Toragol ɓiɗɗo moƴƴo

Tafsiir sheekh Abdurrahman as-Saadi

( «O ronata kam, o ronata kadi e ɓeynguure Yaaquuba; tee waɗu mo, Joomi am, weltoraaɗo» ) Ko oɗun ko gollotooɗo laaɓɗo, Joomi maa weltora mo, tee o waɗana mo nder ɓerɗe gollooɓe maa. E ko timmii, o ɗaɓɓii Alla ɓiɗɗo gorko laaɓɗo, heddotooɗo caggal maayde makko, laatoo jeyɓe laawol makko caggal makko, tee laatoo annabaajo mo Alla e yimɓe mum welti. Ɗum ko ɓiɗɗo ɓurɗo moƴƴude; e nder yurmeende Alla e dow gollotooɗo mum, Alla hokku mo ɓiɗɗo laaɓɗo, jogiiɗo ɗeɗeendi moƴƴere e sifaaɗe tedduɗe. Kono Joomi mum yurmi mo, jaɓi toragol makko.

( «Joomi am, miin, laanaande waɗii e ɓeele am» ) Ɗum firti ko: ɓeele am laanaama, lo’ii. So ɓeele, ɗe woni ko ɗowtotoo ɓandu, tampii, ɗum tampinta kadi goɗɗum. ( «Tee hoore am hebbii ɗimɗe» ) Sababu ɗimɗe ko maande tampere e mawɗoore, e ko ardata maayde, ko ardata nde, tee ko jeertinooje nde. O waɗi tampere e waasde sembe mum ɗon no fowtorde e Alla, e ɗum ko fowtorde Alla ɓuri yiɗde; sabu ɗum hollata jeyeede e sembe e kollal, e jokkondiral ɓernde e sembe e kollal Alla.

( «Tee mi wonaani, Joomi am, heɓuɗo bonannde sabu toragol maa» ) Firti ko: A Joomi, a waɗaani mi ruttude e ɓuɓɓo, walla a haɗa mi jaabawol; haa jooni aɗa luttinani yam, tee aɗa jaabii toragol am. Neɗɗo maa ɗon no fowtorde Alla e nder ɓeydude mum e dow mum e jaabawol toragol mum arande; o ɗaɓɓii ɗon mo ɓeewtinoo ɗum ko moƴƴi arande, yo o timmin moƴƴere mum caggal.

( «Tee miin, mi hulii jeyɓe laawol caggal am» ) Ko mi hulii jeyɓe laawol Israel ɓen, caggal maayde am, yo ɓe ñaawataa laamorde maa no haaniri, tee ɓe noddaani gollotooɓe maa e maa. E ko hollata noon, o yi’aani nder maɓɓe goɗɗo jogiiɗo heewde moƴƴere ngam laamu e diina. Ɗum hollata yiɗde Zakariyya (عليه السلام) e nasihu makko; ɗaɓɓitannde mum ɓiɗɗo wonaa hono ɗaɓɓitannde goɗɗo, ɗaɓɓotooɗo ko nafata aduna tan, kono ɗaɓɓitannde mum ko nafata diina e hulaare bonnugol diina. O yi’i goɗɗo ɓe wonaa moƴƴi ngam ɗum.

Galle makko ko galleeji anndiraaɗi e diina, ko ɗaɓɓitorde annabaaku e ko ɗaɓɓitorde moƴƴere. O torii Alla yo o hokku mo ɓiɗɗo, ɗowtotooɗo diina caggal makko. O wi’i kadi wonde debbo makko ko ɗimaro, ɗum firti wonde o heɓataa ɓiɗɗo hay gooto, tee o heɓii mawɗoore haa ɓuri; ɗum ko duuɓi ɗi yiɗde e ɓiɗɗo ɓuri laaɓude ɗe. ( «Hokku yam, iwde e maa, jeyɓe laawol» ) Ɗum ko laamu diina, e ronugol annabaaku, ganndal e golle.

Tafsiir imaam Ibn Kathiir

Mujaahid wi’i e dow ko Alla wi’i: ( «O ronata kam, o ronata kadi e ɓeynguure Yaaquuba» ): «Ronugol makko ko ganndal; tee Zakariyya ko e ɓeynguure Yaaquuba.» Hushaym wi’i: Ismaa‘iil ibn Abi Khaalid an yewtii e Abu Saalih e dow ko Alla wi’i: ( «O ronata kam, o ronata kadi e ɓeynguure Yaaquuba» ), o wi’i: «O waawi wonde annabaajo, hono maamɓe makko ɓe laatinoo annaba’en.» ‘Abdur-Razzaaq an yewtii e Ma‘mar, e Qataada, e al-Hasan: «O ronata annabaaku makko e ganndal makko.» As-Suddi wi’i: «O ronata annabaaku am e annabaaku ɓeynguure Yaaquuba.»

