Duco loogu baryayo farac suuban

Tafsiirka Sheekh Cabdiraxmaan As-Sacdi

(يَرِثُنِي وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ وَاجْعَلْهُ رَبِّ رَضِيًّا) Macnaha: addoon suuban oo aad raalli ka tahay, kana jeclaysiiso addoommadaada. Nuxurku waa inuu Alle weydiistay ilmo lab ah oo suuban, kaas oo sii noolaan doona geeridiisa ka dib, dabadeedna noqon doona qof diinta u xilqaama. Wuxuu kaloo weydiistay inuu noqdo nebi Alle iyo khalqigiisuba raalli ka yihiin. Tani waa waxa ugu wanaagsan ee ubad laga heli karo.

Naxariista Alle u hayo addoonkiisa waxaa ka mid ah inuu siiyo ubad suuban oo isku darsaday akhlaaqda wanaagsan iyo dabeecadaha la ammaano. Rabbigiis ayaa u naxariistay, ducadiisana ajiibay.

(رَبِّ إِنِّي وَهَنَ الْعَظْمُ مِنِّي) Macnaha: lafahaygu way tabar-darreeyeen oo jilceen. Marka lafuhu tabar-darreeyaan, maadaama ay yihiin tiirka jidhka, qaybaha kale ee jidhkuna way tabar-darreeyaan. (وَاشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَيْبًا) Madaxuna cirro ayuu la wada caddaaday, waayo cirro-caddidu waxay astaan u tahay tabar-darro iyo gabow, waana farriin iyo hormuudka geerida, iyo digniinteeda. Sidaas ayuu Alle ugu baryay tabar-darradiisa iyo awood-yaraantiisa.

Tani waa ka mid ah waxyaalaha ugu jecel Alle ee qofku ku baryo, waayo waxay muujinaysaa inuu qofku ka tanaasulay awooddiisa iyo tabartiisa, qalbigiisana ku xidhay awoodda iyo tabarta Alle. (وَلَمْ أَكُنْ بِدُعَائِكَ رَبِّ شَقِيًّا) Macnaha: Rabbiyow, weligaa iima aadan celin anigoo niyad-jabsan, iimana aadan diidin ajiibidda; mar walba waad ii roonayd, ducadaydana waad ajiibi jirtay. Naxariistaadu weligeed way igu soo noqnoqonaysay, wanaaggaaguna wuu ii soo gaadhayay. Tani waa Alle loogu baryayo nimcooyinkii uu hore u siiyey iyo ducoyinkii uu hore uga ajiibay.

Wuxuu markaas baryayaa Kan horay ugu wanaagsanaa inuu wanaaggiisa mustaqbalkana u dhammaystiro.

(وَإِنِّي خِفْتُ الْمَوَالِيَ مِنْ وَرَائِي) Macnaha: Waxaan ka baqay kuwa xilka ku yeelan doona reer Banii Israa'iil geeridayda ka dib, inay si habboon u oofin waayaan diintaada, addoommadaadana kuugu yeedhi waayaan. Muuqaalka hadalku wuxuu muujinayaa inuusan dhexdooda ku arag qof u qalma hoggaaminta diinta. Tani waxay caddaynaysaa naxariista iyo talo-wanaagga Zakariya (CS). Ubadka uu dalbaday uma uusan dalban sida dadka kale oo ujeeddadoodu tahay dan adduun oo keliya; ee wuxuu u dalbaday dan diimeed iyo cabsi uu ka qabay inay diintu lunto.

Wuxuu arkay in dadka kale aanay arrintaas u qalmin. Reerkiisu wuxuu ka mid ahaa qoysaska diinta ku caanka ah, farriinta nebinnimaduna ka soo dhex bixi jirtay, khayrkana laga filan jiray. Sidaas ayuu Alle u baryay inuu siiyo ilmo diinta xilkeeda qaada geeridiisa ka dib. Wuxuu kaloo sheegay in xaaskiisu madhalays tahay, oo aanay waxba dhalin, isaga laftiisuna aad u gabowday, taas oo ah da' ay nafta iyo dhalmadu aad ugu yaraadaan.

(فَهَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا) Codsigan xil-qaadashadu waa xil-qaadashada diinta, iyo dhaxalka nebinnimada, cilmiga iyo camalka.

Tafsiirka Imaam Ibnu Kathiir

Mujaahid wuxuu yiri, aayadda (يَرِثُنِي وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ) macnaheedu waa: “Dhaxalkiisu wuxuu ahaa cilmi, Zakariyana wuxuu ka mid ahaa faraca Yacquub.” Hushaym wuxuu yiri: Ismaaciil ibn Abii Khaalid ayaa noo warramay, isagoo ka soo tebiyey Abuu Saalix, aayadda (يَرِثُنِي وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ), wuxuuna yiri: “Wuxuu noqon karaa nebi, sida aabbayaashiis nebiyada u ahaayeen.” Cabdurrazzaaq wuxuu ka soo tebiyey Macmar, isaguna Qataadah, isaguna Xasan: “Wuxuu dhaxli doonaa nebinnimadiisa iyo cilmigiisa.” As-Suddi wuxuu yiri: “Wuxuu dhaxli doonaa nebinnimadayda iyo nebinnimada reerka Yacquub.”

Maalik wuxuu ka soo tebiyey Zayd ibn Aslam, aayadda (وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ), wuxuuna yiri: “Nebinnimadooda.” Jaabir ibn Nuux iyo Yaziid ibn Haaruun, labadooduba waxay ka soo tebiyen Ismaaciil ibn Abii Khaalid, isaguna Abuu Saalix, aayadda (يَرِثُنِي وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ), wuxuuna yiri: “Wuxuu dhaxli doonaa maalkayga, reerka Yacquubna wuxuu ka dhaxli doonaa nebinnimada.” Tani waa aragtida uu doortay Ibn Jariir tafsiirkiisa.

Cabdurrazzaaq wuxuu yiri: Macmar ayaa noo warramay, isagoo ka soo tebiyey Qataadah, in Rasuulka Alle (SCW) yiri: “Alle ha u naxariisto Zakariya; maxaa ku kallifay inuu ka walwalo dhaxlayaashiisa? Alle ha u naxariisto Luud; wuxuu magan geli jiray tiir adag.”

Ibn Jariir wuxuu yiri: Abuu Kurayb ayaa noo sheegay, Jaabir ibn Nuuxna noo sheegay, isagoo ka soo tebiyey Mubaarak — oo ah Ibn Fadaalah — Xasan, wuxuuna yiri: Rasuulka Alle (SCW) wuxuu yiri: “Alle ha u naxariisto walaalkay Zakariya; muxuu uga walwalsanaa dhaxlayaasha maalkiisa markii uu lahaa: (فَهَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا يَرِثُنِي وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ)?” Kuwani waa werinno mursal ah; mana burinayaan axaadiista saxiixa ah. Alle ayaa og.

Hadalka Alle ee ah (وَاجْعَلْهُ رَبِّ رَضِيًّا) macnihiisu waa: ka yeel mid adiga iyo khalqigaaguba raalli ka tihiin, oo aad jeceshahay, khalqigana ku jeclaysiiso diintiisa iyo akhlaaqdiisa.

(قَالَ رَبِّ إِنِّي وَهَنَ الْعَظْمُ مِنِّي) Macnaha: Waan tabar-darreeyey, awoodihiina way iga sii dhacayaan. (وَاشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَيْبًا) Macnaha: Cirradu waxay ku faaftay timihii madoobaa, sida uu Ibn Durayd ku sheegay gabaygiisa gaaban: “Miyaadan arag in madaxaygu midabkiisu u ekaaday xariiqda waaberiga, oo ku hoos jirta darafyada mugdiga? Cadaantuna waxay ku faaftay madowgooda, sida dabku ugu faafo dhuxusha geedka gadhada.” Ujeeddadu waa in la sheego tabar-darrada iyo gabowga, iyo astaamahooda muuqda iyo kuwa qarsoon.

