Hanuunka Alle iyo rajada

Tafsiirka Sheekh Cabdiraxmaan As-Sacdi

Tafsiirka labada aayadood ee 23 iyo 24: Reebiddani, sida reebitaannada kale, inkastoo ay sabab gaar ah u leedahay oo lagula hadlay Rasuulka (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee), haddana khitaabku wuxuu khuseeyaa dhammaan dadka waajibku saaran yahay. Alle wuxuu reebay in addoonku ka yidhaahdo arrimaha mustaqbalka: “Waxaas waan samayn doonaa,” isaga oo aan ku xidhin doonista Alle. Sababtu waa waxa arrintaas ku jira ee aan habboonayn: in laga hadlo waxa qarsoon ee mustaqbalka, iyadoo aanu garanayn inuu samayn doono iyo in kale, ama inay dhacaysaa iyo in kale.

Waxa kale oo ay ku jirtaa in falka si madax-bannaan loogu nisbeeyo doonista addoonka; taasina waa wax laga reebay oo aan habboonayn, waayo doonista oo dhan Alle ayay u sugnaatay: “Idinkuna ma doonaysaan illaa uu doono Alle, Rabbiga caalamka” (At-Takwiir, 29). Xusidda doonista Alle waxay arrinta fududaysaa oo sahashaa, barakona way ku keentaa, addoonkuna Rabbigiis ayuu kaalmaystaa.

Maadaama addoonku yahay bashar, oo ay lama huraan tahay inuu illoobo xusidda doonista Alle, Alle wuxuu faray inuu markuu xusuusto dabadeed yidhaahdo “Inshaa Allaah”, si waxa la doonayo loo helo, waxyaabaha aan habboonaynna looga fogaado. Hadalka guud ee Alle: “Xus Rabbigaa markaad illowdo” waxa laga fahmayaa amarka ah in Alle la xuso marka wax la illoobo, waayo xusiddu way tirtirtaa illowga, addoonkana waxay xusuusisaa wixii uu ka seegay. Sidoo kale, qofka hilmaama ee ka taga xusidda Alle waxaa la farayaa inuu Rabbigiis xuso, oo aanu ka mid noqon kuwa halmaansan.

Maadaama addoonku Alle ugu baahan yahay inuu waafajiyo si uu hadalkiisa iyo ficilkiisa ugu saxsanaado oo aanu u khaldamin, Alle wuxuu faray inuu yidhaahdo: “Waxay u dhowdahay in Rabbigay igu hanuuniyo wax ka dhow kan toosnaan.” Wuxuu faray inuu Alle baryo oo ka rajeeyo, kuna kalsoonaado inuu ku hanuunin doono jidka ugu dhow ee toosnaanta gaadhsiiya. Addoon xaaladdaas leh, dabadeedna dadaalkiisa bixiya oo awooddiisa oo dhan u adeegsada raadinta hanuunka iyo toosnaanta, waxaa mudan in lagu waafajiyo, in gargaarku uga yimaaddo Rabbigiis, iyo in arrimihiisa oo dhan loo toosiyo.

Tafsiirka Imaam Ibnu Kathiir

Hadalka Alle ee ah “Xus Rabbigaa markaad illowdo” waxaa la yidhi macnihiisu waa: haddii aad illowdo inaad tidhaahdo “Inshaa Allaah”, markaad xusuusato ku xidh doonista Alle. Sidaas waxaa yidhi Abul-Caaliya iyo Al-Hasan Al-Basri. Hushaym wuxuu ka weriyey Al-Acmas, kaasna Mujaahid, kaasna Ibnu Cabbaas, isaga oo ka warramaya nin dhaar ku dhaartay. Ibnu Cabbaas wuxuu yidhi: wuu ka reebi karaa dhaarta [isagoo odhanaya “Inshaa Allaah”], xataa haddii sannad ka soo wareego.

Wuxuu arrintaas daliil uga dhigan jiray: “Xus Rabbigaa markaad illowdo.” Al-Acmas ayaa la weydiiyey: “Ma waxaad ka maqashay Mujaahid?” Wuxuu yidhi: “Layth ibn Abii Sulaym ayaa ii sheegay, anigoo moodaya inuu yahay Kasaa’i-gaygan [garab-gashiga].” At-Tabaraani wuxuu ku weriyey xadiiska Abuu Mucaawiya, kaas oo ka soo weriyey Al-Acmas, silsiladdaas.

