Kadhannaa Ilma Gaarii Argachuu

Tafsiira Sheekh Abdurrahmaan As-Sa'dii

(“Ana dhaalu, sanyii Ya’aquub irraas dhaalu; yaa Gooftaa kiyya, isa jaallatamaa godhi.”) jechuun: garbicha gaarii Isa gammachiisuu fi gabroota Isaas biratti jaallatamaa isa godhi. Walumaa galatti, inni ilma dhiira, gaarii ta’e, erga inni du’ee booda hafu, isa booda dhimma amantii keessatti bakka bu’u, akkasumas Rabbii birattiifi uumamtoota Isaa biratti fudhatama qabu ta’u akka isaaf kennamu Rabbiin gaafate. Kun ijoollee keessaa isa irra caaluudha. Rahmata Rabbiin garbicha Isaaf godhu keessaa tokko, ilma amala gaarii fi naamusa faayidaa qabu hundaan guutame isaaf kennuudha.

Gooftaan isaas isaaf rahmata godhee, kadhannaa isaa qeebale.

(“Yaa Gooftaa kiyya, lafeen kiyya dhugumatti na keessatti dadhabde.”) jechuun: dadhabdee laafte. Lafeen qaama dhaabu yeroo dadhabu, wantoonni qaama keessaa hafanis dadhabu. (“Mataanis arrii ta’uun boba’e.”) Arriin mallattoo dadhabbii fi dulloomaa ti; ergaa du’aa fi kan du’a dursee dhufu, akkasumas akeekkachiisa isaa ti.

Kanaaf dadhabbii fi humna dhabuu isaatiin gara Rabbii ol ta’eetti dhihaate. Kun sababoota Rabbiin biratti jaallatamoo ta’an keessaa isa tokkodha; sababni isaas, ofii irraa humnaa fi dandeettii dhabuu ibsa, garaa immoo humnaafi dandeettii Rabbii irratti hirkachiisa. (“Yaa Gooftaa kiyya, ani kadhannaa keetiin gonkumaa hin hoongofne.”) jechuun: Yaa Gooftaa, Ati deebii na dhowwitee nama deebii hin arganne ykn irraa dhorkame na hin goone. Ati yeroo hundumaa naaf gara-laafessa taatee, kadhannaa kiyyaaf deebii kennite; tola kee natti fufsiifte, gaarummaan kees na bira ga’e.

Kun Rabbiin tola duraan isaaf godheefi kadhannoowwan isaa duraanii qeebaluu isaatiin kadhachuu dha. Kanaaf Isa duraan gaarummaa isaaf godhe sana, gaarummaa isaa gara fuulduraattis akka guutu gaafate.

(“Ani erga du’ee booda, warra na bakka bu’an nan sodaadha.”) jechuun: Erga ani du’ee booda Israa’eloota irratti aangoo kan fudhatan, amantii Kee sirnaan dhaabuu dhiisuu fi gabroota Kee gara Kee waamuu dhiisuu isaanii nan sodaadha. Jechi kun akka agarsiisutti, isaan keessaa nama amantii keessatti imaamummaa baachuuf malu tokko illee hin argine. Kunis rahmataafi gorsa Zakariyyaa عليه السلام ummata isaatiif qabu agarsiisa. Ilma gaafachuun isaa akkuma namoota biroo faayidaa addunyaa qofa barbaaduu miti; kaayyoon isaa faayidaa amantii fi amantiin akka hin badne sodaachuu ture.

Namoonni kaan hojii kanaaf ga’oo akka hin taane arge. Manni isaa amantii keessatti beekamaa ture; bakka ergaan Rabbii itti dhufu, akkasumas kheeyriin irraa eegamu ture. Kanaaf, erga isa booda amantii dhaabuuf ilma isaaf kennamu akka Rabbiin isaaf rizqisiisu kadhate. Haati manaa isaa maseentuu, jechuunis jalqabumaa irraa ilmoo hin deessu turte; innis dulloomaa cimaa ga’e, jechuunis umurii hawwiifi ilmoon itti argamu baay’ee xiqqaatu ga’e.

