Solih zurriyot so‘rab qilingan duo

Shayx Abdurahmon as-Sa’diy tafsiri

(«U menga merosxo‘r bo‘lsin va Ya’qub oilidan ham meros olsin. Ey Robbim, uni rozi bo‘ladigan qil») Ya’ni, Sen rozi bo‘ladigan va bandalaringga suyukli qiladigan solih banda bo‘lsin. Xulosa shuki, u Allohdan o‘zidan keyin qoladigan, undan keyin o‘rnini egallaydigan, erkak va solih farzand so‘radi. U Alloh huzurida ham, xalq orasida ham maqtovga sazovor payg‘ambar bo‘lsin.

Farzandlarning eng afzali mana shunday bo‘ladi. Bandaga Allohning rahmatlaridan biri — unga go‘zal xulq va ezgu fazilatlarni o‘zida jamlagan solih farzand ato etishidir. Robbi unga rahm qildi va duosini ijobat etdi.

(«Ey Robbim, albatta, suyaklarim mo‘rtlashdi») Ya’ni, zaiflashdi. Tananing tayanchi bo‘lgan suyak zaiflashsa, tananing boshqa a’zolari ham zaiflashadi. («Boshim oq bilan alanga oldi») Chunki oq soch zaiflik va qarilikning belgisi, o‘limning elchisi, darakchisi va ogohlantiruvchisidir. U Alloh taologa o‘zining zaifligi va ojizligini vosita qilib murojaat qildi.

Bu Allohga eng mahbub vositalardandir, chunki unda qudrat va kuch o‘zidan emasligini tan olish, qalbni Allohning qudrati va kuchiga bog‘lash bor. («Ey Robbim, Senga qilgan duomda baxtsiz bo‘lmaganman») Ya’ni, ey Robbim, Sen meni hech qachon noumid yoki ijobatdan mahrum etmagansan. Aksincha, doimo menga marhamat ko‘rsatib, duolarimga javob bergansan; lutfing uzluksiz menga yetib, ehsoning davom etib kelgan. Bu Allohning o‘ziga qilgan ne’matlarini va avvalgi duolariga bergan ijobatini eslatib, Undan vosita qilishdir.

Ya’ni, ilgari yaxshilik qilgan Zotdan keyinchalik ham ehsonini to‘liq qilishini so‘radi.

(«Men o‘zimdan keyin qoladigan yaqinlarimdan qo‘rqdim») Ya’ni, vafotimdan keyin Bani Isroilga bosh bo‘ladigan kishilar Sening diningni lozim darajada tutmasliklaridan va bandalaringni Senga da’vat etmasliklaridan qo‘rqdim. Bundan ularning orasida dinda rahbarlik qilishga munosib kishini ko‘rmagani anglashiladi. Bu Zakariyo alayhissalomning rahmdilligi va nasihatgo‘yligini ko‘rsatadi. Uning farzand so‘rashi boshqalarning dunyoviy manfaatni ko‘zlab farzand so‘rashiga o‘xshamaydi.

U din manfaatini, dinning zoye bo‘lishidan qo‘rqishni ko‘zlagan, boshqalarning bunga munosib emasligini ko‘rgan edi. Uning xonadoni dinda mashhur, risolat maskani va yaxshilik manbai edi. Shu bois Allohdan o‘zidan keyin dinni tutib turadigan farzand berishini so‘radi. Shuningdek, xotini tug‘mas, ya’ni umuman farzand ko‘rmaydigan ekanini va o‘zi esa juda qarib, shahvat va farzand ko‘rish ehtimoli kam bo‘lgan yoshga yetganini aytdi.

(«Bas, menga O‘z huzuringdan bir valiy ato et») Bu yerdagi valiylik din valiyligi, payg‘ambarlik, ilm va amal merosidir.

Imom Ibn Kasir tafsiri

Mujohid («U menga merosxo‘r bo‘lsin va Ya’qub oilidan ham meros olsin») oyati haqida: «Uning merosi ilm edi, Zakariyo esa Ya’qub zurriyotidan edi», degan. Hushaym: «Ismoil ibn Abu Xolid bizga Abu Solihdan xabar berdi, u («U menga merosxo‘r bo‘lsin va Ya’qub oilidan ham meros olsin») oyati haqida: “U payg‘ambar bo‘lishi mumkin, chunki ota-bobolari payg‘ambar bo‘lgan”, dedi», degan. Abdulrazzoq Ma’mardan, u Qatodadan, u esa Hasandan rivoyat qilib: «U uning payg‘ambarligi va ilmini meros oladi», degan. Suddi: «U mening payg‘ambarligimni va Ya’qub oilining payg‘ambarligini meros oladi», degan.

Molik Zayd ibn Aslamdan («Ya’qub oilidan ham meros olsin») oyati haqida: «Ularning payg‘ambarligini», deb rivoyat qilgan. Jabr ibn Nuh va Yazid ibn Horun ikkalasi Ismoil ibn Abu Xolid orqali Abu Solihdan, u esa («U menga merosxo‘r bo‘lsin va Ya’qub oilidan ham meros olsin») oyati haqida: «U mol-mulkimni meros oladi, Ya’qub oilidan esa payg‘ambarlikni meros oladi», deb rivoyat qilgan. Ibn Jarir o‘z tafsirida shu fikrni tanlagan.