Macnaha hadalka Ibnu Cabbaas ee ah “wuu ka reebi karaa dhaarta, xataa haddii sannad ka soo wareego” waa in qofku hadduu illoobo inuu dhaartiisa ama hadalkiisa ku yidhaahdo “Inshaa Allaah”, dabadeedna uu xusuusto xataa sannad ka dib, ay sunno u tahay inuu yidhaahdo; sidaas ayuu ku gudanayaa sunnada ku xidhidda doonista Alle, xataa haddii uu dhaartii jebiyey ka dib. Ibnu Jariir (Alle ha u naxariistee) arrintan si cad ayuu u sheegay. Ujeeddadu ma aha in hadalkaasi burinayo jebinta dhaarta ama ka qaadayo kafaarada.

Waxa uu Ibnu Jariir (Alle ha u naxariistee) yidhi waa sax, waana fasiraadda ugu habboon ee hadalka Ibnu Cabbaas loo qaadan karo. Alle ayaana og.

Cikrima wuxuu yidhi: “Xus Rabbigaa markaad illowdo” macnaheedu waa markaad cadhooto. Tani waa fasiraad ka hadlaysa waxa arrintaas ka dhalanaya. At-Tabaraani wuxuu yidhi: Axmad ibn Yaxyaa Al-Xalwaani ayaa noo sheegay; Saciid ibn Sulaymaan ayaa noo sheegay; Cabbaad ibn Al-Cawwaam ayaa noo sheegay, isagoo ka soo weriyey Sufyaan ibn Xusayn, kaasna Yacla ibn Muslim, kaasna Jaabir ibn Zayd, kaasna Ibnu Cabbaas, oo ku saabsan aayadda: “Waxba ha ku odhan: ‘Berri waan samaynayaa,’ adigoon odhan: ‘Haddii Alle doono’; xus Rabbigaa markaad illowdo inaad tidhaahdo ‘Inshaa Allaah’.”

At-Tabaraani wuxuu kaloo yidhi: Muxammad ibn Al-Xaarith Al-Jubayli ayaa noo sheegay; Safwaan ibn Saalix ayaa noo sheegay; Al-Waliid ibn Muslim ayaa noo sheegay, isagoo ka soo weriyey Cabdulcasiiz ibn Xusayn, kaasna Ibnu Abii NajiiX, kaasna Mujaahid, kaasna Ibnu Cabbaas, oo ku saabsan hadalka Alle: “Waxba ha ku odhan: ‘Berri waan samaynayaa,’ adigoon odhan: ‘Haddii Alle doono’; xus Rabbigaa markaad illowdo inaad tidhaahdo ‘Inshaa Allaah’.”

At-Tabaraani wuxuu sidoo kale Ibnu Cabbaas ka weriyey, isaga oo ka fasiraya “Xus Rabbigaa markaad illowdo”, inuu yahay ku xidhidda doonista Alle: markaad xusuusato ku xidh doonista Alle. Wuxuu yidhi: “Tani waxay si gaar ah ugu socotaa Rasuulka Alle (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee); annaga midkeenna looma oggola inuu dhaartiisa dib uga reebo, marka laga reebo inuu ku xidhay dhaartiisa oo keliya.” Dabadeedna wuxuu yidhi: “Al-Waliid oo keliya ayaa ka weriyey Cabdulcasiiz ibn Xusayn.”

Aayadda waxaa suuragal ah inay leedahay fasiraad kale: Alle (kor ahaaye oo hufan) wuxuu tusay qofka hadalkiisa wax ku illooba inuu xuso Alle, waayo illowgu wuxuu ka yimaaddaa Shaydaanka, sida uu yidhi wiilkii Muuse: “Waxa iga illoowsiiyey inaan xuso isaga Shaydaanka mooyee” (Al-Kahf, 63). Xuska Alle wuxuu eryaa Shaydaanka; markuu Shaydaankuna tago, illowguna wuu tagaa. Sidaas darteed xuska Alle ayaa sabab u ah xusuusashada. Taas awgeed ayuu yidhi: “Xus Rabbigaa markaad illowdo.”

