رَبِّ إِنِّي، وَهَنَ الْعَظْمُ مِنِّي، وَاشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَيْبًا وَلَمْ أَكُنْ بِدُعَائِكَ. رَبِّ شَقِيًّا، وَإِنِّي خِفْتُ الْمَوَالِيَ مِنْ، وَرَائِي، وَكَانَتِ امْرَأَتِي عَاقِرًا، فَهَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ، وَلِيًّا يَرِثُنِي، وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ، وَاجْعَلْهُ. رَبِّ رَضِيًّا.
رَبِّ إِنِّي وَهَنَ الْعَظْمُ مِنِّي وَاشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَيْبًا وَلَمْ أَكُنْ بِدُعَائِكَ رَبِّ شَقِيًّا وَإِنِّي خِفْتُ الْمَوَالِيَ مِنْ وَرَائِي وَكَانَتِ امْرَأَتِي عَاقِرًا فَهَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا يَرِثُنِي وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ وَاجْعَلْهُ رَبِّ رَضِيًّا
آڊيو لوڊ نه ٿي سگهيو. پوءِ ڪوشش ڪريو.
چيائين ته اي منھنجا پالڻھار مُنھنجا (لڱن جا) ھڏ سُست ٿيا آھن ۽ ٻُڍائيءَ کان منھنجو مٿو (اڇو) چمڪيو آھي ته اي منھنجا پالڻھار توکي سڏڻ کان نا اميد نه آھيان. ۽ آءٌ پنھنجي پوئتان پنھنجن مائٽن کان ڊڄان ٿو ۽ منھنجي زال سنڍ آھي تنھنڪري پاڻ وٽان مون کي ڪو وارث بخش. جو منھنجو وارث ٿئي ۽ يعقوب جي اولاد جو به وارث ٿئي، ۽ اي منھنجا پالڻھار ان کي صالح ڪر.
دعا ۾ پنهنجي ڪمزوريءَ جو حال بيان ڪرڻ (لسان الحال) ۽ «هَبْ لِي» (مون کي عطا ڪر) ۽ «اجْعَلْهُ» (ان کي ڪر) جي درخواست شامل آهي. جسماني ڪمزوري ۽ پوڙهائپ جي حالت ۾ نيڪ اولاد لاءِ دعا ڪرڻ جو نمونو آهي.
شيخ عبدالرحمان السعدي جي تفسير
«منهنجو وارث ٿئي ۽ يعقوب جي آل مان وارث ٿئي، ۽ اي منهنجا پالڻهار! ان کي پسنديده ڪر» ــ يعني اهڙو نيڪ ٻانهو، جنهن کان تون راضي هجين ۽ جنهن کي پنهنجن ٻانهن وٽ محبوب ڪرين. حاصل مطلب هي آهي ته هن الله کان پٽ گهريو، جيڪو سندس وفات کان پوءِ باقي رهي ۽ سندس جاءِ تي دين جي سنڀال ڪندڙ هجي، ۽ الله وٽ ۽ سندس مخلوق وٽ پسنديده نبي هجي. اولاد مان هيءَ بهترين صورت آهي.
ٻانهي تي الله جي رحمت مان هيءَ به آهي ته کيس اهڙو نيڪ اولاد عطا ڪري، جيڪو سٺن اخلاقن ۽ ساراهه جوڳين صفتن کي گڏ ڪندڙ هجي. پوءِ سندس پالڻهار مٿس رحم ڪيو ۽ سندس دعا قبول ڪئي.
«اي منهنجا پالڻهار! بيشڪ منهنجو هڏو ڪمزور ٿي ويو آهي» ــ يعني اهو ڪمزور ۽ نستو ٿي ويو آهي. جڏهن بدن جو ٿنڀو، يعني هڏو، ڪمزور ٿئي ٿو ته ٻيا عضوا به ڪمزور ٿين ٿا. «۽ مٿي تي ٻڍاپي جا وار ڀڙڪي پکڙجي ويا آهن»؛ ڇو ته اڇا وار ڪمزوري ۽ پوڙهائپ جي نشاني، موت جو قاصد ۽ ان جو اڳواٽ خبردار ڪندڙ آهن.