(“Kanaaf, si biraa nama na bakka bu’u naa kenni.”) Bakka bu’ummaan kun bakka bu’ummaa amantii, dhaala nabiyyummaa, beekumsaa fi hojii ti.

Tafsiira Imaam Ibn Kasiir

Mujaahid, jecha Rabbii “Ana dhaalu, sanyii Ya’aquub irraas dhaalu” jedhu ilaalchisee, “Dhaalli isaa beekumsa ture; Zakariyyaas sanyii Ya’aquub keessaa ture” jedhe. Hushaym akkana nuuf hime: Ismaa’iil ibn Abii Khaalid, Abuu Saalih irraa, jecha “Ana dhaalu, sanyii Ya’aquub irraas dhaalu” jedhu ilaalchisee, “Inni akkuma abbootiin isaa nabiyyoota turan, nabiyyii ta’uu danda’a” jedhe. Abdurrazzaaq Ma‘mar irraa, inni Qataadaa irraa, inni Hasan irraa odeesse: “Nabiyyummaa isaa fi beekumsa isaa dhaala.” As-Suddii immoo, “Nabiyyummaa koo fi nabiyyummaa sanyii Ya’aquub dhaala” jedhe.

Maalik Zayd ibn Aslam irraa, jecha “Sanyii Ya’aquub irraas dhaala” jedhu ilaalchisee, “Nabiyyummaa isaanii dhaala” jechuun odeesse. Jaabir ibn Nuuh fi Yaziid ibn Haaruun, isaan lamaan Ismaa’iil ibn Abii Khaalid irraa, inni Abuu Saalih irraa, jecha kana ilaalchisee, “Qabeenya koo dhaala; sanyii Ya’aquub irraas nabiyyummaa dhaala” jedhan. Kun filannoo Ibn Jariir Tafsiira isaa keessatti fudhate dha.

Abdurrazzaaq akkana nuuf hime: Ma‘mar Qataadaa irraa, Nabiyyiin ﷺ akkana jedhan: “Rabbiin Zakariyyaaf rahmata haa godhu; warra dhaala isaatiif dhiise irratti maal isarra jira ture? Rabbiin Luuxiifis rahmata haa godhu; inni dhugumatti gara utubaa cimaa tokkootti baqataa ture.”

Ibn Jariir akkana jedhe: Abuu Kurayb nuuf odeesse; Jaabir ibn Nuuh nuuf odeesse; inni Mubaarak — innis Ibn Fadaala — irraa, inni Hasan irraa, Hasan immoo akkana jedhe: Ergamaan Rabbii ﷺ akkana jedhan: “Rabbiin obboleessa koo Zakariyyaaf rahmata haa godhu; qabeenya isaa dhaaluuf namoota isa booda dhufan qabaachuun maal isa irratti jira ture, yeroo inni, ‘Si biraa nama na bakka bu’u naa kenni, ana dhaalu, sanyii Ya’aquub irraas dhaalu’ jedhu?” Hadiisota kunneen sanadni isaanii Nabiyyii ﷺ bira hin geenye; hadiisota sahiiha waliin mormii hin qaban. Rabbiin beeka.

Jecha isaa, (“Yaa Gooftaa kiyya, isa jaallatamaa godhi.”) jechuun: Rabbii biraattis uumamtoota Isaa birattis fudhatama qabu isa godhi; isa jaalladhu, uumamtoota Kee birattis jaallatamaa isa godhi — amantii fi amala isaa keessatti.