Hadalka Alle ee ah: “Oo dheh: ‘Waxay u dhowdahay in Rabbigay igu hanuuniyo wax ka dhow kan toosnaan’” macnihiisu waa: haddii wax aanad aqoon wax lagaa weydiiyo, Alle weydiiso, una jeeso si uu kuugu waafajiyo jawaabta saxda ah iyo toosnaanta. Tafsiirro kale ayaa iyana laga sheegay, Alle ayaana og.

Tafsiirka Al-Baqawi

“Xus Rabbigaa markaad illowdo”: Ibnu Cabbaas, Mujaahid iyo Al-Hasan waxay yidhaahdeen: macnaheedu waa haddii aad illowdo inaad hadalka ku xidhid doonista Alle, dabadeedna aad xusuusato, ku xidh doonista Alle. Ibnu Cabbaas wuxuu oggolaaday in doonista Alle lagu xidho hadalka kaddib, xataa haddii sannad ka soo wareego. Al-Hasan wuxuu oggolaaday inta qofku weli fadhiga ku jiro. Qaar kalena waxay oggolaadeen haddii waqtigu dhow yahay, halka haddii uu dheeraado aanu sax ahayn.

Jamaaco ka mid ah culimadu waxay shardi ka dhigeen in weedhaasi hadalka isla markiiba ku xidhnaato.

Cikrima wuxuu yidhi: macnaha aayaddu waa: “Xus Rabbigaa markaad cadhooto.” Wahb wuxuu yidhi: Injiilka waxaa ku qoran: “Ina Aadamow, i xus markaad cadhooto, aniguna waan ku xusi doonaa markaan cadhoodo.” Ad-Daxaak iyo As-Suddi waxay yidhaahdeen: tani waxay ku saabsan tahay salaadda.

Cabdul-Waaxid Al-Maliixi ayaa noo sheegay: Al-Hasan ibn Axmad Al-Makhladi ayaa noo sheegay; Abul-Cabbaas As-Sarraaj ayaa noo sheegay; Qutaybah ayaa noo sheegay; Abuu Cawaanah ayaa noo sheegay, isagoo ka soo weriyey Qataadah, kaasna Anas, oo yidhi: Nebigu (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee) wuxuu yidhi: “Qofkii salaad illooba, ha tukado marka uu xusuusto.”

“Oo dheh: ‘Waxay u dhowdahay in Rabbigay igu hanuuniyo wax ka dhow kan toosnaan’”: macnaheedu waa inuu igu sugo jid ka dhow isaga oo ka toosan. Waxa kale oo la yidhi: Alle wuxuu Nebigiisa faray inuu xuso marka uu wax illoobo, oo uu weydiisto inuu ku hanuuniyo wax isaga uga khayr badan xusuusashada wixii uu illoobay. Waxa kale oo la yidhi: markii dadku si madax-adayg ah wax uga weydiiyeen qisada Asxaabul-Kahf, Alle (kor ahaaye oo hufan) wuxuu faray Nebigiisa inuu u sheego in Alle siin doono daliillo muujinaya runnimada nebinnimadiisa, kuwaas oo uga caddayn badan qisada Asxaabul-Kahf.

Sidaas ayayna dhacday: Alle wuxuu siiyey cilmi ka mid ah wararka qarsoon ee rasuullada la siiyo, kaas oo caddaynta uga sii caddaa, toosnaantana uga sii dhowaa warka Asxaabul-Kahf.

Qaar baa yidhi: waxaa la amray inuu weedhan yidhaahdo isagoo raacinaya “Inshaa Allaah” marka uu xusuusto inuu illoobay inuu sidaas yidhaahdo. Haddii qofku illoobo inuu yidhaahdo “Inshaa Allaah”, toobaddiisa arrintaas waxay tahay inuu yidhaahdo: “Waxay u dhowdahay in Rabbigay igu hanuuniyo wax ka dhow kan toosnaan.” Waxaa loo oggol yahay inuu doonista Alle ku xidho hadalkiisa.