Hadalkiisa (وَلَمْ أَكُنْ بِدُعَائِكَ رَبِّ شَقِيًّا) macnihiisu waa: Ducada aan kuu jeediyo, Rabbiyow, waligay jawaab aan ka ahayn ma aanan arag; weligaa iguma aadan soo celin wixii aan ku weydiistay.

Hadalka Alle ee ah (وَإِنِّي خِفْتُ الْمَوَالِيَ مِنْ وَرَائِي): akhristayaasha badankoodu waxay “yaa”da ereyga (الْمَوَالِيَ) u akhriyeen fatxa, si uu u noqdo mafcuul. Al-Kisaa’i-na waxaa laga weriyey inuu “yaa”da sukun geliyey, sida ku jirta tixda gabyaaga: “Waxaad mooddaa in gacmahoodu bannaanka siman ku yihiin gacmaha gabdho yaryar oo waraaqo isugu dhiibaya.” Gabyaa kalena wuxuu yiri: “Waa wiil haddii uu qorraxda la tartamo ay xijaabkeeda dhigato, dayaxa socdaana haddii uu la tartamo, uu silsiladihiisa rido.”

Waxaa la mid ah hadalka Abuu Tamaam Xabiib ibn Aws at-Taa’ii: “Gabaygu isaga dartii ayuu isugu maseyray markii uu u soo jeeday, ilaa aan mooday in qaafiyadaha gabaygiisu is dili doonaan.” Mujaahid, Qataadah iyo As-Suddi waxay yiraahdeen “mawaali” waxaa loola jeedaa qaraabada dhow. Abuu Saalix wuxuu yiri: “Kalaalah.” Waxaa laga soo weriyey Amiirkii mu'miniinta Cusmaan ibn Caffaan (RC) inuu u akhrin jiray: “Waxaan ka baqay mawaali geeridayda ka dib,” isagoo “faa”da shaddaynaya; macnuhuna waa: “Qaraabadaydu way yaraadeen geeridayda ka dib.”

Akhriska hore, sababta uu uga baqay waxay ahayd inuu ka baqay inay dadka si xun ugu dhaqmaan geeridiisa ka dib. Sidaas darteed ayuu Alle u weydiistay ilmo nebi noqon doona, dadka nebinnimadiisa iyo wixii loo waxyoodana ku maamuli doona. Sidaas ayaa ducadiisa looga ajiibay. Ma uusan ka baqayn inay maalkiisa dhaxlaan; nebigu darajo ahaan aad buu uga sarreeyaa, mana habboona inuu maalkiisa uga welwelo heer uu ka xumaado inay qaraabadiisu dhaxlaan, dabadeedna Alle ka baryo ilmo isaga uga faa'iideysta, iyagana ka reeba. Tani waa wejiga koowaad.

Wejiga labaad: Lama sheegin inuu maal lahaa. Wuxuu ahaa nijaar, gacantiisa shaqadeeda ayuu ku noolaan jiray. Qofka sidan ah maal ma uruursado, gaar ahaan nebiyada (CS), maadaama ay ahaayeen dadka adduunyada ugu suxufiga badan.

Wejiga saddexaad: Labada Saxiix waxaa siyaabo badan ugu sugan in Rasuulka Alle (SCW) yiri: “Annagu wax dhaxal ah ma reebno; wixii aan ka tagno waa sadaqo.” Waxaana ku sugan warin at-Tirmidi laga soo weriyey oo sanadkeedu saxiix yahay: “Annaga nebiyadu waxba ma dhaxalno.” Sidaas darteed, hadalka Alle ee ah (فَهَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا يَرِثُنِي) waa in lagu qaataa dhaxalka nebinnimada. Taas darteed ayuu yiri (وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ), sida hadalka Alle ee ah: (وَوَرِثَ سُلَيْمَانُ دَاوُودَ), yacni nebinnimada ayuu dhaxlay.

