رَبِّ إِنِّي، وَهَنَ الْعَظْمُ مِنِّي، وَاشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَيْبًا وَلَمْ أَكُنْ بِدُعَائِكَ. رَبِّ شَقِيًّا، وَإِنِّي خِفْتُ الْمَوَالِيَ مِنْ، وَرَائِي، وَكَانَتِ امْرَأَتِي عَاقِرًا، فَهَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ، وَلِيًّا يَرِثُنِي، وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ، وَاجْعَلْهُ. رَبِّ رَضِيًّا.
رَبِّ إِنِّي وَهَنَ الْعَظْمُ مِنِّي وَاشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَيْبًا وَلَمْ أَكُنْ بِدُعَائِكَ رَبِّ شَقِيًّا وَإِنِّي خِفْتُ الْمَوَالِيَ مِنْ وَرَائِي وَكَانَتِ امْرَأَتِي عَاقِرًا فَهَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا يَرِثُنِي وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ وَاجْعَلْهُ رَبِّ رَضِيًّا
Аудио жүктөлгөн жок. Кийинчерээк кайталап көрүңүз.
(мындай) деди: «Оо, Раббим! Менин муун-сөөктөрүм алсырап, карылыктан чачымды ак баса баштады! Оо, Раббим, мен эч качан Сага дуба кылып таалайсыз болгон эмесмин! Мен артымдагы жакындарымдан кооптонуп жатамын. Аялым төрөбөс болуп калган. Өз даргөйүңдөн мага бир дос (перзент) берчи?![1] Ал мага жана Якубдун (ыймандуу) урпактарына мураскор болсун! Оо, Раббим, Аны Өзүңдүн ыраазычылыгыңдын кызматкерлеринен кылгай элең?!»
Бул дубада алсыздыкты кыйыр түрдө баяндоо (лисан аль-халь) жана «хаб ли» (لِي هَبْ — мага тартуула) менен «идж‘альху» (اجْعَلْهُ — аны кыл) деген өтүнүч формалары бар. Денеси алсырап, карылыкка жеткенде салих урпак сураган дубанын үлгүсү.
Шейх Абдуррахман ас-Саадинин тафсири
«Ал мага мураскор болсун жана Якубдун урпактарынан да мураскор болсун. Оо, Раббим, аны ыраазы болгон пенде кыл» деген сөздөрдүн мааниси: аны Өзүң ыраазы боло турган, кулдарыңа сүйүктүү кылган салих пенде кыл. Жыйынтыктап айтканда, ал Аллахтан эркек бала сурады: көзү өткөндөн кийин кала турган, өзүнөн кийин анын ордун баса турган, Аллахка да, жараткандарына да жаккан пайгамбар болуучу баланы тиледи. Балдардын эң жакшысы — ушул.
Аллахтын пендесине көрсөткөн ырайымынын бири — ага жакшы кулк-мүнөздөрдүн жана мактоого татыктуу сапаттардын бардыгын өзүнө камтыган салих перзент бериши. Раббиси ага ырайым кылып, дубасын кабыл алды.
«Оо, Раббим! Менин сөөк-мүчөлөрүм алсырады» деген сөздүн мааниси: алсырап, күч-кубатынан кетти. Дененин тиреги болгон сөөк алсырай турган болсо, андан башка мүчөлөр да алсырайт. «Башым агарган чачка толуп күйүп чыкты» дегенинин себеби — агарган чач алсыздыктын жана карылыктын белгиси, өлүмдүн кабарчысы, анын жакындап калганын эскертүүчү белги.
Ошентип, ал Аллах Таалага өзүнүн алсыздыгын жана алсыз абалын айтып кайрылды. Бул — Аллахка жаккан эң жакшы себептердин бири, анткени анда пенденин өз күчүнө жана мүмкүнчүлүгүнө таянуудан баш тартып, жүрөгүн Аллахтын күч-кубатына байлаганы көрүнөт. «Оо, Раббим, Сага дуба кылып эч качан бактысыз болгон эмесмин» дегенинин мааниси: «Оо, Раббим, Сен мени эч качан куру кол кайтарган эмессиң, дубамды кабыл алуудан ажыраткан эмессиң. Тескерисинче, мага дайыма мээрим төгүп, дубама жооп берип келдиң; ырайымың улам келип, жакшылыгың мага жетип турду».