پوءِ هن الله تعالى جي آڏو پنهنجي ڪمزوري ۽ لاچاريءَ جو وسيلو پيش ڪيو. هي الله وٽ پسنديده ترين وسيلن مان آهي، ڇاڪاڻ ته ان مان پنهنجي سگهه ۽ طاقت کان بيزاري ۽ الله جي سگهه ۽ طاقت سان دل جو تعلق ظاهر ٿئي ٿو. «۽ اي منهنجا پالڻهار! توکي دعا ڪرڻ سان مان ڪڏهن به نااميد نه ٿيو آهيان» ــ يعني اي منهنجا پالڻهار، تو مون کي ڪڏهن به ناڪام يا جواب کان محروم نه موٽايو؛ تون هميشه مون تي مهربان رهيو آهين، منهنجي دعا قبول ڪندو رهيو آهين، تنهنجا لطف مون تي لڳاتار ٿيندا رهيا آهن ۽ تنهنجا احسان مون تائين پهچندا رهيا آهن.
هن پنهنجي اڳين نعمتن ۽ دعائن جي قبوليت جو ذڪر ڪري الله کي وسيلو بڻايو؛ پوءِ ان ذات کان سوال ڪيائين، جنهن اڳي مٿس احسان ڪيو هو، ته اڳتي به پنهنجو احسان پورو ڪري.
«۽ بيشڪ مون کي پنهنجي پٺيان مائٽن جو انديشو آهي» ــ يعني مون کي ڊپ آهي ته منهنجي وفات کان پوءِ بني اسرائيل جي اڳواڻي سنڀاليندڙ تنهنجي دين جي حق ادا ڪرڻ لاءِ بيهندا نه ۽ تنهنجن ٻانهن کي تو ڏانهن نه سڏيندا. ظاهر آهي ته هن انهن ۾ ڪنهن کي به دين جي اڳواڻيءَ جي لائق نه ڏٺو. ان مان زڪريا عليه السلام جي شفقت ۽ خيرخواهي ظاهر ٿئي ٿي. اولاد گهرڻ ۾ سندس مقصد رڳو دنياوي فائدو نه هو، پر دين جي مصلحت ۽ ان جي ضايع ٿيڻ جو خوف هو؛ هن ٻين کي ان ڪم لاءِ لائق نه سمجهيو.
سندس گهراڻو دين جي حوالي سان مشهور، رسالت جو مرڪز ۽ خير جي اميد رکڻ جو هنڌ هو. تنهن ڪري هن الله کان اهڙو اولاد گهريو، جيڪو سندس کان پوءِ دين جو ڪم سنڀالي. هن اها به شڪايت ڪئي ته سندس زال سنڍ آهي، يعني اصل ۾ ٻار ڄڻڻ واري ناهي، ۽ هو پوڙهائپ جي انتهائي حد تي پهچي چڪو آهي، يعني اهڙي عمر ۾ جنهن ۾ شهوت ۽ اولاد ٿيڻ جو امڪان گهٽ هوندو آهي. «پوءِ تون پنهنجي طرفان مون کي هڪ وارث عطا ڪر»؛ هتي مراد دين جي سنڀال، نبوت، علم ۽ عمل جي ميراث آهي.
امام ابن ڪثير جي تفسير
مجاهد «منهنجو وارث ٿئي ۽ يعقوب جي آل مان وارث ٿئي» بابت چيو: سندس وارث ٿيڻ مان مراد علم جي ميراث هئي، ۽ زڪريا يعقوب جي اولاد مان هو. هشيم چيو: اسان کي اسماعيل بن ابي خالد، ابو صالح کان روايت ڪئي، ته هن هن آيت بابت چيو: هو نبي ٿي سگهي ٿو، جيئن سندس ابن ڏاڏا نبي هئا. عبدالرزاق، معمر کان، قتاده کان، حسن جي روايت ڪئي ته «منهنجو وارث ٿئي» مان مراد سندس نبوت ۽ علم جو وارث ٿئي. سدي چيو: منهنجي نبوت ۽ يعقوب جي آل جي نبوت جو وارث ٿئي.
مالڪ، زيد بن اسلم کان روايت ڪئي ته «۽ يعقوب جي آل مان وارث ٿئي» مان مراد انهن جي نبوت آهي. جابر بن نوح ۽ يزيد بن هارون، ٻنهي اسماعيل بن ابي خالد کان، ابو صالح جي حوالي سان هن آيت بابت روايت ڪئي ته: هو منهنجي مال جو وارث ٿئي ۽ يعقوب جي آل مان نبوت جو وارث ٿئي. ابن جرير پنهنجي تفسير ۾ انهيءَ قول کي اختيار ڪيو آهي.