Maalik an yewtii e Zayd ibn Aslam e dow ko Alla wi’i: ( «O ronata kadi e ɓeynguure Yaaquuba» ), o wi’i: «Annabaaku maɓɓe.» Jaabir ibn Nuuh e Yaziid ibn Haaruun, ɗiɗo ɓen fow, an yewtii e Ismaa‘iil ibn Abi Khaalid, e Abu Saalih e dow ko Alla wi’i: ( «O ronata kam, o ronata kadi e ɓeynguure Yaaquuba» ), o wi’i: «O ronata jawdi am, tee o ronata annabaaku e ɓeynguure Yaaquuba.» Ɗum ko suɓaango Ibn Jariir nder Tafsiir makko.

‘Abdur-Razzaaq wi’i: Ma‘mar an habri, e Qataada, wonde Nulaaɗo Alla (صلى الله عليه وسلم) wi’i: «Alla yurmo Zakariyya; ko honno o woni e hakkunde warisɓe makko! Tee Alla yurmo Luut; tigi o heɓi ɗowtiroore tiiɗnde.» Ibn Jariir wi’i: Abu Kurayb an habri, Jabiir ibn Nuuh an habri, e Mubaarak — ɗum ko Ibn Fadaala — e al-Hasan, o wi’i wonde Nulaaɗo Alla (صلى الله عليه وسلم) wi’i: «Alla yurmo bandiraawo am Zakariyya; ko honno o woni e jawdi nde o waraniiɗo mum, tuma nde o wi’i: ( «Hokku yam, iwde e maa, jeyɓe laawol, o ronata kam, o ronata kadi e ɓeynguure Yaaquuba» ).»

Ɗee ko riwaayaaji mursala, ɗi waawataa haɓde e hadith ɗi laaɓi; Alla anndi ɓuri.

Ko Alla wi’i: ( «Tee waɗu mo, Joomi am, weltoraaɗo» ), ɗum firti ko: mo Joomi weltorii e gollooɓe mum, mo o yiɗi tee o waɗi gollooɓe mum yiɗde mo sabu diina makko e ɗeɗeendi makko.

( «O wi’i: Joomi am, miin, laanaande waɗii e ɓeele am» ) Ɗum firti ko: sembe am tampii, ɗe ɓurɗi laaɓude ɗum tampii. ( «Tee hoore am hebbii ɗimɗe» ) Ko dimɗe heɓi lo’i ɓalnde hoore nde, hono Ibn Durayd wi’i nder qaasiida makko: «So a yi’ii hoore am nde nanndi e lo’i mum, Hono poore subaka e nder njuɓɓudi jemma. Lo’i ɓalnde heɓii nder ɓalnde ɓurnde, Hono jayngol yiite e nder kolte ghadhaa.» Ko ɗum firti ko hollirde tampere e mawɗoore, e maandeeji mum ɗi laaɓi e ɗi suuɗii.

Ko Alla wi’i: ( «Tee mi wonaani, Joomi am, heɓuɗo bonannde sabu toragol maa» ), ɗum firti ko: mi heɓaani e maa, ko ɗum tan ko jaabawol toragol; a ruttani yam ko mi ɗaɓɓii maa hay sahaa.

Ko Alla wi’i: ( «Tee miin, mi hulii jeyɓe laawol caggal am» ): Ko ɓurɓe heewɓe nder qar’aa waɗi «yaa» nder ( «jeyɓe laawol» ) no mɓaddaande e dow darnde; al-Kisaa’i kadi firti nde taninde, hono yewtere arande nde wi’i: «Hono juuɗe maɓɓe e nder leydi laaɓndi, Juuɗe sukaaɓe goɗɗi ɓe njoɓdi.» E goɗɗo kadi wi’i: «Sukaaɗo, so o fawii e naange, Naange nden yaltinta duppal mum; so o fawii e lewru jemma, ɗum jannina laɓɓorde.» E ɗum yewtere Abu Tammaam Habiib ibn Aws at-Taa’i: «Poeteeji ɗi njanngii e dow mum tuma nde o juuli, Haa mi sikki ko qaafiyaaji ɗi ngartata haɓde hakkunde mum.»