(“Inni jedhe: Yaa Gooftaa kiyya, lafeen kiyya dhugumatti na keessatti dadhabde.”) jechuun: Ani dadhabee, humnoonni koo laafaniiru. (“Mataanis arrii ta’uun boba’e.”) jechuun: Arriin rifeensa gurraacha keessatti bal’atee mul’ate. Akkuma Ibn Durayd qaafiyaa isaa keessatti jedhe: “Yoo mataan koo halluu isaa fakkeessee argite, Dukkana jala bariin rifeensa adii diriirse fakkaata. Rifeensi adiin gurraacha isaanii keessatti boba’e, Akkuma ibiddi cilee ghadhaa keessatti boba’u.”

Kaayyoon isaa dadhabbii fi dulloomaa, mallattoolee isaanii kan alaa fi keessaa wajjin ibsuudha. Jecha isaa, (“Yaa Gooftaa kiyya, ani kadhannaa keetiin gonkumaa hin hoongofne.”) jechuun: Yaa Gooftaa, kadhannaa keessatti Ati deebii naaf kennuu malee waan biraa sirraa hin argine; waanan Si gaafadhe keessattis gonkumaa na hin deebifne.

Jecha isaa, (“Ani warra na bakka bu’an nan sodaadha.”) keessatti, namoonni baay’een “al-mawaalii” jecha keessa jiru yā’ii dubbisa irratti fatahaan dubbisan; kunis hima keessatti wanta irratti raawwatamuudha. Al-Kisaa’ii irraa immoo yā’ii sana suuta dubbisuu odeeffameera; akkuma walaloo kana keessatti: “Akka harka dubartoota lafa bal’aa irratti jiranitti, Harka dubartoota waraaqa walitti dabarsanii kennan fakkaatu.” Inni biraas akkana jedhe: “Dargaggeessi aduu wajjin dorgomu yoo ta’e, aduun haguuggii ishii darbatti; Ji’a halkan deemu wajjinis yoo dorgome, geengoo morma isaa irraa darbata.”

Akkasumas jecha Abuu Tamaam Habiib ibn Aws At-Taa’ii: “Yeroo inniif halkan dammaqee walaloon irratti wal dhabe, Qubee xumuraa isaa wal lolaa jiran se’e.” Mujaahid, Qataadaa fi As-Suddii “al-mawaalii” jechuun firoota dhiiraa, kanneen sanyii tokko irraa ta’an, jechuu barbaade jedhan. Abuu Saalih immoo, firoota fagoo jechuun ibse. Ameer al-Mu’uminiin Usmaan ibn Affaan رضي الله عنه irraa, inni “Ani warra na booda dhufan nan sodaadhe” jedhu keessatti fa’ii jabeessee dubbisaa ture jedhamee odeeffameera; hiikni isaa, “Erga ani du’ee booda firoonni dhiiraa koo xiqqaachuu isaanii nan sodaadhe” jechuudha.

Dubbisa isa jalqabaatiin, inni isaan erga du’ee booda namoota irratti haala badaa ta’een bulchuu isaanii sodaate; kanaaf ilma, erga isaa booda nabiyyii ta’ee, nabiyyummaa fi wahyii isaaf dhufuudhaan isaan bulchu akka isaaf kennamu Rabbiin gaafate. Gaaffiin isaa qabeenya isaa dhaaluun isaanii isa sodaachisuu irraa kan ka’e miti; nabiyyiin sadarkaa guddaa fi kabaja ol’aanaa qabu, hamma qabeenya isaatiif sodaatu, warri sanyii isaa irraa jiran akka isa dhaalan jibbee ilmi isaaf dhalatee qabeenya isaa isa malee dhaalu akka kadhatutti miti.

Hiika kanaaf sababni lammaffaan: qabeenya qaba ture jedhamee hin dubbatamne; inni hojii harka isaatiin argatuun nyaata argatu, muka soofee hojii tolchu ture. Namni akkasii qabeenya hin kuusu, keessumaa nabiyyoonni, isaan waan addunyaa keessatti hunda caalaa irraa fagaatoo turan.