Abdulrazzoq: «Ma’mar bizga Qatodadan rivoyat qildi: Rasululloh sollallohu alayhi va sallam: “Alloh Zakariyoga rahm qilsin, uning qanday merosxo‘rlari bor edi! Alloh Lutga ham rahm qilsin, u, albatta, mustahkam tayanchga suyanar edi”, dedilar», degan. Ibn Jarir: «Abu Kurayb bizga rivoyat qildi, u Jabr ibn Nuhdan, u Muborak — Ibn Fazoladan — orqali Hasandan rivoyat qildi. Hasan aytdi: Rasululloh sollallohu alayhi va sallam: “Birodarim Zakariyoga Alloh rahm qilsin!

Uning mol-mulkiga merosxo‘r bo‘ladiganlar qanday ko‘p ediki, u: (Bas, menga O‘z huzuringdan bir valiy ato et, u menga merosxo‘r bo‘lsin va Ya’qub oilidan ham meros olsin), der edi”, dedilar», degan. Bu rivoyatlar mursaldir va sahih hadislarga qarshi qo‘yilmaydi. Alloh bilguvchiroqdir. («Ey Robbim, uni rozi bo‘ladigan qil») Ya’ni, u Sening huzuringda ham, xalqing huzurida ham ma’qullangan bo‘lsin; Sen uni sevgin va dinu xulqi bilan bandalaringga ham suyukli qilgin.

(«U: “Ey Robbim, albatta, suyaklarim mo‘rtlashdi”, dedi») Ya’ni, zaiflashdi, kuch-quvvatdan qoldi. («Boshim oq bilan alanga oldi») Ya’ni, oq soch qoramtir sochlar orasida alangadek tarqaldi. Ibn Durayd o‘zining Maqsurasida shunday degan:

«Boshimning rangini ko‘ryapsanmi? U tun etaklari ostidagi tong chizig‘iga o‘xshaydi. Ularning qorasi ichida oqlik alangaday tutashdi — xuddi g‘azo cho‘g‘idagi olov kabi».

Bundan zaiflik va qarilik, ularning zohiriy va botiniy alomatlari haqida xabar berish ko‘zda tutilgan. («Ey Robbim, Senga qilgan duomda baxtsiz bo‘lmaganman») Ya’ni, Sendan duo qilib so‘raganimda, faqat ijobat ko‘rganman; Sen meni so‘ragan narsamda hech qachon qaytarmagansan.

(«Men o‘zimdan keyin qoladigan yaqinlarimdan qo‘rqdim») «Al-mawoli» so‘zidagi «ya» harfini ko‘pchilik fathali o‘qib, uni to‘ldiruvchi qilgan. Kisoyiy esa «ya»ni sukunli o‘qigan. Shoir shunday degan:

«Go‘yo ularning qo‘llari keng tekislikda qog‘oz tangalarni bir-biriga uzatayotgan qizlarning qo‘llaridir». Yana bir shoir aytgan:

«Quyosh bilan bellashsa, u pardasini tashlar edi; tunda suzayotgan oy bilan bellashsa, u ham marjonlarini sochar edi». Abu Tammom Habib ibn Avs at-Toiy ham shunday degan:

«U uchun tun bo‘yi bedor qolganimda, she’rlarimning qofiyalari o‘zaro urushib ketadigandek tuyuldi».

Mujohid, Qatoda va Suddi «al-mawoli» bilan qarindosh-urug‘larni nazarda tutgan, deganlar. Abu Solih «uzoq qarindoshlar» degan. Amirul-mo‘minin Usmon ibn Affon roziyallohu anhu bu oyatni «va inniy khiftul-mawaliya min wara’iy» deb, «fa» harfini tashdid bilan o‘qiganlari rivoyat qilingan. Bunda ma’no: «Mendan keyin qarindoshlarim oz qoladi», deganidir.

Birinchi qiroatga ko‘ra, uning qo‘rquvi vafotidan keyin qarindoshlari odamlar orasida yomon ish tutishlaridan bo‘lgan. Shu sababli Allohdan o‘zidan keyin payg‘ambar bo‘ladigan farzand so‘radi; u payg‘ambarligi va unga vahiy qilinadigan narsalar bilan odamlarni boshqarsin. Bu so‘rov ijobat qilindi. Demak, u qarindoshlari mol-mulkini meros qilib olishlaridan qo‘rqmagan.

Chunki payg‘ambar o‘z moli uchun bunchalik qayg‘urib, qarindoshlaridan meros qolishini istamay, molini ulardan tortib oladigan farzand so‘rashdan juda ulug‘ va yuksak martabali zotdir.