Mujaahid, Qataada e as-Suddi ɓe mbi’i: «Nder “jeyɓe laawol” ɗum ko ɓe dotti e gooto e gooto e ɓeynguure.» Abu Saalih wi’i: «Ko ndottiɗi.» Kadi ruwii e Amiiru-l-mu’miniina ‘Uthmaan ibn ‘Affaan (رضي الله عنه), wonde o janngata ɗum: «Tee mi hulii jeyɓe laawol caggal am» e tiiɗɗingol fa, ɗum firti ko: «Ɓeynguure am lo’ii, caggal am.» E janngol adan, ko ɗum hulugol makko wonde ɓe laamoro yimɓe caggal makko laamorde bonnde; o torii Alla ɓiɗɗo laatooɗo annabaajo caggal makko, ngam o ñaawora ɓe e annabaaku makko e ko Alla iwɗini mo.

Alla jaabii mo ɗum. Wonaa o hulii wonde ɓe ronata jawdi makko; sabu annabaajo ɓuri daraja e teddugol haa o waɗa hulaare jawdi mum, haa o ɗaɓɓa ɓiɗɗo ronata nde, ngam o ronata nde ɗoon e ɓeynguure mum. Ɗum ko firtaare gootal.

Firtaare ɗiɗaɓere: o wi’aaka wonde o jogii jawdi; o laatinoo gollotooɗo leggal, ñaamata ko o heɓi e golle juuɗe makko. Hono ɗum, o mahinataa jawdi, tee sey sey, annaba’en (عليهم السلام) ɓe ɓuri desɗude aduna. Timmii e hade ɗum e Ṣaḥiiḥayn, e laawolji keewɗi, wonde Nulaaɗo Alla (صلى الله عليه وسلم) wi’i: «Min ronataako; ko min acci ko sadaqa.» Nder riwaaya goɗɗo e at-Tirmidhi, e isnad laaɓɗo: «Min, annaba’en, min ronataako.»

E noon, haani firtaade ko Alla wi’i: ( «Hokku yam, iwde e maa, jeyɓe laawol, o ronata kam» ) e ronugol annabaaku; sabu Alla wi’i kadi: ( «Sulaymaan ronii Daawuud» ), firti ko annabaaku. So ɗum ronugol jawdi tawii, Alla suɓotoo mo e hakkunde bandiraaɓe makko, tee habrude ɗum woodataa nafaa mawɗo, sabu ko anndaa e kala diinaaji e laabi wonde ɓiɗɗo ronata baaba makko. So ɗum wonaa ronugol keeriingol, Alla habrataa ɗum. Ɗum fof ko ɓeydata e tabbitina ko haɗii e hadith laaɓɗo: «Min, annaba’en, min ronataako; ko min acci ko sadaqa.» (An-Naml, 16).

( «Tee miin, mi hulii jeyɓe laawol caggal am» ): ɓurɓe heewɓe nder qar’aa waɗi yaa nde «jeyɓe laawol» ko yeewtere; ‘an al-Kisaa’i, yaa nde ɗum noon kadi, hono yewtere arande ɗe wi’i. Mujaahid, Qataada e as-Suddi ɓe mbi’i: Nder jeyɓe laawol o firti ɓeynguure. Abu Saalih wi’i: «Ko ndottiɗi.» ‘Uthmaan ibn ‘Affaan (رضي الله عنه) ruwii wonde o janngata: «Tee mi hulii jeyɓe laawol caggal am», e tiiɗɗingol fa, ɗum firti ko «ɓeynguure am lo’ii caggal am.»

E janngol adan o hulii wonde ɓe laamoro yimɓe laamorde bonnde caggal makko, o torii Alla ɓiɗɗo, annabaajo caggal makko, ɗowtotooɓe laawol e annabaaku e ko Alla neldiri. Alla jaabii mo; hinaa o hulii wonde ɓe ronata jawdi makko. Annabaajo ɓuri daraja e teddugol, o waɗataa hulaare jawdi makko haa ɗum waɗa o ɗaɓɓa ɓiɗɗo ronata nde e mayre. Firtaare gootal ko o ronata jawdi; kono o habraani wonde o jogii jawdi, sabu o laatinoo gollotooɗo leggal, ñaamata ko o heɓi e golle juuɗe makko.

