبب سندس ڳالهه مشڪل سان سمجهي ويندي هئي. الله تعالى سندس باري ۾ هي به نقل ڪيو آهي ته هن چيو: «۽ منهنجو ڀاءُ هارون، زبان جي لحاظ کان مون کان وڌيڪ فصيح آهي.» پوءِ هن الله کان دعا گهري ته سندس زبان جي ڳنڍ کولجي، جيئن ماڻهو سندس ڳالهه سمجهن ۽ گفتگو، سوال جواب ۽ معنائن جي وضاحت جو پورو مقصد حاصل ٿئي.

آيتن ٢٤ ۽ ٢٥ جي تفسير: جڏهن الله تعالى موسى عليه السلام تي وحي نازل ڪئي، کيس نبوت عطا ڪئي ۽ کيس وڏيون نشانيون ڏيکاريون، تڏهن کيس مصر جي بادشاهه فرعون ڏانهن موڪليائين ۽ فرمايائين: «فرعون ڏانهن وڃ، بيشڪ هن سرڪشي ڪئي آهي.» يعني هو ڪفر، فساد ۽ زمين ۾ وڏائي ڪرڻ ۾ حد کان وڌي ويو هو، ڪمزور ماڻهن تي ڏاڍ ڪندو هو، ايتريقدر جو پاڻ کي رب ۽ معبود هجڻ جو دعويدار بڻايائين ــ الله کيس خوار ڪري. سندس سرڪشي ئي سندس هلاڪت جو سبب هئي. پر الله جي رحمت، حڪمت ۽ انصاف جو تقاضو آهي ته هو ڪنهن کي به رسولن وسيلي حجت قائم ٿيڻ کان اڳ عذاب نٿو ڏئي.

ان وقت موسى عليه السلام ڄاڻيو ته مٿس وڏو بار رکيو ويو آهي: کيس اهڙي سرڪش ۽ ضدّي جابر ڏانهن موڪليو ويو، جنهن جو مصر ۾ مخلوق مان ڪو مقابلو ڪندڙ نه هو، جڏهن ته موسى عليه السلام اڪيلو هو ۽ اڳي کانئس قتل جو واقعو به ٿي چڪو هو. تنهن هوندي به هن پنهنجي رب جي حڪم جي پيروي ڪئي، ان کي کليل دل سان قبول ڪيائين ۽ مدد तथा سببن جي آساني گهري، جيڪي دعوت جي تڪميل لاءِ ضروري آهن. پوءِ چيائين: «اي منهنجا پالڻهار، منهنجو سينو کول.»

يعني ان کي ويڪرو ۽ ڪشادو ڪر، ته جيئن ڳالهه ۽ عمل جي ايذاءَ کي برداشت ڪري سگهان، منهنجي دل ان کان ڏکوئجي نه ۽ منهنجو سينو تنگ نه ٿئي؛ ڇو ته جڏهن سينو تنگ هوندو آهي ته ماڻهو مخلوق جي هدايت ۽ دعوت ڏيڻ جو ڪم سٺيءَ طرح نٿو ڪري سگهي. الله پنهنجي نبي محمد ﷺ کي فرمايو: «پوءِ الله جي رحمت سبب تون انهن لاءِ نرم ٿي وئين؛ ۽ جيڪڏهن تون سخت مزاج ۽ سخت دل هجين ها ته اهي تنهنجي چوڌاريءَ کان ڇڙوڇڙ ٿي وڃن ها.» اميد آهي ته ماڻهو نرمي، کليل دل ۽ سندن لاءِ دل جي ڪشادگيءَ سان حق قبول ڪندا.

امام ابن ڪثير جي تفسير

«ته اهي منهنجي ڳالهه سمجهن.» اهو ان ڪري هو جو ننڍپڻ ۾ کجور ۽ ٽانڊو سندس اڳيان آندا ويا هئا؛ هن ٽانڊو کنيو ۽ پنهنجي زبان تي رکيائين، جيئن ان جو بيان اڳتي ايندو. هن اها دعا نه گهري ته زبان جي اها حالت مڪمل طور ختم ٿي وڃي، پر ايترو گهريائين جو ڳالهائڻ جي اٽڪ ختم ٿئي ۽ ماڻهو سندس مقصد سمجهي سگهن؛ يعني ضرورت جيترو. جيڪڏهن هو مڪمل طور ختم ٿيڻ جي دعا گهري ها ته اها ختم ٿي وڃي ها، پر نبين عليهم السلام رڳو ضرورت موجب دعا گهرندا آهن، تنهنڪري ان جو ڪجهه اثر باقي رهيو.

الله تعالى فرعون جو قول نقل ڪندي فرمايو: «يا مان هن حقير شخص کان بهتر ناهيان، جيڪو لڳ ڀڳ ڳالهه به چٽيءَ طرح نٿو ڪري؟» يعني هو ڳالهائڻ ۾ فصاحت سان اظهار نٿو ڪري.