Бул — Аллахтын мурда берген жакшылыгын жана мурунку дубаларын кабыл кылганын айтып, Ага жалынуу. Ал мурда жакшылык кылган Заттан эми да жакшылыгын толуктоону сурады.
«Мен артымда кала турган жакындарымдан кооптонуп жатам» деген сөздөрдүн мааниси: «Мен көз жумгандан кийин Исраил урпактарына башчылык кыла турган адамдар Сенин диниңди талаптагыдай кармабай, кулдарыңды Сага чакырбай коюшунан корком». Бул сөздөрдүн сырттагы мааниси боюнча, алардын арасынан дин ишинде жетекчиликке жарамдуу эч кимди көргөн эмес. Мында Зәкариянын (ага Аллахтын тынчтыгы болсун) боорукерлиги жана насаатчылыгы көрүнөт. Анын бала сураганы башкалардыкындай жалаң дүйнөлүк пайда үчүн эмес, диндин пайдасы үчүн жана анын жоголуп кетишинен корккондуктан болгон.
Ал башкаларды бул ишке жарамсыз көргөн. Анын үй-бүлөсү дин менен таанылган, пайгамбарлык чыккан жана жакшылык күтүлгөн үй-бүлө эле. Ошондуктан ал өзүнөн кийин динди кармай турган бала берүүсүн Аллахтан сурады. Ошондой эле аялы төрөбөс экенин, тактап айтканда, такыр төрөбөй турганын, өзү болсо өтө карып калганын — мындай куракта каалоо жана бала көрүү сейрек болорун — айтып жалбарды.
«Өз даргөйүңдөн мага бир мураскор бер» деген сөзүндөгү мураскорлук — динди мурастоо, пайгамбарлыкты, илимди жана амалдарды мурастоо.
Имам Ибн Касирдин тафсири
Мужахид «Ал мага мураскор болсун жана Якубдун урпактарынан да мураскор болсун» деген аят тууралуу: «Анын мурасы илим болгон, ал эми Зәкария Якубдун урпактарынан эле», — деген. Хушайм: «Исмаил ибн Аби Халид бизге Абу Салихтен, ал бул аят тууралуу: “Ал пайгамбар болушу мүмкүн, анткени анын ата-бабалары пайгамбар болгон”, — деп кабарлады», — деген. Абдурраззак Ма‘мардан, ал Катададан, ал Хасандан риваят кылып: «Ал анын пайгамбарлыгын жана илимин мурастайт», — деген. Суддий: «Менин пайгамбарлыгымды жана Якубдун урпактарынын пайгамбарлыгын мурастайт», — деген.
Малик Зайд ибн Асламдан «Якубдун урпактарынан да мураскор болсун» деген сөз тууралуу: «Алардын пайгамбарлыгын», — деп риваят кылган. Жабир ибн Нух менен Язид ибн Харун экөө тең Исмаил ибн Аби Халидден, ал Абу Салихтен «Ал мага мураскор болсун жана Якубдун урпактарынан да мураскор болсун» деген аят тууралуу: «Ал менин мал-мүлкүмдү мурастайт, ал эми Якубдун урпактарынан пайгамбарлыкты мурастайт», — деп риваят кылышкан. Ибн Жарир өзүнүн тафсиринде ушул пикирди тандаган.
Абдурраззак Ма‘мардан, ал Катададан риваят кылып, Аллахтын Элчиси (ага Аллахтын салам-салаваты болсун): «Аллах Зәкарияга ырайым кылсын! Анын мураскорлору кандай эле! Аллах Лутка да ырайым кылсын, албетте, ал бекем таянычка баш калкалачу», — дегенин кабарлаган. Ибн Жарир: «Абу Курейб бизге Жабир ибн Нухтан, ал — Мубарак ибн Фадаладан, ал Хасандан риваят кылып, Хасан: “Аллах бир тууганыбыз Зәкарияга ырайым кылсын!