Annaba’en ɓuri desɗude aduna. Timmii e hade ɗum e Ṣaḥiiḥayn, e riwaayaaji keewɗi, wonde Nulaaɗo Alla (صلى الله عليه وسلم) wi’i: «Min ronataako; ko min acci ko sadaqa.» E riwaaya at-Tirmidhi, e isnad laaɓɗo: «Min, annaba’en, min ronataako.» E ɗum, firtaare nde haani ko ronugol annabaaku; ko ɗum waɗi o wi’i: ( «O ronata kadi e ɓeynguure Yaaquuba» ), hono Alla wi’i: ( «Sulaymaan ronii Daawuud» — an-Naml, 16), ɗum ko ronugol annabaaku.

So ko jawdi, Alla habrata ɗum ko ko ɓuri maanaa, sabu ɓiɗɗo ronata baaba makko e kala laabi. Ɗum fof tabbitina hadith laaɓɗo: «Min, annaba’en, min ronataako; ko min acci ko sadaqa.»

Tafsiir al-Baghawi

( «O wi’i: Joomi am, miin, laanaande waɗii» ) Ɗum firti ko: tampii, lo’ii. ( «E ɓeele am» ) sabu mawɗoore. Qataada wi’i: o wi’i ko ñiiƴe yeeso mum ɗen luutii. ( «Tee hoore hebbii» ) ɗum firti ko ɓalnde hoore nde laaɓi. ( «Dima» ) ɗum ko ɗimɗe.

( «Tee mi wonaani, Joomi am, heɓuɗo bonannde sabu toragol maa» ) O wi’i: «A habitu mi jaabawol e toragol am ko adunaari, tee a ruttani yam alaa.» Ɓe mbi’i kadi: maanaa mum ko, tuma nde a noddii mi e imaan, mi gomnii; mi heɓaani bonannde sabu mi acciima gomɗinal.

( «O ronata kam, o ronata kadi e ɓeynguure Yaaquuba» ) Abu ‘Amr e al-Kisaa’i ɓe janngi ɗum ɗiɗi e sukun nde thaa, hono jaabawol toragol; goɗɓe ɓen janngi nde ɗiɗi e raf‘, hono sifaa walla haala: «jeyɓe laawol ronotooɓe.» Ɓe njeddondiri e maanaa nde ronugol. Al-Hasan wi’i: maanaa mum ko o ronata jawdi am, tee o ronata e ɓeynguure Yaaquuba annabaaku e rabbinorde. Ɓe mbi’i kadi: o ɗaɓɓii ronugol annabaaku e ganndal.

Ɓe mbi’i kadi: o ɗaɓɓii ronugol rabbinorde, sabu Zakariyya ko hooreejo rabbiina’en. Az-Zajjaaj wi’i: «Ɓuri haande ndee ko firtaade nde e jawdi wonaa; sabu ko tiiɗi wonde Zakariyya, annabaajo e hakkunde annaba’en, hulata wonde ɓiɓɓe ɓernde makko ronata jawdi makko. Maanaa nde ko o hulii wonde ɓiɓɓe ɓernde makko bonninta diina Alla, tee ɓe waylita ɗaɗi mum; o yi’i ɗum e Bani Israa’iil, ɓe wayliti diina tee ɓe wara annaba’en. O torii Joomi mum jeyɓe laawol laaɓɗo, mo o hoolata e dow umma makko, ronata annabaaku makko e ganndal makko, ngam diina hara bonna.» Ɗum ko maanaa haala ‘Ataa e Ibn ‘Abbaas (رضي الله عنهما).

( «Tee waɗu mo, Joomi am, weltoraaɗo» ) ɗum firti ko: o laaɓuɗo, o hooliiɗo, mo Joomi weltorii.

( «Tee miin, mi hulii jeyɓe laawol» ) «Jeyɓe laawol» ko ɓiɓɓe baaba am. Mujaahid wi’i: ko ɓeynguure. Abu Saalih wi’i: ko ndottiɗi. Al-Kalbi wi’i: ko warisɓe. ( «Caggal am» ) ɗum firti ko caggal maayde am. Ibn Kathiir janngi «caggal am» e yaa nde udditii; goɗɓe ɓen janngi nde e yaa nde udditaaka.

( «Debbo am laatike ɗimaro» ) O waawataa heɓde ɓiɗɗo. ( «Hokku yam, iwde e maa» ) Hokku yam, iwde e to maa. ( «Jeyɓe laawol» ) ɗum ko ɓiɗɗo gorko.