વાણી અને કાર્યમાં સરળતા

શેખ અબ્દુર્રહમાન અસ-સાદીની તફસીર

«અને મારા કાર્યને મારા માટે સરળ બનાવી દે» એટલે કે, તારા માર્ગમાં હું જે પણ કાર્ય હાથ ધરું અને જે રસ્તે આગળ વધું, તે બધું મારા માટે સરળ કરી દે. મારી સામે આવતી મુશ્કેલીઓને હળવી કરી દે. કાર્ય સરળ બનાવવાનો એક ભાગ એ છે કે દુઆ કરનારને દરેક કાર્ય તેના યોગ્ય માર્ગે કરવું સહેલું બને, દરેક વ્યક્તિ સાથે તેને અનુકૂળ હોય તેવી રીતે વાત કરી શકે અને તેની વાત સ્વીકારાય તે માટે તેને સૌથી નજીકના માર્ગે બોલાવી શકે.

આયતો ૨૭ અને ૨૮ની તફસીર: «અને મારી જીભની ગાંઠ ખોલી દે, જેથી તેઓ મારી વાત સમજી શકે.» મુફસ્સિરોના જણાવ્યા મુજબ, મૂસા અ. સ. ની વાણીમાં એવી ભારેપણું હતું કે તેમની વાત ભાગ્યે જ સમજી શકાતી. અલ્લાહે તેમના વિશે જણાવ્યું છે કે તેમણે કહ્યું હતું: «અને મારો ભાઈ હારૂન મારી કરતાં વાણીમાં વધુ સ્પષ્ટ છે.»

(અલ-કસસ ૨૮:૩૪) તેથી તેમણે અલ્લાહને પોતાની જીભની ગાંઠ ખોલી આપવા વિનંતી કરી, જેથી લોકો તેમની વાત સમજી શકે અને સંવાદ, ચર્ચા તથા અર્થો સમજાવવાનો સંપૂર્ણ હેતુ પૂરો થાય.

આયતો ૨૪ અને ૨૫ની તફસીર: જ્યારે અલ્લાહે મૂસા અ. સ. પર વહી ઉતારી, તેમને નબી બનાવ્યા અને તેમને અદ્ભુત નિશાનીઓ બતાવી, ત્યારે તેમને મિસરના શાસક ફિરઔન પાસે મોકલ્યા અને કહ્યું: «ફિરઔન પાસે જાઓ; નિઃશંક તે હદ વટાવી ગયો છે.» (તા-હા ૨૦:૨૪) એટલે કે, તે કુફ્ર, બગાડ અને ધરતીમાં અહંકાર તથા નબળાઓ પર જુલમ કરવામાં હદથી વધી ગયો હતો; અહીં સુધી કે તેણે પોતાને રબ અને ઉપાસ્ય હોવાનો દાવો કર્યો—અલ્લાહ તેનો ધિક્કાર કરે.

તેનું આ અત્યાચાર તેનું વિનાશનું કારણ બનવાનું હતું. પરંતુ અલ્લાહની રહેમત, હિકમત અને ન્યાયનો ભાગ એ છે કે તે કોઈને ત્યાં સુધી અઝાબ આપતો નથી, જ્યાં સુધી પયગંબરો દ્વારા તેની સામે પુરાવો સ્થાપિત ન થાય.

ત્યારે મૂસા અ. સ. ને સમજાયું કે તેમના પર બહુ મોટો ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે: તેમને આ જિદ્દી અને બળવાન જુલમી પાસે મોકલવામાં આવ્યા હતા, જેને મિસરમાં લોકોમાંથી કોઈ ટક્કર આપનાર નહોતો; જ્યારે મૂસા અ. સ. એકલા હતા અને તેમની પાસેથી અગાઉ હત્યાની ઘટના બની હતી.