Ал: «Өз даргөйүңдөн мага бир мураскор бер, ал мага жана Якубдун урпактарына мураскор болсун», — дегенде, анын мал-мүлкүн мурастай турган мураскорлору кандай эле!” — деп айтканын билдирди», — деген. Булардын баары мурсал риваяттар, алар сахих хадистерге каршы келбейт. Аллах жакшы билет.
«Оо, Раббим, аны ыраазы болгон пенде кыл» деген сөздүн мааниси: аны Сенин алдыңда да, жараткандарыңдын алдында да ыраазычылыкка татыктуу кыл; аны сүй жана жараткандарыңа да сүйдүр. Дини жана адеп-ахлагы менен сүйүктүү болсун.
«(Зәкария) айтты: “Оо, Раббим! Менин сөөк-мүчөлөрүм алсырады”» деген сөздүн мааниси: ал алсырап, күчү кетти. «Башым агарган чачка толуп күйүп чыкты» — кара чачтын арасынан ак чач жалындагандай жайылды. Ибн Дурайд өзүнүн касыйдасында мындай деген:
«Башымды көрүп турасыңбы: түсү таңдын нурлуу тилкесиндей, түндүн этегинин астында. Алардын кара чачынын арасындагы ак чач боз отундун чогундагы оттой тутанды».
Мында алсыздык жана карылык, алардын ачык жана жашыруун белгилери баяндалган. «Оо, Раббим, Сага дуба кылып эч качан бактысыз болгон эмесмин» деген сөзүнүн мааниси: «Дуба кылганда Сенин кабыл кылганыңды гана билчүмүн; Сен мен сураган нерселерде мени эч качан кайтарган эмессиң».
«Мен артымда кала турган жакындарымдан кооптонуп жатам» деген аяттагы «ал-маваали» сөзүн көпчүлүк окуучулар фатха менен окуп, аны толуктооч катары колдонушкан. Кисаи болсо «яа» тамгасын сукун менен окуган. Акын мындай деген:
«Кумдуу түздүктөгү алардын колдору кагаз акча сунуп жаткан күңдөрдүн колундай». Башка акын мындай деген:
«Эгер ал күн менен жарышса, күн көшөгөсүн түшүрмөк; жүрүп бараткан ай менен жарышса, ай өзүнүн шурусун таштамак». Ошондой эле Абу Таммам Хабиб ибн Аус ат-Таи мындай деген:
«Ал үчүн түн уйкусуз өткөндө, ыр саптары бири-бири менен салгылашып кетет деп ойлодум».
Мужахид, Катада жана Суддий «ал-маваали» деген сөз менен аталаш туугандарды түшүнүшкөн. Абу Салих: «Жакын туугандары», — деген. Амир аль-Му’минин Усман ибн Аффан (Аллах андан ыраазы болсун) бул аятты «Мен артымда кала турган жакындарымдын азайып калганынан кооптонуп жатам» деген мааниде, «фа» тамгасын ташдид менен окуганы риваят кылынган.
Биринчи окулушуна ылайык, анын корккону — көзү өткөндөн кийин туугандары эл арасында туура эмес бийлик жүргүзүп коюшу мүмкүн деген коркунуч эле. Ошондуктан Аллахтан өзүнөн кийин пайгамбар болуп, пайгамбарлыгы жана ага түшүрүлгөн вахий аркылуу элди туура башкарчу бала сурады. Анын дубасы кабыл болду. Ал мураскорлорунун өзүнүн мал-мүлкүн мурасташынан корккон эмес.
Анткени пайгамбарлардын даражасы бийик, кадыры улуу; алар мал-мүлкү үчүн ушунчалык санааркап, аталаш туугандарынын мураскор болушун жактырбай, алардын ордуна мал-мүлкүн ээлей турган баланы сурабайт.
Экинчиден, анын мал-мүлкү бар экени айтылган эмес. Ал жыгач уста болуп, өз кол эмгеги менен тапканын жечү. Мындай адам, айрыкча пайгамбарлар, дүйнөгө эң аз кызыккандар болгондуктан, мал-мүлк топтобойт. Үчүнчүдөн, Сахих аль-Бухари менен Сахих Муслимде бир нече жол аркылуу Аллахтын Элчисинин (ага Аллахтын салам-салаваты болсун): «Биз мурас калтырбайбыз.