حسن بصري چيو: «۽ منهنجي زبان جي ڳنڍ کول.» هن چيو: هڪ ڳنڍ کولي. جيڪڏهن هو ان کان وڌيڪ گهري ها ته کيس عطا ٿئي ها. ابن عباس چيو: موسى عليه السلام پنهنجي رب اڳيان فرعون جي ماڻهن وٽ قتل واري واقعي بابت پنهنجي خوف جو ۽ پنهنجي زبان جي ڳنڍ جو ذڪر ڪيو.

سندس زبان ۾ اهڙي ڳنڍ هئي، جيڪا کيس گهڻي ڳالهائڻ کان روڪيندي هئي. هن پنهنجي رب کان دعا گهري ته سندس ڀاءُ هارون کي مددگار بڻائي، جيڪو سندس پٺڀرائي ڪري ۽ انهن گهڻين ڳالهين ۾ سندس طرفان ڳالهائي، جن کي سندس زبان چٽيءَ طرح ادا نه ڪري سگهي. پوءِ الله کيس سندس گهريل شيءِ عطا ڪئي ۽ سندس زبان جي هڪ ڳنڍ کولي.

ابن ابي حاتم چيو: عمرو بن عثمان کان نقل ڪيو ويو آهي، اسان کي بقيه، ارطاة بن منذر کان روايت ڪئي؛ هن چيو ته مون محمد بن ڪعب جي هڪ ساٿيءَ کان ٻڌو، جنهن محمد بن ڪعب کان نقل ڪيو ته سندس هڪ مائٽ وٽ آيو ۽ چيائين: «تنهنجي ڪا خرابي ناهي، سواءِ ان جي جو تون ڳالهائڻ ۾ غلطيون ڪرين ٿو ۽ پنهنجي پڙهڻيءَ ۾ اعراب صحيح نٿو ڪرين.» قرظيءَ چيو: «اي ڀائٽيا، جڏهن مان توسان ڳالهائيندو آهيان ته ڇا تون مون کي سمجهين ٿو؟» هن چيو: «ها.» پوءِ چيائين: «بيشڪ موسى عليه السلام پنهنجي رب کان رڳو اها دعا گهري هئي ته سندس زبان جي هڪ ڳنڍ کولي، جيئن بني اسرائيل سندس ڳالهه سمجهن؛ ان کان وڌيڪ هن نه گهريو.» هي سندس لفظ آهن. سورة الزخرف: ٥٢.

«موسى چيو: اي منهنجا پالڻهار، منهنجو سينو کول ۽ منهنجو ڪم آسان ڪر.» اها موسى عليه السلام جي پنهنجي رب عزوجل کان دعا هئي ته جنهن ڪم لاءِ کيس موڪليو ويو، تنهن لاءِ سندس سينو کولي. کيس هڪ وڏو حڪم ۽ نهايت اهم ڪم ڏنو ويو هو: ان زماني جي زمين تي سڀ کان وڏي بادشاهه، سڀ کان وڌيڪ جابر، ڪفر ۾ سڀ کان سخت، لشڪر ۾ سڀ کان گهڻن، حڪومت ۾ سڀ کان وڌيڪ وسعت رکندڙ، سرڪشيءَ ۾ سڀ کان اڳتي ۽ بغاوت ۾ سڀ کان وڌيل شخص ڏانهن موڪليو ويو. سندس حالت ايتري هئي جو هن دعويٰ ڪئي ته هو الله کي نٿو سڃاڻي ۽ پنهنجي رعيت لاءِ پاڻ کان سواءِ ڪنهن ٻئي معبود کي نٿو ڄاڻي.

ان هوندي به موسى عليه السلام ننڍپڻ ۾ ڪجهه عرصو سندس گهر ۾ رهيو هو؛ فرعون جي گود ۽ بستري تي پرورش پاتائين. پوءِ هن انهن مان هڪ شخص کي قتل ڪيو هو، تنهنڪري کيس خوف ٿيو ته اهي کيس قتل ڪندا، ۽ هو انهن کان ڀڄي ان عرصي تائين پري رهيو. پوءِ ان کان پوءِ سندس رب عزوجل کيس انهن ڏانهن خبردار ڪندڙ بڻائي موڪليو، ته جيئن کين الله عزوجل جي عبادت ڏانهن سڏي، جيڪو اڪيلو آهي ۽ جنهن جو ڪو شريڪ ناهي.

انهيءَ ڪري هن چيو: «اي منهنجا پالڻهار، منهنجو سينو کول ۽ منهنجو ڪم آسان ڪر.» يعني جيڪڏهن تون منهنجو مددگار، حامي ۽ پٺڀرائي ڪندڙ نه هجين ته مون ۾ ان ڪم جي ڪا طاقت ناهي.