Sababni sadaffaan: Sahiihayn keessatti karaa adda addaatiin mirkanaa’eera; Ergamaan Rabbii ﷺ akkana jedhan: “Nuti dhaala hin dhaallu; waan nuti dhiisne sadaqaadha.” Tirmizii keessattis sanad sahiiha qabuun, “Nuti tuuta nabiyyootaa dhaala hin dhaallu” jedhamee jira. Kana irratti hundaa’uun, jecha isaa (“Si biraa nama na bakka bu’u naa kenni, ana dhaalu”) jedhu dhaala nabiyyummaa irratti hiikuun dirqama ta’a. Kanaaf “Sanyii Ya’aquub irraas dhaala” jedhe; akkuma Rabbiin ol ta’e, “Sulaymaan Daawud irraa dhaale” jedhe (An-Naml: 16), jechuun nabiyyummaa dhaale.

Silaa qabeenya ta’ee, obboloota isaa keessaa isa qofa addaan baasee hin kennu ture; akkasumas kana odeessuun faayidaa guddaa hin qabaatu ture, sababiin isaas amantii fi seerota hundumaa keessatti ilmi abbaa isaa dhaaluun beekamaa fi mirkanaa’aa dha. Kanaaf, dhaala addaa ta’uu baatee taanaan waa’ee kanaa odeessuun faayidaa hin qabaatu. Hundi kun hadiisa sahiiha ta’e kanaan ni mirkanaa’a: “Nuti tuuta nabiyyootaa dhaala hin dhaallu; waan nuti dhiisne sadaqaadha.” An-Naml: 16.

(“Sanyii Ya’aquub irraas dhaalu”) irratti Mujaahid akkana jedhe: “Dhaalli isaa beekumsa ture; Zakariyyaas sanyii Ya’aquub keessaa ture.” Hushaym, Ismaa’iil ibn Abii Khaalid, Abuu Saalih irraa odeesse: “Inni akkuma abbootiin isaa nabiyyoota turan, nabiyyii ta’uu danda’a.” Abdurrazzaaq Ma‘mar Qataadaa irraa, Qataadaan Hasan irraa odeesse: “Nabiyyummaa isaa fi beekumsa isaa dhaala.” As-Suddii, “Nabiyyummaa koo fi nabiyyummaa sanyii Ya’aquub dhaala” jedhe.

Maalik Zayd ibn Aslam irraa, “Nabiyyummaa isaanii dhaala” jechuun odeesse. Jaabir ibn Nuuh fi Yaziid ibn Haaruun, isaan lamaan Ismaa’iil ibn Abii Khaalid irraa, inni Abuu Saalih irraa, “Qabeenya koo dhaala; sanyii Ya’aquub irraas nabiyyummaa dhaala” jedhan. Kun filannoo Ibn Jariir Tafsiira isaa keessatti fudhate dha. Abdurrazzaaq Ma‘mar Qataadaa irraa, Nabiyyiin ﷺ akkana jedhan jedhee odeesse: “Rabbiin Zakariyyaaf rahmata haa godhu; warra dhaala isaatiif dhiise irratti maal isarra jira ture?

Rabbiin Luuxiifis rahmata haa godhu; inni utubaa cimaa tokkootti baqataa ture.” Ibn Jariir Abuu Kurayb irraa, inni Jaabir ibn Nuuh irraa, inni Mubaarak ibn Fadaala irraa, inni Hasan irraa odeesse; Hasan akkana jedhe: Ergamaan Rabbii ﷺ, “Rabbiin obboleessa koo Zakariyyaaf rahmata haa godhu; qabeenya isaa dhaaluuf namoota isa booda dhufan qabaachuun maal isa irratti jira ture, yeroo inni, ‘Si biraa nama na bakka bu’u naa kenni, ana dhaalu, sanyii Ya’aquub irraas dhaalu’ jedhu?” jedhan. Hadiisota kunneen sanadni isaanii Nabiyyii ﷺ bira hin geenye; hadiisota sahiiha waliin wal hin faallessan. Rabbiin beeka.