Бизден калган нерсе садака болот», — дегени сахих түрдө бекитилген. Ат-Тирмизиде да сахих иснад менен: «Биз, пайгамбарлар жамааты, мурас калтырбайбыз», — деп келген. Демек, «Өз даргөйүңдөн мага мураскор бер, ал мага мураскор болсун» деген сөздү пайгамбарлыкты мурастоо деп түшүнүү керек. Ошондуктан ал: «Жана Якубдун урпактарынан да мураскор болсун», — деди.
Аллах Таала: «Сулайман Дауддан мураскор болду», — дегенде да, пайгамбарлыкты мурастоо айтылган. Эгер сөз мал-мүлк жөнүндө болгондо, аны бир туугандарынын ичинен өзгөчө белгилеп айтмак эмес жана муну кабарлоонун олуттуу пайдасы болмок эмес. Анткени бардык шарияттарда жана диндерде бала атасынан мурас алары белгилүү. Булардын баары сахих хадистеги: «Биз, пайгамбарлар жамааты, мурас калтырбайбыз.
Бизден калган нерсе садака болот», — деген сөздү бекемдейт. (Ан-Намл, 16-аят.)
«Мен артымда кала турган жакындарымдан кооптонуп жатам» деген аяттагы «ал-маваали» сөзүн көпчүлүк касра менен «яа» тамгасын фатха окуган; Кисаи болсо аны сукун кылып окуган. Акындын төмөнкү сөзүндөгүдөй:
«Кумдуу түздүктөгү алардын колдору кагаз акча сунуп жаткан күңдөрдүн колундай». Башка акын мындай деген:
«Эгер ал күн менен жарышса, күн көшөгөсүн түшүрмөк; жүрүп бараткан ай менен жарышса, ай өзүнүн шурусун таштамак».
Мужахид, Катада жана Суддий «ал-маваали» деген сөз менен аталаш туугандарды түшүнүшкөн. Абу Салих: «Жакын туугандар», — деген. Амир аль-Му’минин Усман ибн Аффан (Аллах андан ыраазы болсун) аятты «Мен артымда кала турган жакындарымдын азайып калганынан кооптонуп жатам» деген мааниде окуганы риваят кылынган. Биринчи окулушуна ылайык, ал алардын көзү өткөндөн кийин эл арасында туура эмес иштерди жүргүзүшүнөн кооптонуп, пайгамбар болуп, пайгамбарлыгы жана ага түшүрүлгөн вахий аркылуу элге жетекчилик кыла турган бала сураган.
Ал мураскорлорунун өзүнүн мал-мүлкүн мурасташынан корккон эмес. Пайгамбарлардын даражасы ушунчалык улуу болгондуктан, мал-мүлкүн мурастоо маселесине ушунчалык санааркап, туугандары мураскор болушун жактырбай, алардын ордуна мал-мүлкүн мурастай турган баланы сурашмак эмес.
«Сахих аль-Бухари» жана «Сахих Муслимде» бир нече жол аркылуу Аллахтын Элчисинин (ага Аллахтын салам-салаваты болсун): «Биз мурас калтырбайбыз. Бизден калган нерсе садака болот», — дегени сахих түрдө риваят кылынган. Ат-Тирмизиде сахих иснад менен: «Биз, пайгамбарлар жамааты, мурас калтырбайбыз», — деп келген. Демек, «Өз даргөйүңдөн мага мураскор бер, ал мага мураскор болсун» деген сөз пайгамбарлыкты мурастоо тууралуу.
«Якубдун урпактарынан да мураскор болсун» деген сөз да ушуну көрсөтөт. Аллах Таала: «Сулайман Дауддан мураскор болду», — дегенде, пайгамбарлыкты мурастоо айтылган (Ан-Намл, 16-аят). Эгер мал-мүлк мурастоо айтылганда, Сулаймандын бир туугандарынын ичинен өзгөчө бөлүнүп көрсөтүлүшүнүн жана муну кабарлоонун эч кандай олуттуу пайдасы болмок эмес. Анткени бардык шарияттарда жана диндерде бала атасынан мурас алары белгилүү.