છતાં તેમણે પોતાના રબનો આદેશ સ્વીકાર્યો અને તેને પ્રસન્નતાથી કબૂલ કર્યો. તેમણે મદદ અને દાવત માટે જરૂરી સાધનો સરળ કરી આપવા માગ્યા. તેમણે કહ્યું: «હે મારા રબ! મારું હૃદય મારા માટે વિશાળ કરી દે.» એટલે કે, તેને વિસ્તૃત અને ખુલ્લું કરી દે, જેથી હું વાણી અને વર્તન દ્વારા થતી તકલીફો સહન કરી શકું, મારું હૃદય તેનાથી વ્યથિત ન થાય અને મારી છાતી સંકુચિત ન થાય; કારણ કે છાતી સંકુચિત હોય તો તેનો માલિક લોકોને માર્ગદર્શન આપવા અને તેમને અલ્લાહ તરફ બોલાવવા યોગ્ય રહેતો નથી.

અલ્લાહે પોતાના પયગંબર મુહંમદ ﷺને કહ્યું: «તો અલ્લાહની રહેમતથી તમે તેમની સાથે નરમાશથી વર્ત્યા; જો તમે કઠોર અને કઠિન હૃદયના હોત, તો તેઓ તમારી આસપાસથી વિખેરાઈ ગયા હોત.» (આલે ઇમરાન ૩:૧૫૯) આશા છે કે લોકો નરમાશ, વિશાળ હૃદય અને તેમની સાથે ખુલ્લા દિલે વર્તવાથી સત્ય કબૂલ કરે.

ઇમામ ઇબ્ન કસીરની તફસીર

«જેથી તેઓ મારી વાત સમજી શકે»—આનું કારણ એ હતું કે બાળપણમાં ખજૂર અને અંગારો તેમની સામે ધરવામાં આવ્યા ત્યારે તેમને જીભમાં તતલાપણું આવ્યું હતું. તેમણે અંગારો લીધો અને જીભ પર મૂક્યો, જેનો ઉલ્લેખ આગળ આવશે. તેમણે આ ખામી સંપૂર્ણપણે દૂર કરવાની વિનંતી કરી નહોતી; પરંતુ એટલી જ માગી હતી કે બોલવામાં અસમર્થતા દૂર થાય અને લોકોને તેમની પાસેથી જે સમજાવવાનું ઇચ્છે છે તે સમજાય—જેટલી જરૂર હોય એટલું. જો તેમણે સંપૂર્ણ દૂર કરવાની વિનંતી કરી હોત, તો તે પણ દૂર થઈ જાત; પરંતુ પયગંબરો જરૂરિયાત મુજબ જ માગે છે.

તેથી થોડી ખામી બાકી રહી. અલ્લાહે ફિરઔનના આ શબ્દો જણાવ્યા છે: «અથવા હું આ તુચ્છ માણસ કરતાં શ્રેષ્ઠ નથી, જે પોતાની વાત પણ સ્પષ્ટ રીતે કહી શકતો નથી?» (અઝ-ઝુખરુફ ૪૩:૫૨) એટલે કે, જે પોતાની વાણી સ્પષ્ટ રીતે વ્યક્ત કરી શકતો નથી.

હસન અલ-બસરીએ «અને મારી જીભની ગાંઠ ખોલી દે» વિશે કહ્યું: «તેમણે એક જ ગાંઠ ખોલવા માગી; જો તેમણે તેથી વધુ માગ્યું હોત, તો તે પણ તેમને આપવામાં આવત.» ઇબ્ન અબ્બાસે કહ્યું: મૂસા અ. સ. એ પોતાના રબ સમક્ષ ફિરઔનના પરિવાર તરફથી હત્યાના મામલે જે ભય હતો અને પોતાની જીભની ગાંઠ અંગે ફરિયાદ કરી.

તેમની જીભમાં એવી ગાંઠ હતી જે તેમને ઘણી વાતો બોલતાં અટકાવતી. તેમણે અલ્લાહને વિનંતી કરી કે તેમના ભાઈ હારૂન દ્વારા તેમને મદદ કરે, જેથી તે તેમના માટે સહાયક બને અને જે વાતો તેમની જીભ સ્પષ્ટ રીતે કહી ન શકતી હોય તેમાંની ઘણી વાતો હારૂન તેમના વતી કહી શકે. અલ્લાહે તેમની વિનંતી પૂરી કરી અને તેમની જીભની એક ગાંઠ ખોલી.