«۽ منهنجي زبان جي ڳنڍ کول، ته اهي منهنجي ڳالهه سمجهن.» ننڍپڻ ۾ ٽانڊو زبان تي رکڻ سبب موسى عليه السلام کي زبان ۾ اٽڪ پيدا ٿي هئي. هن اها دعا نه گهري ته اها حالت مڪمل طور ختم ٿي وڃي، پر ايترو گهريائين جو ڳالهه جي اٽڪ ختم ٿئي ۽ ماڻهو سندس مطلب سمجهي سگهن. ابن عباس جي روايت موجب، زبان جي ڳنڍ کيس گهڻي ڳالهائڻ کان روڪيندي هئي؛ تنهنڪري هن هارون عليه السلام کي مددگار بڻائڻ جي دعا به گهري، ۽ الله سندس دعا قبول ڪئي.

حسن بصري جي قول موجب، هن هڪ ڳنڍ کولڻ جي دعا گهري؛ جيڪڏهن وڌيڪ گهري ها ته اهو به عطا ٿئي ها.

ابن ابي حاتم جي روايت ۾ آهي ته محمد بن ڪعب القرظيءَ کي سندس مائٽ چيو ته هو ڳالهائڻ ۾ غلطيون ڪري ٿو ۽ پڙهڻيءَ ۾ اعراب درست نٿو ڪري. قرظيءَ جواب ڏنو ته جڏهن هو ساڻس ڳالهائيندو آهي ته ڇا هو کيس سمجهي ٿو؟ هن ها چيو. پوءِ قرظيءَ وضاحت ڪئي ته موسى عليه السلام رڳو اها دعا گهري هئي ته بني اسرائيل سندس ڳالهه سمجهن، ۽ ان کان وڌيڪ ڪجهه نه گهريائين. سورة الزخرف: ٥٢.

البغوي جي تفسير

«موسى چيو: اي منهنجا پالڻهار، منهنجو سينو کول.» يعني حق لاءِ ان کي ڪشادو ڪر. ابن عباس چيو: هن جو مطلب هو ته «جيستائين مان توکان سواءِ ڪنهن کان نه ڊڄان.» موسى عليه السلام فرعون کان سندس وڏي طاقت ۽ گهڻن لشڪرن سبب سخت ڊڄندو هو، ۽ اڪيلو فرعون جي مقابلي ڪرڻ جي ذميواريءَ سبب سندس سينو تنگ ٿيندو هو.

هن الله کان دعا گهري ته سندس دل کي حق لاءِ ڪشادو ڪري، جيئن کيس يقين ٿئي ته الله جي اجازت کان سواءِ ڪو به کيس نقصان نٿو پهچائي سگهي؛ ۽ جڏهن اهو ڄاڻي وٺندو ته پوءِ فرعون، سندس وڏي طاقت ۽ گهڻن لشڪرن کان نه ڊڄندو.

«۽ منهنجو ڪم مون لاءِ آسان ڪر.» يعني فرعون تائين رسالت پهچائڻ جو جيڪو حڪم تو مون کي ڏنو آهي، سو مون لاءِ آسان ڪر.

«ته اهي منهنجي ڳالهه سمجهن.» يعني ڳنڍ کول، ته جيئن اهي منهنجي ڳالهه سمجهي سگهن.

«۽ منهنجي زبان جي ڳنڍ کول.» ان جو سبب اهو ٻڌايو ويو آهي ته موسى عليه السلام ننڍي هوندي هڪ ڏينهن فرعون جي گود ۾ هو. هن فرعون کي چماٽ هنئي ۽ سندس ڏاڙهيءَ کي هٿ لاتو. فرعون پنهنجي زال آسيا کي چيو: «هي منهنجو دشمن آهي.» ۽ کيس قتل ڪرڻ جو ارادو ڪيائين.

آسيا چيو: «هي ٻار آهي، کيس سمجهه ۽ سڃاڻپ ڪانهي.» هڪ روايت ۾ آهي ته جڏهن موسى عليه السلام جي ماءُ کيس کير ڇڏايو ته کيس واپس ڪيو؛ پوءِ هو فرعون ۽ سندس زال آسيا جي گود ۾ پلجڻ لڳو، انهن کيس پاليو ۽ پٽ بڻايو. هڪ ڏينهن هو فرعون جي اڳيان کيڏي رهيو هو ۽ سندس هٿ ۾ هڪ لٺ هئي. کيڏندي هن اها لٺ مٿي کڻي فرعون جي مٿي تي هنئي.

فرعون ڪاوڙيو ۽ ان کي بدشگوني سمجهي، ايتريقدر جو کيس قتل ڪرڻ جو ارادو ڪيائين. آسيا چيو: «اي بادشاهه، هو ننڍڙو آهي، کيس سمجهه ڪانهي. جيڪڏهن چاهين ته کيس آزمائي ڏس.» پوءِ هوءَ ٻه ٿالهه کڻي آئي: هڪ ۾ ٽانڊا هئا ۽ ٻئي ۾ جواهر.

اهي موسى عليه السلام جي اڳيان رکيا. هن جواهر کڻڻ گهريا، پر جبرائيل عليه السلام سندس هٿ ٽانڊن تي رکي ڇڏيو. هن هڪ ٽانڊو کنيو ۽ وات ۾ وڌائين؛ سندس زبان سڙي وئي ۽ زبان ۾ ڳنڍ پئجي وئي.