Dua ya kupata mrithi mwema

Tafsiri ya Qurani ya Sheikh Abdurrahman As-Sa’di

(Na anirithi mimi na kurithi kutoka kwa ukoo wa Ya‘qub, na umjaalie, Mola wangu Mlezi, awe mwenye kuridhiwa.) Yaani, awe mja mwema ambaye unamridhia na ambaye unampendekeza kwa waja Wako. Kwa jumla, alimwomba Allah mtoto wa kiume mwema atakayebaki baada ya kufa kwake, awe msimamizi baada yake na awe nabii anayekubalika kwa Allah na kwa viumbe Wake. Hii ndiyo hali bora zaidi ya watoto.

Na miongoni mwa rehema za Allah kwa mja Wake ni kumruzuku mtoto mwema, mwenye sifa njema na tabia nzuri. Basi Mola wake akamrehemu na akaitikia dua yake.

(Mola wangu Mlezi! Hakika mifupa yangu imedhoofika.) Yaani, imekuwa dhaifu na legevu. Mifupa ndiyo nguzo ya mwili; ikidhoofika, sehemu nyingine za mwili hudhoofika pia. (Na kichwa kimemeta kwa mvi.) Kwa sababu mvi ni dalili ya udhaifu na uzee, na ni mjumbe, mtangulizi na mwonyaji wa mauti.

Kwa hiyo, alijikurubisha kwa Allah Mtukufu kwa kutaja udhaifu na kutokuwa na uwezo. Hii ni miongoni mwa njia zinazopendwa zaidi na Allah, kwa kuwa inaonyesha kujitenga na kujitegemea kwa uwezo na nguvu za mtu, na kuielekeza moyo kwenye uwezo na nguvu za Allah. (Wala, Mola wangu Mlezi, sikuwa mwenye bahati mbaya kwa kukuomba.) Yaani, Ewe Mola wangu, Hukunirudisha nikiwa nimekata tamaa wala kuninyima kuitikiwa; daima umekuwa ukinijali na kuitikia dua yangu.

Fadhila Zako zimeendelea kunifuata, na wema Wako umekuwa ukinifikia. Huku ni kujikurubisha kwa Allah kwa kutaja neema Zake juu yake na kuitikia Kwake dua zake za awali. Kwa hiyo, alimwomba Aliyemfanyia wema hapo awali autimize wema Wake baadaye.

(Na hakika mimi nawakhofia jamaa zangu baada yangu.) Yaani, nina khofu kwamba watakaosimamia mambo ya Wana wa Israili baada ya kifo changu hawataitekeleza dini Yako ipasavyo wala kuwaongoza waja Wako Kwako. Aya hii kwa dhahiri inaonyesha kuwa hakuona miongoni mwao yeyote anayefaa kuongoza katika dini. Hili linaonyesha huruma ya Nabii Zakariya, amani iwe juu yake, na kujali kwake.

Ombi lake la mtoto halikuwa kama ombi la watu wengine wanaotafuta manufaa ya kidunia tu; bali alikusudia manufaa ya dini na aliogopa dini isipotee, huku akiona wengine hawafai kwa jukumu hilo. Familia yake ilikuwa miongoni mwa familia zilizojulikana kwa dini, asili ya utume na matarajio ya wema. Basi akamwomba Allah amruzuku mtoto atakayeisimamia dini baada yake. Pia alilalamika kwamba mke wake ni tasa, yaani hazai kabisa, na kwamba alikuwa amefikia uzee uliokithiri, ambapo kwa kawaida hamu na kupata mtoto huwa nadra.

(Basi nijalie mrithi kutoka Kwako.) Uwilaya huu ni uwilaya wa dini, na urithi wa unabii, elimu na matendo.

Tafsiri ya Qurani ya Imamu Ibn Kathir

Mujahid alisema kuhusu kauli Yake: (Anirithi mimi na kurithi kutoka kwa ukoo wa Ya‘qub): “Urithi wake ulikuwa elimu, na Zakariya alikuwa miongoni mwa kizazi cha Ya‘qub.” Hushaym alisema: Ismaa‘il bin Abi Khalid alituhadithia kutoka kwa Abu Salih kuhusu kauli hii: “Anaweza kuwa nabii, kama walivyokuwa manabii mababu zake.” ‘Abd al-Razzaq amepokea kutoka kwa Ma‘mar, kutoka kwa Qatadah, kutoka kwa al-Hasan, aliyesema: “Atarithi unabii wake na elimu yake.” As-Suddi alisema: “Atarithi unabii wangu na unabii wa ukoo wa Ya‘qub.”

Malik amepokea kutoka kwa Zayd bin Aslam kuhusu kauli (na kurithi kutoka kwa ukoo wa Ya‘qub), aliyesema: “Unabii wao.” Jābir bin Nūh na Yazīd bin Hārūn, wote wawili, wamepokea kutoka kwa Ismaa‘il bin Abi Khalid, kutoka kwa Abu Salih kuhusu kauli hii, aliyesema: “Atarithi mali yangu, na kutoka kwa ukoo wa Ya‘qub atarithi unabii.” Huu ndio mtazamo uliochaguliwa na Ibn Jarir katika tafsiri yake.