ઇબ્ન અબી હાતિમે જણાવ્યું: અમ્ર ઇબ્ન ઉસ્માનથી વર્ણવવામાં આવ્યું છે; તેમણે કહ્યું: અમને બકીય્યાએ અર્તાત ઇબ્ન મુન્ધિરથી વર્ણવ્યું; તેમણે કહ્યું: મુહંમદ ઇબ્ન કઅબના એક સાથીએ મને તેમની પાસેથી આ વાત જણાવી: તેમનો એક સગો તેમની પાસે આવ્યો અને કહ્યું: «તમારામાં કોઈ ખામી નથી, સિવાય કે તમે વાતમાં વ્યાકરણની ભૂલો કરો છો અને પઠનમાં શબ્દોને યોગ્ય રીતે ઉચ્ચારતા નથી.» અલ-કુરઝીએ કહ્યું: «ભાઈના દીકરા, જ્યારે હું તારી સાથે વાત કરું છું ત્યારે તું મને સમજે છે ને?» તેણે કહ્યું: «હા.» તેમણે કહ્યું: «તો મૂસા અ.

સ. એ પોતાના રબને માત્ર એટલી જ વિનંતી કરી હતી કે તેમની જીભની એક ગાંઠ ખોલી દે, જેથી બની ઇસરાઈલ તેમની વાત સમજી શકે; તેમણે તેથી વધારે માગ્યું નહોતું.» આ જ તેમના શબ્દો છે. (અઝ-ઝુખરુફ ૪૩:૫૨)

«હે મારા રબ! મારું હૃદય મારા માટે વિશાળ કરી દે અને મારું કાર્ય મારા માટે સરળ બનાવી દે.» આ મૂસા અ. સ. ની પોતાના મહાન રબ પાસેની વિનંતી હતી કે જે કામ માટે તેમને મોકલવામાં આવ્યા હતા, તે માટે તેમનું હૃદય વિશાળ કરી દે. કારણ કે અલ્લાહે તેમને એક મહાન કાર્ય અને ભારે જવાબદારી સોંપી હતી: તે સમયના ધરતી પરના સૌથી મોટા શાસક, સૌથી વધુ જુલમી, સૌથી વધુ કુફ્ર કરનાર, સૌથી વિશાળ સૈન્ય અને મોટું રાજ્ય ધરાવનાર, સૌથી વધુ હદ વટાવનાર અને બળવાખોર પાસે તેમને મોકલ્યા હતા.

તેની હદ તો અહીં સુધી પહોંચી હતી કે તેણે દાવો કર્યો હતો કે તે અલ્લાહને ઓળખતો નથી અને તેની પ્રજા માટે પોતાના સિવાય બીજા કોઈ ઉપાસ્યને જાણતો નથી.

આ ઉપરાંત, મૂસા અ. સ. બાળપણમાં તેમના જ ઘરમાં, ફિરઔનના ખોળામાં અને તેના પથારી પર ઉછર્યા હતા. પછી તેમણે તેમની પ્રજામાંથી એક વ્યક્તિની હત્યા કરી હતી, તેથી તેમને ભય હતો કે તેઓ તેમને મારી નાખશે; આથી તેઓ લાંબા સમય સુધી ત્યાંથી ભાગી ગયા હતા.

ત્યારબાદ તેમના રબે તેમને એ જ લોકો પાસે ચેતવણી આપનાર તરીકે મોકલ્યા, જેથી તેઓ એકમાત્ર અલ્લાહની ઇબાદત કરે અને તેની સાથે કોઈને ભાગીદાર ન ઠરાવે.

આથી તેમણે કહ્યું: «હે મારા રબ! મારું હૃદય મારા માટે વિશાળ કરી દે અને મારું કાર્ય મારા માટે સરળ બનાવી દે.» અર્થાત્: જો તું જ મારો મદદગાર, સહાયક અને ટેકો આપનાર ન હોય, તો આ કાર્ય કરવાની મારી કોઈ શક્તિ નથી.