Jecha isaa, (“Yaa Gooftaa kiyya, isa jaallatamaa godhi.”) jechuun: Rabbii biraattis uumamtoota Isaa birattis fudhatama qabu isa godhi; amantii fi amala isaa keessatti isa jaalladhu, uumamtoota Kee birattis jaallatamaa isa godhi.

Tafsiira Al-Baghawii

(“Inni jedhe: Yaa Gooftaa kiyya, lafeen kiyya dadhabde.”) jechuun: dulloomuu irraa laaftee dadhabde. Qataadaan ilkaan du’anii kufuu isaa akka himate jedhe. (“Mataanis boba’e.”) jechuun: rifeensi mataa isaa adii ta’e. (“Arrii ta’uun”) jechuun: rifeensi adiin walitti makamee mul’ate.

(“Yaa Gooftaa kiyya, ani kadhannaa keetiin gonkumaa hin hoongofne.”) jechuun: “Waan duraan kadhadhe keessatti deebii naa kennuu bartee naaf godhite; na hin deebifne” jedha. Hiikni biraa: yeroo Ati gara amantiitti na waamte, ani amane; amanuu dhiisuudhaanis hin hoongofne.

(“Ana dhaalu, sanyii Ya’aquub irraas dhaalu”) keessatti Abuu Amr fi Al-Kisaa’ii qubee thaa’in dubbisa lamaan irratti sukuun godhanii dubbisan; kunis kadhannaa deebii argatu taasisuudha. Namoonni biroon ammoo raf‘iin dubbisan; akka haala ykn ibsa “nama na bakka bu’u” jechuuti: nama dhaalaa ta’e. Dhaala kana irratti ilaalcha adda addaatu jira. Hasan akkana jedhe: “Qabeenya koo dhaala; sanyii Ya’aquub irraas nabiyyummaa fi aangoo rahibummaa dhaala.”

Hiikni biraa, dhaala nabiyyummaa fi beekumsaa jechuu dha. Akkasumas, dhaala aangoo rahibummaa jechuu dha; sababiin isaas Zakariyyaa hoggantoota rahibootaa keessaa isa duraa ture. Az-Zajjaaj akkana jedhe: “Kan caalu, dhaala qabeenya malee wanta biraa irratti hiikuudha; sababiin isaas Zakariyyaan nabiyyii ta’ee, ilmaan eessuma isaa qabeenya isaa dhaaluuf yaaddoo qabaachuun fagoo dha.” Hiikni isaa: ilmaan eessuma isaa amantii Rabbii tuffachuu fi seerota Isaa jijjiiruu akka sodaate; akkuma Israa’eloonni amantii jijjiiruu fi nabiyyoota ajjeesuu keessatti argaman.

Kanaaf ummata isaa irratti amansiisaa ta’ee, nabiyyummaa fi beekumsa isaa dhaaluun amantii akka hin badne ilma gaarii Rabbii isaa gaafate. Kun hiika ‘Ataa’ Ibn Abbaas رضي الله عنهما irraa odeesse ti.

(“Yaa Gooftaa kiyya, isa jaallatamaa godhi.”) jechuun: nama gaarii, Rabbiin sodaatu, kan jaallatamaa ta’e isa godhi.

(“Ani warra na bakka bu’an nan sodaadha.”) “Al-mawaalii” jechuun ilma eessumaati. Mujaahid, firoota dhiiraa jechuu dha jedhe. Abuu Saalih firoota fagoo jechuu dha jedhe. Al-Kalbii warra dhaalu jechuu dha jedhe. (“Erga du’ee booda”) jechuun: erga du’a koo booda.

Ibn Kathiir “min waraa’ii” keessatti yā’ii fatahaan dubbise; namoonni biroon sukuun godhanii dubbisan.

(“Haati manaa kiyya maseentuu dha.”) Ilmoo hin deessu. (“Si biraa”) jechuun: si biraa naa kenni. (“Nama na bakka bu’u”) jechuun: ilma.