Ikkinchi jihati shuki, uning mol-dunyosi borligi aytilmagan. U duradgor bo‘lib, qo‘li bilan topganidan yegan. Bunday kishi, ayniqsa payg‘ambarlar, mol-dunyo to‘plamaydi, chunki ular dunyoga eng beparvo kishilardir. Uchinchisi, ikki Sahihda turli yo‘llar bilan sobit bo‘lgan: Rasululloh sollallohu alayhi va sallam: «Biz meros qoldirmaymiz.

Qoldirganimiz sadaqadir», deganlar. Termiziyda sahih isnod bilan: «Biz payg‘ambarlar jamoasi meros qoldirmaymiz», degan rivoyat bor. Shunga ko‘ra, («Bas, menga O‘z huzuringdan bir valiy ato et, u menga merosxo‘r bo‘lsin») so‘zlarini payg‘ambarlik merosiga yo‘yish lozim. Shu bois: («Ya’qub oilidan ham meros olsin»), degan.

Alloh taolo: («Sulaymon Dovudga merosxo‘r bo‘ldi») [Naml, 16], deganidek; bu payg‘ambarlik merosidir. Agar mol-mulk merosi nazarda tutilganida, u aka-ukalari orasidan aynan Sulaymonni alohida ajratib aytmagan bo‘lardi. Bu haqda xabar berishning ham katta foydasi bo‘lmas edi, chunki barcha shariat va dinlarda farzand otasiga merosxo‘r bo‘lishi ma’lum va sobit hukmdir. Demak, bu alohida meros bo‘lmaganida, uning xabar qilinishiga hojat bo‘lmas edi.

Bularning barchasi hadisda sahih bo‘lgan: «Biz payg‘ambarlar jamoasi meros qoldirmaymiz, qoldirganimiz sadaqadir», degan so‘zlarni tasdiqlaydi. [Naml surasi, 16-oyat].

Al-Bag‘aviy tafsiri

(«U: “Ey Robbim, albatta, suyaklarim mo‘rtlashdi”, dedi») «Vahan» — zaiflashdi, bo‘shashdi, degani. («Mendan») qarilik tufayli. Qatoda: «U tishlari tushganidan shikoyat qildi», degan. («Boshim oq bilan alanga oldi») Ya’ni, bosh sochlari oqardi.

(«Oq bilan») oq sochlar tarqaldi. («Ey Robbim, Senga qilgan duomda baxtsiz bo‘lmaganman») Ya’ni, avval ham meni ijobatga odatlantirgansan, noumid qilmagansan. Yana bir aytilgan fikrga ko‘ra, ma’nosi: «Meni imonga da’vat qilganingda imon keltirdim va imonni tark etib baxtsiz bo‘lmadim».

(«U menga merosxo‘r bo‘lsin va Ya’qub oilidan ham meros olsin») Abu Amr va Kisoyiy ikkala o‘rinda ham «s» harfini jazm bilan o‘qib, duoning javobi sifatida keltirganlar. Boshqalar esa raf’ bilan o‘qib, hol va sifat ma’nosida, ya’ni «meros oluvchi valiy» deb tushunganlar. Bu merosning nimadan ekani haqida turli fikrlar bor. Hasan: «Mendan mol-mulkimni, Ya’qub oilidan esa payg‘ambarlik va kohinlikni meros olsin», degan.

Yana bir fikrga ko‘ra, payg‘ambarlik va ilm merosi nazarda tutilgan. Boshqa bir fikrga ko‘ra, kohinlik merosi ko‘zlangan, chunki Zakariyo kohinlarning boshlig‘i edi. Zajjaj aytadi: «Buni mol-mulkdan boshqa merosga yo‘yish afzalroq. Chunki payg‘ambarlardan bo‘lgan Zakariyoning amakivachchalari uning molini meros qilib olishlaridan xavotirlanishi yiroqdir».

Ma’no shuki, u Bani Isroilda ko‘rgan dinni almashtirish va payg‘ambarlarni o‘ldirish kabi ishlari sababli amakivachchalari Allohning dinini zoye qilishlari va hukmlarini o‘zgartirishlaridan qo‘rqdi. Shu bois ummatini ishonib topshirishi mumkin bo‘lgan solih valiyni, din zoye bo‘lmasligi uchun uning payg‘ambarligi va ilmini meros oladigan kishini so‘radi. Bu Ibn Abbos roziyallohu anhumodan Ato rivoyat qilgan ma’nodir.

(«Ey Robbim, uni rozi bo‘ladigan qil») Ya’ni, yaxshilik qiluvchi, taqvodor va ma’qullangan qil.

(«Men yaqinlarimdan qo‘rqdim») «Al-mawoli» — amakivachchalar. Mujohid: «Qarindosh-urug‘lar», degan. Abu Solih: «Uzoq qarindoshlar», degan. Kalbiy: «Merosxo‘rlar», degan. («O‘zimdan keyin») ya’ni, vafotimdan keyin. Ibn Kasir «min wara’iy» iborasidagi «ya»ni fathali, boshqalar esa sukunli o‘qiganlar. («Xotinim esa tug‘mas edi») Ya’ni, farzand ko‘rmas edi.

(«Bas, menga O‘z huzuringdan») Ya’ni, O‘z dargohingdan ato et. («Bir valiy») Ya’ni, bir o‘g‘il.