عبدالرزاق چيو: اسان کي معمر، قتاده کان روايت ڪئي ته رسول الله ﷺ فرمايو: «الله زڪريا تي رحم ڪري؛ سندس وارثن جي حالت ڪهڙي هئي! ۽ الله لوط تي رحم ڪري، بيشڪ هو مضبوط سهاري ڏانهن پناهه وٺندو هو.» ابن جرير چيو: اسان کي ابو ڪريب، جابر بن نوح کان، ۽ هن مبارڪ ــ يعني ابن فضاله ــ کان، حسن جي حوالي سان روايت ڪئي ته رسول الله ﷺ فرمايو: «الله منهنجي ڀاءُ زڪريا تي رحم ڪري؛ جڏهن هن چيو ته: “پوءِ تون پنهنجي طرفان مون کي هڪ وارث عطا ڪر، جيڪو منهنجو ۽ يعقوب جي آل جو وارث ٿئي”، تڏهن سندس مال جي وارثن جي حالت ڪهڙي هئي!» اهي روايتون مرسل آهن، تنهن ڪري صحيح حديثن جي مقابلي ۾ حجت نٿيون بڻجن، ۽ الله بهتر ڄاڻي ٿو.
«۽ اي منهنجا پالڻهار! ان کي پسنديده ڪر» يعني اهو تو وٽ ۽ تنهنجي مخلوق وٽ پسنديده هجي؛ تون ان سان محبت ڪر ۽ ان جي دين ۽ اخلاق سبب مخلوق جي دلين ۾ به ان جي محبت وجهه.
«هن چيو: اي منهنجا پالڻهار! منهنجو هڏو ڪمزور ٿي ويو آهي» يعني مان ڪمزور ٿي ويو آهيان ۽ منهنجي قوتون نستو ٿي ويون آهن. «۽ مٿي تي ٻڍاپي جا وار ڀڙڪي پکڙجي ويا آهن» يعني ڪارا وار اڇن وارن سان ڄڻ ته سڙي اڇا ٿي ويا آهن. ابن دريد پنهنجي قصيدي ۾ چيو آهي: «ڇا تون نٿو ڏسين ته منهنجو مٿو، اونداهيءَ جي پردن هيٺ صبح جي روشنيءَ جهڙو رنگ اختيار ڪري ويو آهي؟
انهن جي ڪارن وارن ۾ اڇا وار ائين پکڙيا، جيئن عضا جي ٻرندڙ ڪوئلن ۾ باهه پکڙجي.» هن مان مراد ڪمزوري ۽ پوڙهائپ، ۽ انهن جون ظاهر توڙي لڪل نشانيون بيان ڪرڻ آهي. «۽ اي منهنجا پالڻهار! توکي دعا ڪرڻ سان مان ڪڏهن به نااميد نه ٿيو آهيان» يعني مون توکي دعا ۾ هميشه قبول ڪندڙ ڏٺو آهي؛ جنهن شيءِ جو سوال توکان ڪيو اٿم، تنهن ۾ تو مون کي ڪڏهن به رد نه ڪيو آهي.
«۽ بيشڪ مون کي پنهنجي پٺيان مائٽن جو انديشو آهي»: گهڻن قراءَ «الموالي» جي ياءَ کي زبر سان پڙهيو آهي، ته جيئن اهو مفعول هجي. ڪسائي کان ياءَ کي ساکن پڙهڻ به روايت ٿيل آهي، جيئن شاعر جو قول آهي: «ڄڻ ته ميدان ۾ انهن جا هٿ، ڪاغذ جا سڪا ورهائيندڙ ڇوڪرين جا هٿ آهن.» ٻئي شاعر چيو: «اهڙو جوان، جو جيڪڏهن سج سان مقابلو ڪري ته سج پنهنجو پردو لاهي ڇڏي، ۽ جيڪڏهن رات ۾ هلندڙ چنڊ سان مقابلو ڪري ته اهو پنهنجا ڳچيءَ جا زيور لاهي ڇڏي.» ابو تمام حبيب بن اوس طائيءَ جو هي شعر به انهيءَ مان آهي: «شعر ان لاءِ هڪ ٻئي سان وڙهڻ لڳا، جو هو انهن لاءِ جاڳندو رهيو، ايتري قدر جو مون سمجهيو ته ان جا قافيا پاڻ ۾ وڙهي پوندا.»