‘Abd al-Razzaq alisema: Ma‘mar alituhadithia kutoka kwa Qatadah kwamba Mtume wa Allah, rehema na amani za Allah ziwe juu yake, alisema: “Allah amrehemu Zakariya; alikuwa na warithi wangapi! Na Allah amrehemu Lut, kwani kwa hakika alikuwa akijisitiri kwa nguzo imara.” Ibn Jarir alisema: Abu Kurayb alituhadithia, Jābir bin Nūh akatuhadithia kutoka kwa Mubārak — naye ni Ibn Fadālah — kutoka kwa al-Hasan, aliyesema: Mtume wa Allah alisema: “Allah amrehemu ndugu yangu Zakariya! Alikuwa na warithi wangapi, aliposema: (Basi nijalie mrithi kutoka Kwako, atakayenirithi mimi na kurithi kutoka kwa ukoo wa Ya‘qub).”

Hizi ni riwaya za mursali [ambamo mpokezi mmoja au zaidi kati ya Tābi‘in na Mtume ameachwa], haziwezi kupingana na hadithi sahihi. Allah ndiye Mjuzi zaidi.

Kauli Yake: (Na umjaalie, Mola wangu Mlezi, awe mwenye kuridhiwa), yaani, awe mwenye kuridhiwa na Wewe na viumbe Wako; umpende na umfanye apendwe na viumbe Wako kwa dini na tabia yake.

(Anasema: Mola wangu Mlezi! Hakika mifupa yangu imedhoofika.) Yaani, nimekuwa dhaifu na nguvu zangu zimelegea. (Na kichwa kimemeta kwa mvi.) Yaani, mvi imetanda katika nywele nyeusi, kama alivyosema Ibn Durayd katika qasida yake ya Maqṣūrah: “Je, huoni kichwa changu kimefanana kwa rangi na ukingo wa alfajiri chini ya mikunjo ya giza?

Na nyeupe imewaka katikati ya weusi wao, kama kuwaka kwa moto ndani ya makaa ya mti wa ghada.” Kusudio la hayo ni kueleza udhaifu na uzee, pamoja na dalili zake zilizo wazi na zilizofichika. Kauli Yake: (Wala, Mola wangu Mlezi, sikuwa mwenye bahati mbaya kwa kukuomba), yaani, sikuwa nimezoea kutoka Kwako isipokuwa kuitikiwa kwa dua; Hukunirudisha kamwe bila kunipa nilichokuomba.

Kauli Yake: (Na hakika mimi nawakhofia jamaa zangu baada yangu.) Wasomaji wengi walisoma herufi “ya” ya neno (mawaaliya) kwa fat-ha, likiwa ni kipoziwa; na imepokewa kutoka kwa al-Kisaa’i kwamba aliisukunisha “ya” hiyo. Kama asemavyo mshairi: “Kana kwamba mikono yao kwenye uwanda wa mchanga ni mikono ya vijakazi wanaopeana fedha.” Na mwingine alisema: “Kijana ambaye, kama angeshindana na jua, lingevua pazia lake; na kama angeshindana na mwezi unaotembea, ungemkabidhi mikufu.”

Miongoni mwa kauli za aina hii ni kauli ya Abu Tammām Habīb bin Aws at-Tā’i: “Mashairi yalifanyiana wivu kwa ajili yake, hata nilipokesha nikidhani vina vyake vitapigana.”

Mujahid, Qatadah na as-Suddi walisema kwamba alikusudia jamaa wa ukoo. Abu Salih alisema: “Watu wa ukoo wa mbali.” Imepokewa kutoka kwa Amiri wa Waumini ‘Uthmān bin ‘Affān, Allah amridhie, kwamba alikuwa akisoma: (Na hakika mimi nawakhofia jamaa zangu baada yangu), kwa kusisitiza herufi fā’, kwa maana ya: “Jamaa zangu baada yangu wamepungua.” Kwa usomaji wa kwanza, sababu ya hofu yake ni kwamba aliogopa wangeendesha mambo ya watu vibaya baada yake.

Basi akamwomba Allah mtoto ambaye angekuwa nabii baada yake, awaongoze kwa unabii wake na kwa ufunuo alioletewa. Alijibiwa ombi hilo; si kwamba aliogopa jamaa zake warithi mali yake. Nabii ana daraja kubwa na hadhi tukufu kiasi cha kutohofia mali yake kwa kiwango hicho, kana kwamba anaona aibu jamaa zake kurithi mali yake na hivyo akaomba mtoto wa kiume ili ajichukulie urithi huo badala yao.