«અને મારી જીભની ગાંઠ ખોલી દે, જેથી તેઓ મારી વાત સમજી શકે.» આ ઘટના એ હતી કે મૂસા અ. સ. ને બાળપણમાં તતલાપણું થયું હતું. જ્યારે ખજૂર અને અંગારો તેમની સામે ધરવામાં આવ્યાં, ત્યારે તેમણે અંગારો લીધો અને જીભ પર મૂક્યો, જેનો ઉલ્લેખ આગળ આવશે.

તેમણે આ ખામી સંપૂર્ણપણે દૂર કરવાની વિનંતી કરી નહોતી; પરંતુ એટલી માગી હતી કે બોલવામાં અસમર્થતા દૂર થાય અને લોકોને તેમની પાસેથી જે સમજાવવાનું ઇચ્છે છે તે સમજાય—જેટલી જરૂર હોય એટલું. જો તેમણે સંપૂર્ણ દૂર કરવાની વિનંતી કરી હોત, તો તે પણ દૂર થઈ જાત; પરંતુ પયગંબરો જરૂરિયાત મુજબ જ માગે છે. તેથી થોડી ખામી બાકી રહી. અલ્લાહે ફિરઔનના આ શબ્દો જણાવ્યા છે: «અથવા હું આ તુચ્છ માણસ કરતાં શ્રેષ્ઠ નથી, જે પોતાની વાત પણ સ્પષ્ટ રીતે કહી શકતો નથી?»

(અઝ-ઝુખરુફ ૪૩:૫૨) એટલે કે, જે પોતાની વાણી સ્પષ્ટ રીતે વ્યક્ત કરી શકતો નથી.

હસન અલ-બસરીએ કહ્યું: «તેમણે એક જ ગાંઠ ખોલવા માગી; જો તેમણે તેથી વધુ માગ્યું હોત, તો તે પણ તેમને આપવામાં આવત.» ઇબ્ન અબ્બાસે કહ્યું: મૂસા અ. સ. એ પોતાના રબ સમક્ષ ફિરઔનના પરિવાર તરફથી હત્યાના મામલે જે ભય હતો અને પોતાની જીભની ગાંઠ અંગે ફરિયાદ કરી.

તેમની જીભમાં એવી ગાંઠ હતી જે તેમને ઘણી વાતો બોલતાં અટકાવતી. તેમણે અલ્લાહને વિનંતી કરી કે તેમના ભાઈ હારૂન દ્વારા તેમને મદદ કરે, જેથી તે તેમના માટે સહાયક બને અને જે વાતો તેમની જીભ સ્પષ્ટ રીતે કહી ન શકતી હોય તેમાંની ઘણી વાતો હારૂન તેમના વતી કહી શકે. અલ્લાહે તેમની વિનંતી પૂરી કરી અને તેમની જીભની એક ગાંઠ ખોલી.

ઇબ્ન અબી હાતિમે જણાવ્યું: અમ્ર ઇબ્ન ઉસ્માનથી વર્ણવવામાં આવ્યું છે; તેમણે કહ્યું: અમને બકીય્યાએ અર્તાત ઇબ્ન મુન્ધિરથી વર્ણવ્યું; તેમણે કહ્યું: મુહંમદ ઇબ્ન કઅબના એક સાથીએ મને તેમની પાસેથી આ વાત જણાવી: તેમનો એક સગો તેમની પાસે આવ્યો અને કહ્યું: «તમારામાં કોઈ ખામી નથી, સિવાય કે તમે વાતમાં વ્યાકરણની ભૂલો કરો છો અને પઠનમાં શબ્દોને યોગ્ય રીતે ઉચ્ચારતા નથી.» અલ-કુરઝીએ કહ્યું: «ભાઈના દીકરા, જ્યારે હું તારી સાથે વાત કરું છું ત્યારે તું મને સમજે છે ને?» તેણે કહ્યું: «હા.» તેમણે કહ્યું: «તો મૂસા અ.