مجاهد، قتاده ۽ سدي چيو: هتي «مائٽن» مان مراد عصبہ، يعني پدري مائٽ آهن. ابو صالح چيو: مراد ڪلاله، يعني ويجها اهڙا مائٽ جن ۾ والد ۽ اولاد شامل نه هجن. اميرالمؤمنين عثمان بن عفان رضي الله عنه کان روايت آهي ته هن ان کي «وَإِنِّي خِفْتُ الْمَوَالِيَ مِنْ وَرَائِي» ۾ فاءَ کي تشديد سان پڙهيو، جنهن جو مطلب آهي: مون کان پوءِ منهنجا عصبہ گهٽ آهن. پهرين قراءت موجب، زڪريا کي ڊپ هو ته سندس وفات کان پوءِ اهي ماڻهن سان بڇڙو سلوڪ ڪندا؛ تنهن ڪري هن الله کان اهڙو پٽ گهريو، جيڪو سندس کان پوءِ نبي بڻجي ۽ پنهنجي نبوت ۽ وحي وسيلي انهن جي سنڀال ڪري.
هن کي اهو ڊپ نه هو ته اهي سندس مال جا وارث ٿيندا؛ ڇو ته نبيءَ جي مرتبي ۽ شان کان گهڻو مٿانهون آهي ته هو پنهنجي مال جي باري ۾ ايترو فڪرمند ٿئي جو پنهنجي عصبہ جي ان مان وارث ٿيڻ کي ناپسند ڪري ۽ انهن جي بجاءِ پنهنجو پٽ گهري.
ٻيو سبب هي آهي ته اهو ذڪر ٿيل ناهي ته زڪريا مالدار هو، بلڪه هو پنهنجي هٿ جي ڪمائيءَ مان روزي کائيندڙ واڍو هو؛ اهڙو ماڻهو مال گڏ نٿو ڪري، خاص ڪري نبي، عليهم السلام، جيڪي دنيا کان سڀ کان وڌيڪ بي رغبت هئا. ٽيون سبب اهو آهي ته صحيح بخاري ۽ صحيح مسلم ۾ ڪيترن طريقن سان ثابت آهي ته رسول الله ﷺ فرمايو: «اسان وارث نٿا ڇڏيون؛ جيڪو اسان ڇڏي وڃون، سو صدقو آهي.» ترمذي وٽ صحيح سند سان هي روايت آهي: «اسان، جماعتِ انبياءَ، وارث نٿا ڇڏيون.»
تنهن ڪري «پوءِ تون پنهنجي طرفان مون کي هڪ وارث عطا ڪر، جيڪو منهنجو وارث ٿئي» مان مراد نبوت جي ميراث وٺڻ لازمي آهي؛ انهيءَ ڪري فرمايائين: «۽ يعقوب جي آل مان وارث ٿئي»، جيئن الله تعالى فرمايو: «۽ سليمان دائود جو وارث ٿيو» (النمل: 16)، يعني نبوت ۾ وارث ٿيو. جيڪڏهن مال جي ميراث مراد هجي ها ته سليمان کي سندس ڀائرن مان خاص طور وارث قرار نه ڏنو وڃي ها، ۽ ان ڳالهه جي خبر ڏيڻ ۾ ڪا خاص معنيٰ به نه هجي ها؛ ڇو ته سڀني شريعتن ۽ مذهبن ۾ اهو معلوم ۽ مڃيل اصول آهي ته اولاد پنهنجي پيءُ جو وارث ٿيندو آهي. جيڪڏهن اها ڪا خاص ميراث نه هجي ها ته ان جو ذڪر نه ڪيو وڃي ها.
صحيح حديث «اسان، جماعتِ انبياءَ، وارث نٿا ڇڏيون؛ جيڪو اسان ڇڏيون ٿا، سو صدقو آهي» هن ڳالهه جي پٺڀرائي ۽ تصديق ڪري ٿي. (النمل: 16)
البغوي جي تفسير
«چيائين: اي منهنجا پالڻهار! بيشڪ مان ڪمزور ٿي ويو آهيان» يعني پوڙهائپ سبب منهنجو هڏو ڪمزور ۽ نستو ٿي ويو آهي. قتاده چيو: هن ڏندن ڪرڻ جي شڪايت ڪئي هئي. «۽ مٿي تي» يعني مٿي جا وار اڇا ٿي ويا آهن. «ٻڍاپي جي ڪري» يعني اڇا وار پکڙجي ويا آهن.