Hii ni hoja ya kwanza. Ya pili: haikutajwa kwamba alikuwa na mali; alikuwa seremala, akila kutokana na kazi ya mikono yake. Mtu wa namna hii hakusanyi mali, hasa manabii, amani iwe juu yao, ambao walikuwa miongoni mwa watu walioipa dunia kisogo zaidi. Ya tatu: imethibiti kwa njia nyingi katika vitabu viwili vya Sahihi kwamba Mtume wa Allah, rehema na amani za Allah ziwe juu yake, alisema: “Haturithiwi; tunachoacha ni sadaka.”

Katika riwaya ya at-Tirmidhī yenye isnadi sahihi, imesimuliwa: “Sisi, kundi la manabii, haturithiwi.” Kwa hiyo, imebainika kwamba kauli yake: (Basi nijalie mrithi kutoka Kwako, atakaye nirithi mimi) inahusu urithi wa unabii. Ndiyo maana alisema: (na arithi kutoka kwa ukoo wa Ya‘qub), kama Allah Mtukufu alivyosema: (Na Sulayman alimrithi Daud), yaani, katika unabii. Lau urithi huo ungekuwa wa mali, asingemteua yeye pekee miongoni mwa ndugu zake, na kutangaza jambo hilo kusingekuwa na faida kubwa, kwa kuwa inajulikana na kukubalika katika sheria na dini zote kwamba mtoto humrithi baba yake.

Lau usingekuwa urithi maalumu, asingetangaza habari hiyo. Yote haya yanaimarishwa na kuthibitishwa na hadithi sahihi: “Sisi, kundi la manabii, haturithiwi; tunachoacha ni sadaka.” (An-Naml, 16).

Tafsiri ya Qurani ya Al-Baghawi

(Mola wangu Mlezi! Hakika [mifupa yangu] imedhoofika), yaani, imelegea na kuwa dhaifu; (mifupa yangu) kwa sababu ya uzee. Qatadah alisema: Alilalamikia kung’oka kwa meno yake.

(Na kichwa kimemeta), yaani, nywele za kichwa zimekuwa nyeupe; (kwa mvi), yaani, zimefunikwa na mvi. (Wala, Mola wangu Mlezi, sikuwa mwenye bahati mbaya kwa kukuomba.) Anasema: Umenizoesha kuitikiwa hapo awali na Hukunivunja moyo. Na imesemwa kwamba maana yake ni: Uliponiita kwenye imani, niliamini, wala sikupata taabu kwa kuacha imani.

(Anirithi mimi na kurithi kutoka kwa ukoo wa Ya‘qub.) Abu ‘Amr na al-Kisaa’i walisoma herufi thā’ katika maneno yote mawili ikiwa na jazm, kama jawabu la dua; wasomaji wengine walisoma ikiwa na raf‘, kwa maana ya hali na sifa, yaani, mrithi. Wanazuoni walitofautiana kuhusu urithi huu. Al-Hasan alisema: Maana yake ni, “Atarithi mali yangu na kutoka kwa ukoo wa Ya‘qub atarithi unabii na ukuhani mkuu.”

Imesemwa pia kwamba alikusudia urithi wa unabii na elimu. Na imesemwa kwamba alikusudia urithi wa ukuhani mkuu, kwa kuwa Zakariya alikuwa kiongozi wa makuhani. Az-Zajjāj alisema: Jambo lililo bora zaidi ni kuelewa kuwa ni urithi usio wa mali, kwa maana ni jambo lililo mbali kwamba Zakariya, ambaye alikuwa nabii, awe na wasiwasi kuwa wana wa ami zake watarithi mali yake. Maana yake ni kwamba aliogopa wana wa ami zake wangepoteza dini ya Allah na kubadili hukumu Zake, kutokana na aliyokuwa ameyaona kwa Wana wa Israili ya kubadili dini na kuwaua manabii.

Kwa hiyo, alimwomba Mola wake mrithi mwema ambaye angeweza kumwamini kwa ajili ya umma wake, na ambaye angerithi unabii na elimu yake, ili dini isipotee. Hii ndiyo maana ya kauli ya ‘Atā’ kutoka kwa Ibn ‘Abbās, Allah amridhie.

(Na umjaalie, Mola wangu Mlezi, awe mwenye kuridhiwa), yaani, awe mwema, mcha Mungu na mwenye kuridhiwa.

(Na hakika mimi nawakhofia jamaa zangu.) “Mawaaliya” ni wana wa ami. Mujahid alisema: Ni jamaa wa ukoo. Abu Salih alisema: Ni watu wa ukoo wa mbali. Al-Kalbī alisema: Ni warithi. (Baada yangu), yaani, baada ya kifo changu.

Ibn Kathir alisoma (min waraa’ī) kwa fat-ha kwenye “ya”; wasomaji wengine waliisoma ikiwa na sukun.

(Na mke wangu ni tasa), yaani, hazai. (Basi nijalie kutoka Kwako) — nipe kutoka Kwako — (mrithi), yaani, mwana wa kiume.