સ. એ પોતાના રબને માત્ર એટલી જ વિનંતી કરી હતી કે તેમની જીભની એક ગાંઠ ખોલી દે, જેથી બની ઇસરાઈલ તેમની વાત સમજી શકે; તેમણે તેથી વધારે માગ્યું નહોતું.» આ જ તેમના શબ્દો છે. (અઝ-ઝુખરુફ ૪૩:૫૨)

અલ-બગવીની તફસીર

મૂસા અ. સ. એ કહ્યું: «હે મારા રબ! મારું હૃદય મારા માટે વિશાળ કરી દે.» એટલે કે, તેને સત્ય માટે વિશાળ કરી દે. ઇબ્ન અબ્બાસે કહ્યું: તેમનો આશય હતો કે હું તારા સિવાય કોઈનાથી ન ડરું. મૂસા અ. સ. ફિરઔનથી ખૂબ ડરતા હતા, કારણ કે તેની શક્તિ બહુ મોટી અને સૈન્ય અસંખ્ય હતું.

ફિરઔનનો એકલા સામનો કરવાની જવાબદારી સોંપવામાં આવવાથી તેમનું હૃદય સંકુચિત થતું હતું. તેથી તેમણે અલ્લાહને વિનંતી કરી કે તેમના હૃદયને સત્ય માટે વિશાળ કરી દે, જેથી તેઓ જાણી લે કે અલ્લાહની પરવાનગી વિના કોઈ તેમને નુકસાન પહોંચાડી શકતું નથી. જ્યારે તેમને આ વાત સમજાઈ જાય, ત્યારે તેઓ ફિરઔન, તેની પ્રચંડ શક્તિ અને તેના વિશાળ સૈન્યથી ડરશે નહીં.

«અને મારું કાર્ય મારા માટે સરળ બનાવી દે» એટલે કે, ફિરઔન સુધી સંદેશ પહોંચાડવાનો જે આદેશ તેં મને આપ્યો છે, તે મારા માટે સરળ કરી દે.

«જેથી તેઓ મારી વાત સમજી શકે» એટલે કે, ગાંઠ ખોલી દે, જેથી તેઓ મારી વાત સમજી શકે.

«અને મારી જીભની ગાંઠ ખોલી દે.» આનું કારણ એ હતું કે એક દિવસ બાળપણમાં મૂસા અ. સ. ફિરઔનના ખોળામાં હતા. તેમણે ફિરઔનને એક લાફો માર્યો અને તેની દાઢી પકડી. ફિરઔને પોતાની પત્ની આસિયાને કહ્યું: «આ મારો દુશ્મન છે.» અને તેમને મારી નાખવાનો ઇરાદો કર્યો.

આસિયાએ કહ્યું: «તે નાનું બાળક છે; તેને સમજ નથી અને તે વસ્તુઓ ઓળખતું નથી.» એક વર્ણન મુજબ, મૂસા અ. સ. ની માતાએ તેમનું દૂધ છોડાવ્યા પછી તેમને પાછા સોંપ્યા; તેથી તેઓ ફિરઔન અને તેની પત્ની આસિયાના ખોળામાં ઉછર્યા. તેઓએ મૂસા અ. સ. ને પુત્ર તરીકે અપનાવ્યા અને તેમનો ઉછેર કર્યો.

એક દિવસ તેઓ ફિરઔનની સામે રમી રહ્યા હતા અને તેમના હાથમાં રમવા માટે એક લાકડી હતી. તેમણે લાકડી ઊંચી કરી અને ફિરઔનના માથા પર મારી. ફિરઔન ગુસ્સે થયો અને આ પ્રહારને અપશુકન માન્યો; અહીં સુધી કે તે તેમને મારી નાખવા જતો હતો. આસિયાએ કહ્યું: «હે રાજન!

તે નાનું બાળક છે, તેને સમજ નથી. જો તું ઇચ્છે તો તેની કસોટી કરી જો.» તેમણે બે થાળીઓ લાવી: એકમાં અંગારા અને બીજીમાં રત્નો હતાં. બંને મૂસા અ. સ. ની સામે મૂકવામાં આવી. તેમણે રત્નો લેવા ઇચ્છ્યા, પરંતુ જિબ્રીલ અ. સ. એ તેમનો હાથ પકડીને અગ્નિ પર મૂક્યો. તેમણે એક અંગારો લીધો અને મોઢામાં મૂક્યો, જેથી તેમની જીભ દાઝી ગઈ અને તેમાં ગાંઠ પડી.