«۽ اي منهنجا پالڻهار! توکي دعا ڪرڻ سان مان ڪڏهن به نااميد نه ٿيو آهيان»؛ هن جو مطلب هو: اڳي تون مون کي دعا جي قبوليت جو عادي بڻائيندو رهيو آهين ۽ مون کي ناڪام نه موٽايو اٿئي. هڪ قول موجب، معنيٰ هيءَ آهي ته جڏهن تو مون کي ايمان ڏانهن سڏيو ته مون ايمان آندو، تنهن ڪري ايمان ڇڏڻ سبب بدبخت نه ٿيس.
«منهنجو وارث ٿئي ۽ يعقوب جي آل مان وارث ٿئي»: ابو عمرو ۽ ڪسائي ٻنهي هنن لفظن جي ث کي ساکن پڙهيو آهي، دعا جي جواب طور؛ ٻين قراءَ پيش سان پڙهيو آهي، حال يا صفت جي معنيٰ ۾، يعني اهڙو وارث بڻجندڙ ولي. هن ميراث بابت عالمن جا مختلف قول آهن. حسن چيو: معنيٰ آهي ته هو منهنجي مال جو وارث ٿئي ۽ يعقوب جي آل مان نبوت ۽ حبوره [يهودي عالمن ۽ عبادت گذارن جي سرداري] جو وارث ٿئي. هڪ قول آهي ته مراد نبوت ۽ علم جي ميراث آهي.
هڪ ٻيو قول آهي ته حبوره جي ميراث مراد آهي، ڇو ته زڪريا احبار جو سردار هو. زجاج چيو: وڌيڪ مناسب آهي ته ان کي مال کانسواءِ ڪنهن ٻي ميراث تي محمول ڪجي، ڇاڪاڻ ته اهو پري لڳي ٿو ته زڪريا، جيڪو نبي هو، پنهنجي چاچي جي پٽن جي هٿان پنهنجي مال جي وارث ٿيڻ کان ڊڄي. مطلب هي آهي ته هن کي ڊپ هو ته سندس چاچي جا پٽ الله جي دين کي ضايع ڪندا ۽ ان جا حڪم بدلائيندا، جيئن هن بني اسرائيل کي دين بدلائيندي ۽ نبين کي قتل ڪندي ڏٺو هو. تنهن ڪري هن پنهنجي پالڻهار کان اهڙو نيڪ ولي گهريو، جنهن تي هو پنهنجي امت جي باري ۾ ڀروسو ڪري سگهي ۽ جيڪو سندس نبوت ۽ علم جو وارث ٿئي، ته جيئن دين ضايع نه ٿئي.
اهو عطاءَ جي ابن عباس رضي الله عنهما کان نقل ڪيل قول جو مطلب آهي.
«۽ اي منهنجا پالڻهار! ان کي پسنديده ڪر» يعني نيڪ، پرهيزگار ۽ پسند ڪيل بڻاءِ.
«۽ بيشڪ مون کي مائٽن جو انديشو آهي»: «مائٽن» مان مراد چاچي جا پٽ آهن. مجاهد چيو: عصبہ، يعني پدري مائٽ. ابو صالح چيو: ڪلاله. ڪلبي چيو: وارث. «پنهنجي پٺيان» يعني منهنجي وفات کان پوءِ. ابن ڪثير «مِنْ وَرَائِي» کي ياءَ تي زبر سان پڙهيو آهي، ۽ ٻين ان کي ساکن پڙهيو آهي.
«۽ منهنجي زال سنڍ آهي» يعني ٻار ڄڻڻ واري ناهي. «پوءِ تون پنهنجي طرفان» يعني مون کي پنهنجي وٽان عطا ڪر. «هڪ ولي» يعني هڪ پٽ.
صحيح البخاري (3087) ۾ نبي ﷺ کان روايت آهي: «اسان، جماعتِ انبياءَ، وارث نٿا ڇڏيون. جيڪو اسان ڇڏي وڃون ٿا، سو صدقو آهي.»