Булардын баары сахих хадистеги: «Биз, пайгамбарлар жамааты, мурас калтырбайбыз. Бизден калган нерсе садака болот», — деген сөз менен бекемделет.
«Оо, Раббим, аны ыраазы болгон пенде кыл» деген сөздүн мааниси: аны Сенин да, жараткандарыңдын да алдында ыраазычылыкка татыктуу кыл; аны сүй жана жараткандарыңа да сүйдүр. Дини жана кулк-мүнөзү менен сүйүктүү болсун.
Аль-Багавинин тафсири
«(Зәкария) айтты: “Оо, Раббим! Менин сөөк-мүчөлөрүм алсырады”». «Алсырады» деген — карылыктан күчү кетип, алсыз болду. Катада: «Ал азуу тиштеринин түшүп жатканына арызданды», — деген. «Башым агарган чачка толуп күйүп чыкты» — башындагы чач агарды деген сөз.
«Шайбан» — ак чач. «Оо, Раббим, Сага дуба кылып эч качан бактысыз болгон эмесмин» дегенинин мааниси: «Мурда дуба кылганымда Сен мени жоопсуз калтырбай, кабыл кылып келгенсиң». Дагы бир түшүндүрмөдө: «Сен мени ыйманга чакырганда, мен ыйман келтирип, ыйман келтирбей бактысыз болуп калбадым», — деген мааниде айтылган.
«Ал мага мураскор болсун жана Якубдун урпактарынан да мураскор болсун» деген сөздөгү эки этишти Абу Амр жана Кисаи дубанын жообу катары сукун менен окуган. Калгандары рафъ менен окуп, анын маанисин «мураскор боло турган бала» деп түшүндүрүшкөн. Бул мураскорлук эмнени билдирери тууралуу ар түрдүү пикирлер бар. Хасан: «Ал менин мал-мүлкүмдү, ал эми Якубдун урпактарынан пайгамбарлыкты жана жогорку диний жетекчилик кызматын мурастайт», — деген.
Дагы бир пикирде пайгамбарлык менен илимди мурастоо айтылган. Башка пикирде жогорку диний жетекчилик кызматын мурастоо көздөлгөн, анткени Зәкария дин аалымдарынын башчысы эле. Зажжаж: «Муну мал-мүлктөн башка мурас деп түшүнүү туурараак. Анткени пайгамбарлардын бири болгон Зәкариянын аталаш туугандары анын мал-мүлкүн мурастап калат деп кооптонушу күмөн», — деген.
Мааниси: ал Исраил уулдарында көргөндөй, аталаш туугандары Аллахтын динин жоготуп, өкүмдөрүн өзгөртүп салышынан корккон. Ошондуктан өз коомунун тагдырына ишенип тапшыра ала турган, пайгамбарлыгы менен илимди мурастап, диндин жоголушуна жол бербей турган салих мураскорду Раббисинен сурады. Бул — Ата ибн Аббаска (Аллах экөөнөн ыраазы болсун) таянып айткан пикирдин мааниси.
«Оо, Раббим, аны ыраазы болгон пенде кыл» дегендин мааниси: аны жакшылык кылган, такыба жана ыраазычылыкка татыктуу кыл.
«Мен жакындарымдан кооптонуп жатам». «Маваали» — аталаш туугандар. Мужахид: «Тууган-урук», — деген. Абу Салих: «Жакын туугандар», — деген. Калби: «Мураскорлор», — деген. «Менден кийин» деген — көзүм өткөндөн кийин. Ибн Касир «варaa’ий» деген сөздөгү «яа» тамгасын фатха менен, калгандары сукун менен окуган.
«Аялым төрөбөс болуп калды» — төрөбөйт. «Өз даргөйүңдөн мага бер» — Өз алдыңдан мага тартуула. «Мураскор» — уул.
«Сахих аль-Бухари» китебинде (№ 3087) Пайгамбардан (ага Аллахтын салам-салаваты болсун) риваят кылынат: «Биз, пайгамбарлар, мурас калтырбайбыз. Бизден калган нерсе — садака».