Haddii dhaxalku maalka ahaan lahaa, muxuu isaga oo keliya uga soocay walaalihiis? Maxayse faa'iido weyn u yeelan lahayd in arrintaas la sheego, iyadoo la wada og yahay oo sharciyada iyo diimahaba ka sugan in ilmuhu aabbihii dhaxlo? Haddaanu ahayn dhaxal gaar ah, taas laguma wargelin lahayn. Waxaas oo dhan waxaa sii adkaynaya oo xaqiijinaya xadiiska saxiixa ah: “Annaga nebiyadu waxba ma dhaxalno; wixii aan ka tagno waa sadaqo.” Suuradda An-Naml, aayadda 16.

Tafsiirka Al-Baqawi

(قَالَ رَبِّ إِنِّي وَهَنَ) Wuxuu yiri: wuu tabar-darreeyey oo jilcay. (الْعَظْمُ مِنِّي) Waayeelnimada darteed. Qataadah wuxuu yiri: Wuxuu ka cawday inay gowsihiisu dhacayaan. (وَاشْتَعَلَ الرَّأْسُ) Yacni, timihii madaxa ayaa caddaaday.

(شَيْبًا) Cirro ayuu qaatay. (وَلَمْ أَكُنْ بِدُعَائِكَ رَبِّ شَقِيًّا) Wuxuu yiri: Hore ayaad iigu baratay inaad ducadayda ajiibto, oo aadan niyad-jab igu celin. Waxaana la yiri: Macnuhu waa, markii aad iigu yeedhay iimaanka, waan rumaystay, mana aanan ku xumaan inaan iimaanka ka tago.

(يَرِثُنِي وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ) Abuu Camr iyo Al-Kisaa’i waxay labada “thaa’” ku akhriyeen jazm, iyagoo u dhigaya jawaabta ducada; akhristayaasha kalena waxay ku akhriyeen rafc, iyagoo ka dhigaya xaal ama sifo, yacni: “wali dhaxlaya.” Culimadu way ku kala aragti duwanaadeen dhaxalka uu ula jeedo. Xasan wuxuu yiri: Macnuhu waa inuu dhaxlo maalkayga, reerka Yacquubna ka dhaxlo nebinnimada iyo wadaadnimada. Waxaana la yiri: Wuxuu ula jeeday dhaxalka nebinnimada iyo cilmiga.

Waxaana la yiri: Wuxuu ula jeeday dhaxalka wadaadnimada, waayo Zakariya wuxuu ahaa madaxa wadaaddada. Az-Zajjaaj wuxuu yiri: Waxa habboon in loo qaato dhaxal aan maal ahayn, waayo waxaa fog in Zakariya, oo nebi ahaa, uu ka baqo in ina-adeerradiisu maalkiisa dhaxlaan. Macnuhu waa inuu ka baqay in ina-adeerradiisu diinta Alle dayacaan oo axkaamteeda beddelaan, taas oo uu ka arkay Banii Israa'iil oo diinta beddelayay, nebiyadana dilayay. Sidaas ayuu Rabbigiis u weydiistay wali suuban oo uu ummaddiisa ku aamino, kaas oo dhaxla nebinnimadiisa iyo cilmigiisa si aanay diintu u lumin.

Tani waa macnaha werinta Cataa’ ee laga soo tebiyey Ibn Cabbaas (RC).

(وَاجْعَلْهُ رَبِّ رَضِيًّا) Yacni, ka yeel mid baarri ah, Alle ka cabsada, oo la raalli yahay.

(وَإِنِّي خِفْتُ الْمَوَالِيَ) “Mawaali” waa ina-adeerrada. Mujaahid wuxuu yiri: Waa qaraabada dhow. Abuu Saalix wuxuu yiri: Waa kalaalah. Al-Kalbiy wuxuu yiri: Waa dhaxlayaasha. (مِنْ وَرَائِي) Yacni, geeridayda ka dib.

Ibn Kathiir wuxuu akhriyey (مِنْ وَرَائِي) isagoo “yaa”da fatxa ku akhrinaya, kuwa kalena waxay ku akhriyeen sukuun. (وَكَانَتِ امْرَأَتِي عَاقِرًا) Xaaskaygu ma dhasho. (فَهَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ) Xaggaaga iga sii. (وَلِيًّا) Ilmo.